Pierwsza głowa-trofeum z Andów z rozszczepem wargi/podniebienia zidentyfikowana w południowym Peru

Oryginalny artykuł: First Andean trophy head with cleft lip/palate identified from southern Peru

W niedawnym badaniu Beth Scaffidi przeanalizowała zdjęcia unikatowej głowy-trofeum z południowego Peru. Badanie zdiagnozowało u tego osobnika rozszczep wargi i podniebienia, co czyni go pierwszym przypadkiem głowy-trofeum z Andów i jednym z zaledwie sześciu innych znanych szczątków ludzkich z tego regionu z tą wadą rozwojową. Głowy-trofea to szczątki ściętych osobników, które poddano obróbce w celu konserwacji, ekspozycji i transportu. W Andach praktyka kolekcjonowania głów-trofeów sięga tysiącleci, a głowy te często należą do poległych wrogów lub czczonych przodków.

Lokalizacje znanych przypadków rozszczepienia warg w szczątkach ludzkich z centralnych Andów, wraz z podawanym pochodzeniem okazu badawczego (źródło ilustracji: czasopismo Journal of the Institute of Andean Studies) 

Wieki po ich powstaniu, szabrownicy, kolekcjonerzy i dostawcy medycznych osobliwości nabywali te głowy do muzeów i prywatnych kolekcji. We współczesnym Peru te trofea często dumnie eksponowane są w muzeach, szkołach i różnych instytucjach. Głowa-trofeum, analizowana przez Beth Scaffidi, została po raz pierwszy odnotowana w katalogu z 2021 roku, pochodzącym z Musée d'Art Moderne et Contemporain w Saint-Etienne we Francji. Według katalogu, głowa pochodzi z „Ocucace”, co prawdopodobnie odnosi się do Hacjendy Ocucaje w Paracas, w departamencie Ica w Peru. Została ona sprowadzona przez Pierre'a Langlois i jest eksponowana w Musée de Grenoble we Francji od 2004 roku.

Rysunek liniowy ze zdjęć katalogowych. Archiwalny tusz na papierze został zeskanowany i udoskonalony za pomocą programu IbisPaintX „Extract Line Drawing” i narzędzi do wymazywania (źródło ilustracji: czasopismo Journal of the Institute of Andean Studies) 

Głowa i otwór gębowy w kształcie litery L miały wymiary 44 × 16 × 21 cm. Na skórze głowy widoczna jest złota, woskowa patyna. Beth Scaffidi wyjaśnia, że najwyraźniej nałożono środek konserwujący na skórę głowy-trofeum, który sprawił, że stała się szklista, sztywna i popękana, zamiast mieć delikatną fakturę, jaką ma większość głów-trofeów znajdowanych na pustyni. Bez badań chemicznych Beth Scaffidi nie jest w stanie stwierdzić, czy był to środek konserwujący wykorzystywany do leczenia skóry w dawnych czasach, czy też stosowany przez różnych kolekcjonerów i muzea, w których przechowywano ten materiał. 

Naczynie z uchwytem strzemieniowatym przedstawiające wytatuowanego mężczyznę z jednostronnym rozszczepem wargi sięgającym do lewej jamy nosowej, siedzącego, ubranego w turban i tunikę, kultura Moche, lata.100-500 (fot. The Art Institute of Chicago) 

Dodatkowo, osoba nosiła duże, okrągłe miedziane kolczyki. Powiązanie prawdopodobnie wskazuje, że pochodziła z południowego wybrzeża Peru, w okresie największego rozkwitu kolekcjonowania głów-trofeów, około 300 r. p.n.e. do 750 r. n.e. Jak podkreśla Beth Scaffidi, do potwierdzenia płci i wieku w chwili zgonu potrzebne jest bezpośrednie badanie osteologiczne, ale podejrzewa, że dobrze zachowane tkanki twarzy i mięśni utrudniłyby obserwację kluczowych cech czaszki. Najbardziej uderzającą cechą tej osoby był rozszczep wargi.

Niewidomy mężczyzna z głęboką linią środkową do lewej szczeliny z Museo Larco opisany jako „Rzeźbiona butelka z uchwytem strzemieniowatym, portret huaco postaci z rozszczepem wargi, turbanem i rurkowatymi ozdobami w uszach” (źródło ilustracji: czasopismo Journal of the Institute of Andean Studies) 

Rozszczep wargi (rozszczep ustno-twarzowy) to częsta wada wrodzona. Występuje, gdy szczęka górna i jama nosowa nie łączą się całkowicie z podniebieniem w trakcie rozwoju płodowego. Deformacja ta może powodować różne problemy zdrowotne, w tym trudności z oddychaniem, słuchem i mową. W niektórych społeczeństwach indiańskich, taki stan rzeczy klasyfikował jednostkę jako „inną”, co prowadziło do odrzucania tych osób, które przeżyły niemowlęctwo. Jednak pewne dowody wskazują, że osoby urodzone z rozszczepem wargi w społeczeństwie peruwiańskim mogły pełnić role elitarne lub kapłańskie. W peruwiańskich kontekstach odnaleziono łącznie 30 naczyń przedstawiających mężczyzn podejrzewanych o rozszczep wargi, ubranych w elitarne stroje, w tym biżuterię i nakrycia głowy, lub zaangażowanych w praktyki szamańskie lub medyczne. Podobnie, rzymskokatolicki ksiądz, ojciec Blas Valera (1544–1597) napisał, że Peruwiańczycy urodzeni z tą wadą często otrzymywali niskie stanowiska kapłańskie. Tymczasem ludność Moche wierzyła, że osoby z wrodzonymi deformacjami twarzy są chronione przed nadprzyrodzonymi siłami. Biorąc pod uwagę miedziane kolczyki noszone przez osobę, której głowę-trofeum znaleziono, możliwe jest, że otrzymała ona podobny, specjalny status, choć nie jest pewne, czy status ten otrzymywała za życia, czy po śmierci.

Osoba z rozszczepem po lewej stronie, fantazyjnym nakryciem głowy i kolczykami z Museo Larco, opisana jako „Dzban przedstawiający siedzącą postać z rozszczepem wargi, trzymającą torbę, z kaskiem, okrągłymi ozdobami w uszach, tuniką z geometrycznymi wzorami i opaskami na nadgarstkach (źródło ilustracji: czasopismo Journal of the Institute of Andean Studies) 

Jak wyjaśnia Beth Scaffidi, przyszłe badania mogą dostarczyć więcej informacji. Minimalnie destrukcyjna analiza izotopowa włosów, kości i zębów uformowanych w różnym wieku może dać nam jasność co do tego, czy dieta i historia zamieszkania tej osoby były podobne do innych w populacji, czy też odmienna.