Budowla z kolumnami w Gwatemali ukazuje moment, w którym Majowie zaczęli dzielić się władzą

Oryginalny artykuł: Un edificio con columnas en Guatemala revela el momento en que los mayas empezaron a compartir el poder 

Głęboko w gwatemalskiej dżungli Petén zespół archeologów odkrył pozostałości budowli, która zmienia naszą wiedzę o rządach dawnych Majów. Jest to budowla K-1 na stanowisku archeologicznym Ucanal, kolumnowa konstrukcja datowana na lata około 810-950/1000. Jej otwarta struktura, dostępna z placu publicznego, sugeruje, że Majowie zaczęli eksperymentować z bardziej kolaboracyjnymi formami rządów, mniej skupionymi na osobie boskiego króla. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie Antiquity przez badaczki Christinę T. Halperin, Carmen Ramos Hernandez i Laurianne Gauthier, sugeruje, że budynek ten pełnił funkcję „domu rady”, czyli popol nah w języku Majów. Było to miejsce, w którym przywódcy z różnych linii spotykali się, aby omawiać sprawy polityczne, rozwiązywać konflikty, przygotowywać ceremonie i podejmować wspólne decyzje, a wszystko to pod czujnym okiem mieszkańców zgromadzonych na placu.

Budowla K-1 w Ucanal (fot. Cristina Halperin)

Aby zrozumieć wagę tego odkrycia, należy przypomnieć sobie, jak funkcjonowała władza w świecie Majów w okresie ich największej świetności, w Okresie Klasycznym (lata 300–810). W tamtych stuleciach dominującym modelem rządów był model „boskiego króla”, czyli k'uhul ajaw. Władcy ci byli uważani za istoty święte, o statusie wyższym niż inni śmiertelnicy. Hierarchia ta nie była jedynie abstrakcyjną koncepcją: była fizycznie budowana w miastach Majów. Królowie byli przedstawiani na stelach, gdzie pojawiali się samotnie lub górując nad swoimi poddanymi. Ich pałace były ciasnymi przestrzeniami, z małymi pomieszczeniami, grubymi murami i kamiennymi dachami. A po śmierci byli chowani w kunsztownych grobowcach wewnątrz piramid-świątyń, na samym szczycie struktury społecznej i religijnej. Jak wyjaśnia artykuł, królowie ci rządzili za pomocą systemów nadzoru i kontroli, które znajdowały odzwierciedlenie w samej architekturze. Place i pałace projektowano tak, aby król zawsze znajdował się na szczycie, zarówno fizycznie, jak i symbolicznie. Był to teatr władzy, w którym monarcha był głównym bohaterem, a lud jedynie widzami. Jednak w Ucanal na początku IX wieku wydarzyło się coś, co zerwało z tą tradycją. Archeolodzy znaleźli dowody gwałtownego zdarzenia: pożaru, który zniszczył królewski grobowiec z Późnego Okresu Klasycznego. W pożarze spłonęły ludzkie szczątki, ozdoby z jadeitu i muszle, przedmioty o ogromnej wartości symbolicznej i materialnej. Cały ten zniszczony materiał został później wykorzystany jako wypełnienie do odbudowy pobliskiej świątyni-piramidy, Budowli K-2. To nie był przypadek. To było celowe działanie, które badacze interpretują jako wyraźne odrzucenie starej dynastii królewskiej, deklarację końca dawnego porządku. Zbiega się to z tym wydarzeniem, gdy na scenie politycznej pojawia się nowy przywódca o imieniu Papmalil (lub Papamalil). Jego imię jest obce. Badacze sugerują, że mógł pochodzić z regionu Zatoki Meksykańskiej, związanego z Majami Putun (Chontal), znanymi jako wspaniali kupcy. Co więcej, Papmalil nie używał tytułu boskiego króla z herbem miasta Ucanal. Zamiast tego używał innego tytułu ochk'in kaloomte', czyli rodzaju „pana panów” lub „potężnego władcy”. Ale najbardziej uderzająca różnica tkwi w sposobie ich przedstawienia. Na Ołtarzu 12 w Caracol, pobliskim mieście Majów, Papmalil pojawia się siedzący obok innego władcy, a nie nad nim. Obaj są przedstawieni na płaszczyźnie poziomej, zwróceni ku sobie, w układzie sugerującym negocjacje i dialog, a nie narzucanie się. Ta zmiana w obrazowaniu jest fundamentalna: po raz pierwszy przywódcy Majów są ukazani jako równi sobie.

Caracol, Ołtarz 12, przedstawiający Papmalil z K’anwitznal (po lewej) (oryginalna nazwa Ucanal) siedzący na wprost władcy Caracol, K’inich Toobil Yopaat (po prawej) w roku 820 (rysunek: Nikolai Grube) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Po tym przełomie Ucanal przeżyło renesans. Wzniesiono nowe budynki publiczne, zainstalowano systemy wodne, z których korzystały najbiedniejsze dzielnice, a przepaść między domami bogaczy a domami zwykłych ludzi została zmniejszona. Zbudowano również Budowlę K-1. Archeolodzy przeprowadzili w niej wykopaliska i odkryli konstrukcję z czterema kolumnami bazowymi. Kolumny były wykonane z drewna (lub drewna pokrytego stiukiem) i miały około 80 centymetrów średnicy. Platforma, na której stały, była niska, pierwotnie miała zaledwie 25 centymetrów wysokości. Ściany boczne i tylne wykonano z materiałów nietrwałych, ale co ważne, fasada frontowa była całkowicie otwarta na plac. Oznaczało to, że każdy stojący na placu mógł widzieć, co dzieje się wewnątrz budynku. Nie było tam grubych murów ani wąskich drzwi, które mogłyby zasłaniać miejsca spotkań. Budowla miała szerokie schody prowadzące na podwyższenie frontowe, które mogło również służyć jako scena podczas wydarzeń publicznych.

Plan Ucanal przedstawiający miejsce, w którym znajduje się Budowla K-1, po południowo-wschodniej stronie Placu K (rysunek: Proyecto Arqueologico Ucanal) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Wewnątrz budynku archeolodzy znaleźli mały, prostokątny ołtarz, umieszczony poza centralną osią budynku (nie w środku, ale lekko przesunięty). Nad tym ołtarzem, na wyższych poziomach, datowanych na Wczesny Okres Postklasyczny, znaleziono kadzielnice, pozostawione tam przed zasypaniem przestrzeni kamieniami. Nietypowa jest również orientacja budynku. Podczas gdy większość klasycznych budowli Majów jest zgodna z kierunkami świata, Budowla K-1 jest zorientowana pod kątem 33 lub 34 stopni na wschód od północy. Oznacza to, że jest zwrócona w innym kierunku, jakby celowo chciała odróżnić się od tego, co było wcześniej. Pod tym budynkiem archeolodzy odkryli pozostałości muru i podłogi z Późnego Okresu Klasycznego, które rzeczywiście były zorientowane zgodnie z kierunkami świata. Nad nim, w Późnym Okresie Postklasycznym, znajdowały się trzy platformy ustawione prymitywnie i chaotycznie na linii wschód-zachód. Każda epoka miała swoją własną orientację przestrzenną.

Rysunek przedstawiający Budowlę K-1 (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Naukowcy sugerują, że Budowla K-1 mogła być popol nah, terminem w języku Majów z Jukatanu oznaczającym „dom rady” lub „dom wspólnoty”. Dokumenty z epoki kolonialnej, spisane przez Hiszpanów i Majów w XVI wieku, opisują te budynki jako miejsca, w których ajaw (władca) i wodzowie rodów spotykali się, aby naradzać się nad wojną, osądzać zbrodnie, celebrować święta oraz przygotowywać wesela i tańce. Nie wszystkie budynki popol nah były takie same. W innych regionach Majów, takich jak północny Jukatan czy Copán (w dzisiejszym Hondurasie), zidentyfikowano budynki z dekoracjami pop (symbolem przedstawiającym petate lub matę, kojarzonymi z władzą polityczną), które niektórzy badacze nazywają domami komunalnymi. Budynki te mają jednak zupełnie inne cechy niż Budowla K-1. Na przykład, Budowla 10L-22A w Copán (zbudowana około 750 roku) ma grube kamienne mury, małe, podzielone przestrzenie wewnętrzne i nie jest całkowicie otwarta na plac. Jest to przestrzeń bardziej zamknięta, bardziej hierarchiczna, gdzie pozioma komunikacja między różnymi przywódcami byłaby utrudniona. Podobna sytuacja ma miejsce w Budowli 6F-68 w Yaxuná w Jukatanie.

Pochodząca z Późnego Okresu Klasycznego architektura z kamiennymi ścianami i dachami: a) Budowla 6F-68 w Yaxuna (rysunek L. Gauthiera według Ambrosino 2007, rys: 3-8), b) Budowla 22A w Copan (rysunek L. Gauthiera według Fash i inni, 1992, rys. 13), c) Akropol Centralny w Tikal (rysunek Cristina Halperin według Harrisona 2003, rys. 4.2) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Natomiast Budowla K-1 w Ucanal bardziej przypomina inne budynki kolumnowe znalezione na ziemiach północnego Jukatanu, takie jak w Chichén Itzá, czy na wyżynach Gwatemali w Okresie Postklasycznym. Istnieje jednak zasadnicza różnica: w Ucanal i Yaxhá (innym pobliskim stanowisku) te konstrukcje kolumnowe należą do najwcześniejszych, datowane na Końcowy Okres Klasyczny, a więc są starsze niż większość znanych przykładów z innych regionów. Rozmiar tych budynków również ma znaczenie. Na ziemiach północnego Jukatanu istnieją „superdomy rady” o długości ponad 50 metrów, a niektóre nawet 110 lub 130 metrów. Naukowcy sugerują, że tak ogromne, choć imponujące budynki mogły być zbyt duże, aby umożliwić skuteczną komunikację między spotykającymi się w nich przywódcami. Istnieją ograniczenia w zakresie tego, co ludzkie ucho może usłyszeć w otwartej, hałaśliwej przestrzeni. Budowla K-1 w Ucanal jest skromniejsza. Jest to budynek średniej wielkości, porównywalny z popol nah z wyżyn Gwatemali w Okresie Postklasycznym, które mierzyły od 20 do 35 metrów długości i miały cztery do pięciu kolumn. Te rozmiary, ani za małe, ani przesadnie duże, pozwalały na narady i konsensus wśród zgromadzonych tam przywódców. 

Pochodząca z Późnego Okresu Klasycznego architektura z Nizin Północnych: a) Budowla 44 w Dzibilchaltun, „super-popol nah” zbudowana z murowanego dachu i ścian (rysunek L.Gauthiera według Arnaulda 2021: rys. 8.5c; b) Budowla 3E3 w Chichen Itza z łaźnią parową (rysunek L.Gauthiera według Rupperta 1952: rys. 50); c) Budowla 3D7 z Chichen Itza (rysunek L. Gauthiera według Rupperta 1952: rys. 41) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Co więcej, drewniane kolumny i otwarta fasada zapewniały coś fundamentalnego: widoczność. Ludzie na placu mogli widzieć, kto wchodzi, kto wychodzi, kto przemawia, kto podejmuje decyzje. To nie byle jaki szczegół. Dzięki temu polityka przestała być sprawą tajną, zastrzeżoną dla elit, a stała się publicznym widowiskiem, którego świadkami byli sami ludzie. Jednym z najbardziej nowatorskich aspektów artykułu jest reinterpretacja przez autorów roli społeczeństwa w tych nowych formach rządzenia. W Okresie Klasycznym przedstawienia polityczne miały już charakter teatralny. Król pojawiał się na szczycie piramidy lub w centrum placu, odprawiając rytuały, wystawiając jeńców wojennych lub tańcząc. Ludzie obserwowali i, czyniąc to, wyrażali na to zgodę. Ale w Końcowym Okresie Klasycznym ten teatr się zmienia. Teraz na scenie jest nie tylko król. Pozostali przywódcy również tam są, siedząc obok siebie. A publiczność może obserwować ich narady. Badacze cytują filozofa Michela Foucaulta, aby przypomnieć nam, że bycie świadkiem kary lub ceremonii nie jest aktem biernym. Publiczność może zdecydować się nie uczestniczyć, może protestować, jeśli się nie zgadza. Spojrzenie ludu jest formą kontroli nad rządzącymi. W tym sensie Budowla K-1 nie tylko umożliwiała liderom spotkania, ale także instytucjonalizowała odpowiedzialność. Ludzie widzieli, a liderzy wiedzieli, że są obserwowani.

Pochodzące z Późnego Okresu Klasycznego i Postklasycznego budowle z Nizin Centralnych a) Budowla z Późnego Okresu Klasycznego K-1 w Ucanal (rysunek: Cristina Halperin), b) Budowla 90 z Późnego Okresu Klasycznego w Yaxha (rysunek: L. Gauthiera na podstawie ilustracji z pracy Hermesa i Źrałki 2012, rys 10), c) Budowle z Okresu Postklasycznego w Grupie A, w Zacpeten 606A i 615 (rysunek: L. Gauthiera według Pugha i Shiratoriego 2018, rys. 12.13); d) Budowle z Okresu Postklasycznego B i F w Topoxte (rysunek: L.Gauthiera według Bullarda 1970: rys. 3); e) Budowla z Okresu Postklasycznego H12-4, z Tipu (rysunek: L. Gauthiera według Grahama 1991, rys. 15-1) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Ta zmiana architektoniczna nie była zjawiskiem odosobnionym. Naukowcy wskazują, że w tym samym Końcowym Okresie Klasycznym, na stelach i artefaktach Majów pojawił się nowy rodzaj obrazów. Są one znane jako sceny konferencyjne lub sceny narad. Przedstawiają kilka postaci siedzących lub stojących naprzeciwko siebie, w pozycjach sugerujących dialog i negocjacje. Wszystkie są podobnej wielkości; żadna nie dominuje wyraźnie. Sceny te znajdują się na misternie zdobionych naczyniach ceramicznych, rzeźbionych wisiorkach z muszli i kamiennych pomnikach. Poza wspominnym już Ołtrzem 12 z Caracol, istnieją jednak również inne przykłady w takich miejscach jak Uaxactún (Gwatemala), Vista Alegre (Jukatan), San Lorenzo (Belize), a nawet w Dolinie Meksyku, w Lumboltiz. Innymi słowy, nie jest to lokalne zjawisko w Ucanal, lecz szerszy trend obejmujący całą Mezoamerykę. Autorzy przyznają, że w tych scenach brakuje zwykłych ludzi. Nie widzimy chłopów, rzemieślników, kobiet, kupców. Architektura Budowli K-1 sugeruje jednak, że byli oni tam, na placu, obserwując. Nie jako protagoniści, ale jako niezbędni świadkowie, by polityka miała legitymizację.

Pochodzące z Okresu Postklasycznego otwarte hale kolumnadowe na Wyżynie Gwatemali: a) Budowle 2, 6, 7 i 10 jako możliwe „popol nah” (budowle o charakterze administracyjnym i publicznym), Konstrukcje 12 i 13 jako możliwe nimja (mieszkalne i administracyjne „duże domy”), Kawinal, Grupa A (rysunek: L. Gauthiera według Ichon i inni, 1980: rys. 5), b) Budowla 4 w Zaculeu (rysunek L. Gauthiera według Trik 1953: rys. 7) c) Budowla 22 w Iximche (rysunek L. Gauthiera według Guillemin 1967: rys. 28) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Kolejnym zaskakującym odkryciem jest fakt, że w Ucanal nie odnaleziono żadnego pałacu z Końcowego Okresu Klasycznego. W miastach Majów z Okresu Klasycznego pałac królewski był jednym z największych i najbardziej złożonych budynków, z wieloma pomieszczeniami, prywatnymi dziedzińcami i ograniczonymi przestrzeniami. Jednak w Ucanal z Końcowego Okresu Klasycznego ten element jest nieobecny. Zamiast tego, większe grupy mieszkalne to po prostu powiększone wersje wspólnych dziedzińców: długie, prostokątne budynki z drewnianymi ścianami i palmowymi dachami, usytuowane w czterech punktach świata na monumentalnych platformach. Żadna pojedyncza rezydencja nie dominuje wizualnie ani przestrzennie nad pozostałymi.

Pochodzące z Późnego Okresu Klasycznego sceny wspólnych rozmów przedstawione na naczyniach: a) rzeźbiona waza w stylu Pabellon, znaleziona w grobowcu w Uaxactun (fotografia Cristina Halperin, rysunek Simon Martin), b) Uaxactun, Grupa A, Plac Wschodni (rysunek N. Cartera w Carter i Lukach 2023, rys. 2b), c) Vista Alegre, Jukatan (rysunek M. Dumitrescu, Glover i Rissolo 2023: rys. 20.10), d) Lumholtz, Dolina Meksyku (rysunek N. Cartera w Carter i Lukach 2023, rys: 2d), e) San Lorenzo, Belize (rysunek Cristina Halperin według Yaegera 2000, rys: 7.6) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

To architektoniczne zrównanie wzmacnia ideę rozproszenia władzy. Nie ma już króla mieszkającego w niedostępnym pałacu. Jest kilku przywódców mieszkających w podobnych do siebie domach, choć większych. Jest też budynek publiczny, siedziba rady, gdzie spotykają się, aby sprawować władzę. Naukowcy zastanawiają się, czy Budowla K-1 w Ucanal jest lokalną innowacją, czy importem. Wiedzą, że budynki z kolumnami i otwartymi fasadami istniały w północnej części półwyspu Jukatan już w Późnym Okresie Klasycznym, zanim pojawiły się w Ucanal. Jednak na północy budynki te zazwyczaj miały grube kamienne mury i sklepione dachy, które ograniczały widoczność z placu. Nie były tak otwarte jak w Ucanal. Wiedzą również, że na wyżynach Gwatemali, w Okresie Postklasycznym, domy komunalne były budynkami kolumnowymi o długości od 20 do 35 metrów, z czterema lub pięcioma kolumnami i ołtarzem umieszczonym niecentralnie. Są to dokładnie te same cechy, co w przypadku Budowli K-1. Różnica polega na tym, że na wyżynach te budynki powstały kilka wieków później. Zatem Ucanal wydaje się być jednym z najwcześniejszych stanowisk, na których zbudowano ten model domu komunalnego z kolumnami i otwartą fasadą. Jest to wczesny prekursor tego, co później rozpowszechniło się w świecie Majów w Okresie Postklasycznym. Autorzy wyrażają to w następujący sposób: te kolumnowe i otwarte budynki publiczne były „strukturami strukturalnymi” w tym sensie, że warunkowały interakcje między ludźmi, ułatwiając gromadzenie się wielu przywódców w bardziej heterarchicznych układach w celu budowania konsensusu, dyplomacji, rozwiązywania konfliktów i wymiany. Artykuł Cristiny Halperin i jej współpracowników wpisuje się w nurt badań, które dowodzą, że tzw. upadek Majów w Końcowym Okresie Klasycznym nie był zniknięciem, lecz transformacją. Miasta nie zostały całkowicie opustoszałe. Ludzie nadal w nich mieszkali, ale w inny sposób. Zmienili formy rządzenia, budynki i wizerunek. W Ucanal ta zmiana rozpoczęła się od pożaru, który zniszczył królewski grobowiec. Potem pojawił się obcy przywódca, który nie nazywał siebie boskim królem. Następnie zbudowano dom rady, otwarty na plac. W Okresie Postklasycznym, model ten rozprzestrzenił się na tereny zamieszkiwane przez Majów, od nizin Petén po góry Gwatemali, od Jukatanu po Belize. Autorki przytaczają jedno kluczowe odkrycie, które podsumowuje wszystkie powyższe kwestie: podczas gdy instytucje władzy królewskiej Majów przetrwały w Okresie Postklasycznym i Kolonialnym, ludy Majów aktywnie przekształcały swoje systemy polityczne i wznosiły nowe formy budynków publicznych, które sprzyjały współpracy i konsensusowi. To jest wielka lekcja płynąca z Budowli K-1 w Ucanal. Majowie nie porzucili idei króla. Ale ją przeformułowali. Uczynili ją bardziej horyzontalną, bardziej dialogiczną, bardziej widoczną.