Odkryto dowody na istnienie dawnego sanktuarium w Cerro de la Horca

Oryginalny artykuł: Hallazgo arqueológico: descubren evidencias de un antiguo santuario en Cerro de la Horca 

Zespół kamiennych i glinianych platform, murów, placów ceremonialnych i licznych materiałów archeologicznych znalezionych na stanowisku Cerro de la Horca wzmacnia hipotezę, że kompleks ten mógł być jednym z głównych ośrodków religijnych i politycznych w dolinie Fortaleza między 900 a 1400 rokiem, na terenie obecnej prowincji Barranca w regionie Lima. Stwierdził to archeolog José Luis Fuentes, dyrektor projektu badawczego realizowanego obecnie w tej ważnej osadzie położonej około czterech kilometrów na północ od Paramongi, na 513 kilometrze autostrady Panamerykańskiej Północ. W wywiadzie dla agencji Andina José Luis  Fuentes wyjaśnił, że Cerro de la Horca jest jednym z największych i najbardziej złożonych obiektów w Dolinie Fortaleza, ze względu na dużą liczbę znajdujących się tam struktur architektonicznych, otoczonych przez 20 kopców, a także platformy, mury i wewnętrzne ścieżki. To bardzo złożone miejsce, niespotykane w tej konkretnej części doliny. 

Pozostałości jednej z budowli odkrytych w Cerro de la Horca (Fot. © ANDINA / Editora Perú) 

Badania w Chavín de Huántar mogą zrewolucjonizować światową archeologię

Oryginlany artykuł: Investigación en el Monumento Chavín de Huántar puede revolucionar la arqueología mundial 

Znany amerykański archeolog John Rick ogłosił nowy etap prac w monumentalnym kompleksie Chavín de Huántar, skoncentrowany na eksploracji głównych budynków, wykorzystaniu zaawansowanych technologii i pogłębianiu wiedzy o złożonym życiu rytualnym jednej z najbardziej wpływowych kultur starożytnych Andów. Chavín de Huántar stało się poważnym wyzwaniem dla badacza Uniwersytetu Stanforda i dyrektora Programu Badań Archeologicznych i Konserwacji Chavín (PRIACCH). W obszernej rozmowie z agencją prasową Andina, John Rick przedstawił plany nowego etapu prac archeologicznych, opisał technologie, które zostaną wykorzystane i podzielił się najnowszymi odkryciami, które na nowo piszą historię tej kultury.

Przygotowania do prac na terenie Chavín de Huántar (fot.© ANDINA / Editora Perú)

Podczas prac na linii kolejowej odkryto ołtarz Majów

Oryginalny artykuł: Preservan posible altar maya descubierto en salvamento arqueológico del Tren Maya de carga 

Budowla Majów, która mogła sprawować funkcje religijne została odkryta podczas prac prowadzonych w ramach Projektu Ratownictwa Archeologicznego Obwodnicy Kolejowej na Jukatanie. Obiekt ten stanowił część jednostki zamieszkiwanej ponad 1500 lat temu przez grupę Majów i stanowi obecnie przedmiot badań i prac konserwatorskich. Kompleks mieszkaniowy został zbadany w ramach wsparcia, jakiego Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), organ Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku, udziela przy budowie linii kolejowej Tren Maya, który będzie kursował między miastami Poxilá i Paraíso, na południe od Progreso. 

Pozostałości dawnego ołtarza Majów (fot. Elizabeth Gutiérrez, Proyecto Tren de Carga) 

W Virú odkryto dwie 4500-letnie świątynie ognia

Oryginalny artykuł: Fabuloso hallazgo: descubren dos templos de culto al fuego de hace 4,500 años en Virú 

4500 lat temu społeczności zamieszkujące rozległą dolinę Virú, na terenie dzisiejszego regionu La Libertad, uważały ogień za żywioł święty, który pozwalał na połączenie ze światem realnym oraz duchowym i boskim. Z tego powodu konieczne było budowanie świątyń i ołtarzy w celu odprawiania ważnych ceremonii kultu tego żywiołu. Pozostałości, które potwierdzają tę hipotezę, zostały niedawno odkryte przez zespół archeologiczny Projektu Archeologicznego Dolina Virú (PAVI) pod kierownictwem badacza Ferena Castillo Lujána. Są to dwie świątynie poświęcone kultowi ognia, pochodzące z późnego okresu archaicznego. Znaleziono je na stanowiskach archeologicznych huacas Cerrito 2 i Cerrito 3, udokumentowanych przez Gordona Willeya (1953) i w ramach projektu CHAVIMOCHIC; jednak wcześniej nie przeprowadzono tam żadnych wykopalisk. 

Grupa peruwiańskich archeologów odkryła w Viru dwie świątynie ognia (fot.© ANDINA / Editora Perú) 

INAH rejestruje nowe miasto Majów w stanie Quintana Roo

Oryginalny artykuł: El INAH registra sitio arqueológico de arquitectura monumental, en Quintana Roo 

Architektura Majów w stylu Petén jaśnieje wśród pozostałości stanowiska archeologicznego zarejestrowanego przez Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), agencję Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku, w odpowiedzi na raport obywatelski z gminy Othón P. Blanco w Quintana Roo. Dawne miasto z czasów prekolumbijskich, nazwano El Jefeciño, ze względu na monumentalny charakter kompleksu, na który składa się 80 budynków. Zostało odkryte przez mieszkańców regionu podczas prac w ramach Projektu Ratownictwa Archeologicznego Tren Maya, koordynowanego przez archeologa Manuela Péreza Rivasa, na froncie 1 Sekcji 7. W tym kontekście Sekretarz Kultury Rządu Meksyku, Claudia Curiel de Icaza, podkreśla, że rejestracja wzmacnia ochronę dziedzictwa archeologicznego i poszerza wiedzę na temat obecności Majów w południowej części Quintana Roo. Włączenie tego miejsca do prac INAH jest również wyrazem uznania dla wartości społeczności w ochronie pamięci historycznej, która należy do wszystkich. 

Pozostałości jednej z nowo odkrytych budowli Majów (fot. Karina Blancas i Sonny Ojeda)

W Sacsayhuamán odkryto ukryty system miejski dróg, tarasów i budowli

Oryginalny artykuł: Descubren en Sacsayhuamán un sistema urbano oculto de vías, terrazas y estructuras, que replantea el origen de la capital del imperio Inca 

Szeroko zakrojony program teledetekcji, przeprowadzony na gęstej roślinności Parku Archeologicznego Sacsayhuamán, pozwolił na odkrycie sieci układów dróg, systemów tarasowych i budowli architektonicznych, które wcześniej pozostawały niewidoczne, co zmusza do ponownego rozważenia faz kształtowania się stolicy Imperium Inków. Dane, uzyskane w ramach międzynarodowego projektu Początki stolicy Inków, finansowanego przez program OPUS Narodowego Centrum Nauki w Polsce i koordynowanego przez Aleksieja Vranicha z Centrum Studiów Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego, zostały opracowane przez misję ITACA Instytutu Nauk o Dziedzictwie Kulturowym Włoskiej Narodowej Rady Badań Naukowych (CNR ISPC) pod kierownictwem Nicoli Masiniego. 

Mury poligonalne w Sacsayhuamán. Detal imponujących murów kamiennych perfekcyjnie obrobionych, stanowiących świadectwo zaawansowanych technik Inków (Fot. CNR ISPC - Missione ITACA)

W Peru odkryto budowlę do obserwacji astronomicznych, która umożliwiła przewidywanie zmian pływów i klimatu 5000 lat temu

Oryginalny artykuł: Hallan en Perú una estructura de observación astronómica que permitía prever cambios de mareas y clima hace 5.000 años 

Wykopaliska koncentrowały się na Sektorze J1, obszarze strategicznie położonym w pobliżu głównych piramidalnych budowli osady Áspero. Z tego punktu można obserwować zarówno linię brzegową, jak i dolną część Doliny Supe, co umożliwiłoby systematyczny monitoring zjawisk naturalnych i astronomicznych podobnych do tych zidentyfikowanych już w Caral. Archeolodzy ustalili, że miejsce to przeszło cztery fazy budowy, z widocznymi zmianami w jego architekturze i funkcji na przestrzeni lat. W pierwszej fazie służyło jako publiczny budynek ceremonialny. Później zostało przebudowane i dodano owalną platformę o średnicy 3,18 metra i wysokości 63 centymetrów, z pionowym kamieniem, zwanym huancą, pośrodku, andyjskim elementem symbolicznym związanym z rytuałami i odniesieniami przestrzennymi.

Widok nowo odkrytej budowli o charakterze astronomicznym w Aspero (fot. Andina)

Rdzenni Amerykanie stworzyli najstarszą znaną grę w kości na świecie

Oryginalny artykuł: Los nativos americanos crearon los dados de juego más antiguos de la historia, 6000 años anteriores a los de las civilizaciones del Viejo Mundo 

Badanie opublikowane w American Antiquity, najważniejszym czasopiśmie poświęconym archeologii Ameryki Północnej, przedstawia dowody na to, że najwcześniejsze znane kości do gry w historii ludzkości były wytwarzane i używane przez indiańskie grupy łowców-zbieraczy na zachodnich Wielkich Równinach ponad 12 000 lat temu, pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, na długo przed pojawieniem się najstarszych udokumentowanych kości do gry w społeczeństwach epoki brązu w Starym Świecie. Badanie przeprowadzone przez Roberta J. Maddena, doktoranta Uniwersytetu Stanowego Kolorado, wskazuje, że kości, hazard i gry były trwałym elementem kultury rdzennych Amerykanów przez co najmniej ostatnie 12 000 lat, a najwcześniejsze okazy pojawiają się na stanowiskach archeologicznych z okresu Folsom w późnym plejstocenie, w Wyoming, Kolorado i Nowym Meksyku. Artefakty te są starsze o ponad 6000 lat od najstarszych znanych kości do gry w Starym Świecie.

Późny plejstocen (13 000–11 700 lat temu), wczesny holocen (11 700–8000 lat temu), środkowy holocen (8000–2000 lat temu) i późny holocen (2000–450 lat temu) – diagnostyczne i prawdopodobne prehistoryczne kości rdzennych Amerykanów: (a, d) Signal Butte, Nebraska (środkowy holocen), NMNH-A437076, NMNH-550791; (b) Agate Basin, Wyoming (wczesny holocen), UW-11327; (c, f) Agate Basin, Wyoming (późny plejstocen), UW-OA111, UW-OA448; (e, g) Lindenmeier, Kolorado (późny plejstocen), NMNH-A442165, NMNH-A440429; (h) Irvine, Wyoming (późny holocen). (Rysunki 1a, d, e i g dzięki uprzejmości Wydziału Antropologii, Smithsonian Institution, Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej. Rysunki 1b, c, f i h dzięki uprzejmości Wydziału Antropologii Uniwersytetu Wyoming fot. autora publikacji) (źródło ilustracji: czasopismo American Antiquity)

Nowe przejawy sztuki naskalnej zidentyfikowano na stanowisku El Venado (stan Hidalgo)

Oryginalny artykuł: Identifican nuevas manifestaciones gráfico-rupestres en el Sitio El Venado, en Hidalgo 

Podczas prac w ramach Projektu ratownictwa archeologicznego pociągu pasażerskiego relacji Meksyk-Queretaro, promowanych przez Ministerstwo Kultury Rządu Meksyku za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), odkryto nowe formacje skalne w miejscu zidentyfikowanym jako Stanowisko 77, El Venado, położonym na wzgórzu o tej samej nazwie. Składa się z 16 elementów, w tym petroglifów i malowideł jaskiniowych, które, biorąc pod uwagę ich cechy stylistyczne, prawdopodobnie pochodzą z Okresu Prehistorycznego i Okresu Postklasycznego (lata 900–1521). Znajdują się one na dwóch klifach w pobliżu rzeki Tula i zapory La Requena, w okolicy miejscowości San José Acoculco (Atotonilco de Tula) i Benito Juárez (Tepeji del Río de Ocampo) w stanie Hidalgo.

Specjaliści z INAH zarejestrowali 16 petroglifów i malowideł skalnych, które datowane są na Okres Prehistoryczny i Okres Postklasyczny (lata 900-1521) (fot. Gerardo Peña, INAH)

Budowla z kolumnami w Gwatemali ukazuje moment, w którym Majowie zaczęli dzielić się władzą

Oryginalny artykuł: Un edificio con columnas en Guatemala revela el momento en que los mayas empezaron a compartir el poder 

Głęboko w gwatemalskiej dżungli Petén zespół archeologów odkrył pozostałości budowli, która zmienia naszą wiedzę o rządach dawnych Majów. Jest to budowla K-1 na stanowisku archeologicznym Ucanal, kolumnowa konstrukcja datowana na lata około 810-950/1000. Jej otwarta struktura, dostępna z placu publicznego, sugeruje, że Majowie zaczęli eksperymentować z bardziej kolaboracyjnymi formami rządów, mniej skupionymi na osobie boskiego króla. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie Antiquity przez badaczki Christinę T. Halperin, Carmen Ramos Hernandez i Laurianne Gauthier, sugeruje, że budynek ten pełnił funkcję „domu rady”, czyli popol nah w języku Majów. Było to miejsce, w którym przywódcy z różnych linii spotykali się, aby omawiać sprawy polityczne, rozwiązywać konflikty, przygotowywać ceremonie i podejmować wspólne decyzje, a wszystko to pod czujnym okiem mieszkańców zgromadzonych na placu.

Budowla K-1 w Ucanal (fot. Cristina Halperin)

Archeolodzy i społeczność Tz'utujil potwierdzają odkrycie dużej osady Majów zanurzonej pod jeziorem Atitlán

Oryginalny artykuł: Arqueólogos y comunidad Tz’utujil confirman el hallazgo de un gran asentamiento maya sumergido bajo el lago de Atitlán 

Podwodna misja archeologiczna przeprowadzona w 2022 roku potwierdziła istnienie wyjątkowego krajobrazu kulturowego w głębinach jeziora Atitlán, na wyżynach Gwatemali. Prace, prowadzone we współpracy ze społecznością Majów Tz'utujil, pozwoliły na precyzyjne ustalenie lokalizacji dawnej, zatopionej osady z Okresu Preklasycznego i położyły podwaliny pod nowy model wspólnego zarządzania dziedzictwem, w którym wiedza naukowa i rdzenni mieszkańcy spotykają się na równych prawach. Badanie, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym Journal of Maritime Archaeology, przeprowadził międzynarodowy zespół specjalistów. Jest ono odpowiedzią na wieloletnie braki w koordynacji, zaufaniu i jasności co do charakteru pozostałości archeologicznych znajdujących się pod wodami jeziora. Jezioro Atitlán to jeden z najbardziej charakterystycznych krajobrazów Gwatemali zajmujące powierzchnię 137 kilometrów kwadratowych i osiągające w niektórych miejscach głębokość ponad 300 metrów, zbiornik ten powstał w wyniku aktywności wulkanicznej i nie posiada odpływu powierzchniowego. To właśnie ten stan wyjaśnia historycznie wysoki poziom wody, który wahał się o ponad dziesięć metrów tylko w XX wieku. W badaniu odnotowano, że 4 lutego 1976 roku trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,5 spowodowało spadek poziomu wody w jeziorze o około dwa metry w ciągu zaledwie jednego miesiąca. Te wahania ukształtowały nie tylko krajobraz, ale także dziedzictwo, które obecnie odkrywa archeologia podwodna.

Widok jeziora Atitlan z satelity (NASA)

Peruwiańscy archeolodzy odkryli rezydencję elity kultury Virú

Oryginalny artykuł: Arqueólogos peruanos descubren residencia de un personaje de la élite de la cultura Virú 

Zespół peruwiańskich archeologów po trzech tygodniach wykopalisk na zboczach Cerro Blanco, w miejscowości Huancaquito Alto, w regionie La Libertad, odkrył grupę budowli z cegieł adobe pokrytych pięknym tynkiem, zbudowanych ponad 1500 lat temu na potrzeby elity Virú. Feren Castillo Luján, dyrektor Projektu Archeologicznego Doliny Virú (PAVI), poinformował, że  architektura jest wyraźnie widoczna na powierzchni, dlatego w czwartym sezonie badawczym zaplanowano wykopaliska na obszarze o szerokości 13 metrów i długości 15 metrów. Jak przekazał Feren Castillo Luján, który stara się zrozumieć powiązania między kulturami Virú i Moche, pozwoliło to na stworzenie starannie wykonanej architektury, wykorzystującej głównie podłużne cegły adobe z otynkowaniem z gliny, a także cegły adobe o równoległych ściankach ze śladami trzciny. 

Pozostałości jednej z budowli na terenie Huancaquito Alto (fot. ANDINA/ Luis Puell)

Archeolodzy z INAH odkryli ołtarz i ofiary w okolicy Tuli

Oryginalny artykuł: El INAH descubre altar y ofrendas a las afueras de la Zona Arqueológica de Tula, en Hidalgo

Podczas prac archeologicznych na trasie pociągu pasażerskiego Meksyk-Querétaro, prowadzonych przez Ministerstwo Kultury Rządu Meksyku, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) odkryli momoztli, czyli ołtarz, który przyczyni się do lepszego zrozumienia układu urbanistycznego Tuli, dawnej stolicy Tolteków. Sekretarz ds. kultury rządu Meksyku, Claudia Curiel de Icaza, podkreśliła, że odkrycie to potwierdza wagę prewencyjnych prac archeologicznych mających na celu ochronę, badanie i konserwację fundamentalnych pozostałości historii.

Archeolodzy INAH odkryli ołtarz na peryferiach stanowiska archeologicznego Tula
(fot. Gerardo Peña, INAH)

Archeolodzy odkryli sieć dawnych targowisk Majów ukrytą w dżungli Campeche

Oryginalny artykuł: Arqueólogos descubren una red de antiguos mercados mayas oculta en la selva de Campeche 

Głęboko w dżungli południowo-wschodniego Meksyku zespół archeologów odkrył pięćdziesiąt kompleksów architektonicznych o zaskakującej właściwości: składają się z koncentrycznych rzędów niskich, wydłużonych platform, które – według wszelkich dowodów – stanowią pozostałości dawnych targowisk Majów. Odkrycie, niedawno opublikowane przez badacza Ivana Šprajca z Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauk i Sztuk, rzuca nowe światło na organizację gospodarczą i handlową tej cywilizacji w Okresie Klasycznym (lata 250-900). Identyfikacja tych zespołów nie byłaby możliwa bez zastosowania rewolucyjnej technologii w archeologii: LiDAR. System ten, montowany na pokładach samolotów i zdolny do skanowania terenu przez gęstą roślinność, zrewolucjonizował sposób eksploracji terenów porośniętych dżunglą.

Mapa obszaru z zagnieżdżonymi strukturami (źródło ilustracji: Ancient Mesoamerica)

Najstarsza znana na świecie odzież odkryta w jaskini w Oregonie

Oryginalny artykuł: World's oldest known sewn clothing may be stitched pieces of ice age hide unearthed in Oregon cave 

Zszyta skóra, sznury i igły pokazują, w jaki sposób rdzenni Amerykanie wykorzystywali skomplikowaną technologię, aby przetrwać mroźne temperatury pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, a także jako środek ekspresji społecznej. Jak wynika z najnowszych badań, najstarsze znane na świecie ubranie może składać się z kawałków skóry zwierzęcej, które rdzenni mieszkańcy zszyli ze sobą sznurkami roślinnymi i zwierzęcymi, a następnie zostawili w jaskini w Oregonie około 12 000 lat temu, w trakcie ostatniej epoki lodowcowej. Jak podają autorzy badania, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie Science Advances, choć jego dokładne zastosowanie nie jest znane, zszyta skóra jest prawdopodobnie fragmentem ubrania lub obuwia, co stanowiłoby jedyny znany do tej pory element ubioru odzyskany z plejstocenu. 

Mapa przedstawiająca miejsca w obu Amerykach z pochodzącymi z późnego plejstocenu pozostałościami materiałów nietrwałych i kościanych igieł: 1. CMC, 2. Paisley Caves, 3. Connley Caves, 4. Weed Lake Ditch, 5. Tule Lakes Rockshelter, 6. Bonneville Estates, 7. Smith Creek Cave, 8. Sentinel Gap, 9. Lind Coulee, 10. Marmes Rockshelter, 11. Buhl, 12. La Prele, 13. Agate Basin, 14. Hell Gap, 15. Lindenmeler, 16. Allen, 17. Mountaineer, 18. Winkler-1, 19. Guitarreo Cave, 20. Monte Verde
(źródło ilustracji: Science Advances)

Nowa analiza ujawnia, że kultura Ychsma sprowadzała papugi amazońskie z odległości setek kilometrów

Oryginalny artykuł: Pre-Inca culture acquired Amazonian parrots from hundreds of miles away to use their feathers to decorate the dead, new analysis reveals 

Około 1000 lat temu kultura preinkaska sprowadziła dzikie papugi z odległych o setki kilometrów lasów deszczowych Amazonii, a następnie trzymała je w niewoli na terenie obecnego wybrzeża Peru. Wszystko po to, aby ludzie mogli mieć dostęp do jaskrawych piór ptaków, które były prestiżowym symbolem statusu. Naukowcy znaleźli niektóre z tych piór w 1000-letnim grobowcu około 20 lat temu. Nowa analiza ujawnia pełną podróż tych piór, w tym skąd pochodzą ptaki, co jadały i jakimi szlakami prawdopodobnie były przewożone, zanim trafiły do kultury Ychsma, społeczeństwa preinkaskiego, które kwitło od około 1000 do 1470 roku.

Dawne pióra papug znalezione w Świątyni Pachacamac w pobliżu Limy (fot. George Olah)

Pozostałości dawnego rytuału Majów odkryte w Yaxché de Peón

Oryginalny artykuł: Descubren milenario contexto ritual Maya, en Yaxché de Peón, Yucatán

W miejscowości Yaxché de Peón, w gminie Ucú na Jukatanie, natrafiono na depozyt rytualny, który rzuca nowe światło na myśl symboliczną i strukturę społeczno-polityczną Majów ze Środkowego i Późnego Okresu Preklasycznego (lata 1000 p.n.e. – 250 n.e.). Odkrycie, którego dokonano 21 stycznia 2026 r., jest efektem projektu ratownictwa archeologicznego obwodnicy kolejowej Mérida-Progreso, połączonej z linią Tren Maya. Prace, które rozpoczęły się w czerwcu 2025 r. i zakończą się w połowie 2026 r., prowadzone są przez zespół specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) pod kierownictwem archeologa Manuela Péreza Rivasa. 

Pozostałości dawnego depozytu znalezione w Yaxche de Peon (fot. Susana Echeverria)

Wioska poprzedzająca Cerro de Trincheras i miejsca z petroglifami znalezione w stanie Sonora

Oryginalny artykuł: Hallan aldea anterior a Cerro de Trincheras y sitios con petrograbados, en Sonora 

W dolinie i kanionie rzeki Cocóspera, niedaleko granicy z Arizoną w Stanach Zjednoczonych, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) odkryli wioskę, związaną z tradycją Trincheras, pochodzącą prawdopodobnie z okresu między 800 a 1200 rokiem, nazwaną La Ciénega. Miejsce to, odpowiadające wcześniejszym etapom rozwoju niż Cerro de Trincheras (1200–1500), zostało udokumentowane i zbadane w ramach projektu badań archeologicznych podczas prac budowlanych obwodnicy kolejowej Ímuris–Nogales, pod nadzorem Ministerstwa Obrony Narodowej (Defensa). Badania zostały przeprowadzone w ramach kolektywnego projektu „Salvamiento Arqueologico Libramiento Ferroviario Ímuris-Nogales” (SALFIN), w którego skład weszło sześciu specjalistów z Centrum INAH Sonora. 

Pozostałości dawnej wioski, odkryte przez archeologów (fot. Júpiter Martínez Ramírez) 

Archeolodzy badają, czy Świątynia Księżyca na Huayna Picchu była cmentarzem Inków

Oryginalny artykuł: Machu Picchu: investigan si el Templo de la Luna del Huayna Picchu fue un cementerio Inca 

Zespół archeologów z Cuzco uważa, że Wielka Jaskinia lub Świątynia Księżyca, położona w sercu Huayna Picchu, potężnej, stromej góry w cytadeli Inków Machu Picchu, była cmentarzem dla osób z elity Inków. Rolando Pizarro Silva i Jackeline Ortiz od początku tego miesiąca kierują projektem badawczym „Prospección endoscópica en el Templo de la Luna del parque arqueológico de Machu Picchu”, który zakończy się za kilka tygodni. Według badań nie była to świątynia, jej nazwę nadali obcokrajowcy, którzy w noce pełni księżyca wypełniali jaskinię światłem. Jak podaje Rolando Pizzaro Silva, nie ma jednak żadnych naukowych dowodów na to, że spełniała ona taką funkcję. Już przed interwencją na tym stanowisku, archeolodzy utrzymywali hipotezę, że pełniło ono inną funkcję, było przestrzenią grobową ze względu na struktury związane z kontekstem rytualno-pogrzebowym.

Prace na terenie Machu Picchu ( fot. Arturo Rodriguez)

Dawne kościane groty strzał ukazują zorganizowaną produkcję rzemieślniczą w prekolumbijskiej Argentynie

Oryginalny artykuł: Ancient bone arrow points reveal organized craft production in prehistoric Argentina

Przez dziesięciolecia badania i wiedza na temat zróżnicowanego surowca kostnego wykorzystywanego przez mieszkańców Sierra de Córdoba w późnym okresie prekolumbijskim (ok. 1220–330 lat p.n.e.) były ograniczone. Jednak Matías Medina i jego współpracownicy, Sebastián Pastor i Gisela Sario, opublikowali analizę technologiczną metody wytwarzania jednego z najliczniejszych rodzajów narzędzi, grotów z kości. Badania opublikowane w czasopiśmie International Journal of Osteoarchaeology skutecznie wypełniają istotną lukę w wiedzy o tym, jak starożytne społeczności organizowały swoje rzemiosło i codzienne życie. Późny okres prehistoryczny w argentyńskich górach Sierra de Córdoba charakteryzował się społecznościami praktykującymi elastyczną gospodarkę mieszaną, łączącą łowiectwo i zbieractwo z praktykami rolniczymi. Pozwalało im to zachować dużą mobilność, jednocześnie zajmując obozowiska sezonowe i dostosowując styl życia do optymalnej strategii przetrwania w tamtym czasie. Jednakże pozostawili jedynie rozproszony i słabo widoczny materiał archeologiczny, w tym narzędzia z kości, które stanowiły ważny, choć do niedawna słabo zbadany aspekt ich kultury materialnej.

Rodzaje grotów, w tym groty trójkątne z ząbkowanymi trzonkami i zadziorami, igłowate, jaskółcze i w kształcie liścia (źródło ilustracji: phys.org)

Starożytne DNA odkrywa nieznany argentyński rodowód, który przetrwał ostatnie 8500 lat

Oryginalny artykuł: Ancient DNA uncovers unknown Argentina lineage that has persisted for last 8,500 years

Obszar zwany Centralnym Stożkiem Południowym w Ameryce Południowej, obejmujący większą część Argentyny, uważany jest za jeden z ostatnich regionów świata, w którym osiedlili się ludzie. Pomimo badań wskazujących na migrację na ten obszar ponad 12 000 lat temu, obecnie niewiele jest badań DNA opisujących linie rodowe związane z tym obszarem. Aby rozwiązać ten problem, grupa badaczy DNA przeprowadziła prace nad całym genomem dawnych mieszkańców z tego regionu. Ich wyniki opublikowano w czasopiśmie Nature. Zaludnienie Ameryki Południowej prawdopodobnie nastąpiło wzdłuż wybrzeży Pacyfiku i Atlantyku. Zróżnicowanie genetyczne jest wykrywalne w starożytnych danych genomicznych po 9000 p.n.e. w co najmniej trzech głównych skupiskach: środkowych Andach, lasach tropikalnych/subtropikalnych lub nizinach (w tym Amazonii) oraz środkowym Chile, Patagonii i Pampie. Jednak obecne próbkowanie ma istotne luki. Koncentrujemy się na słabo zbadanym obszarze Centralnym Stożka Południowego (CSC), terytorium środkowej i północnej Argentyny, obejmującym góry Andy na zachodzie, wschodnie równiny rzeczne i południowe równiny trawiaste.

Przegląd pobierania próbek geograficznych i czasowych. a, Rozkład geograficzny nowo zgłoszonych (czarne krawędzie) i wybranych wcześniej opublikowanych (złote krawędzie) wczesnych południowoamerykańskich osób. Mapa została utworzona w R przy użyciu danych ze źródeł otwartych. b, Rozkład czasowy nowo zgłoszonych i wybranych opublikowanych (poniżej linii przerywanej) osób z czasów prekolumbijskich . Dla każdej grupy liczba na prawym końcu paska wskazuje wielkość próby, a ciemne wypełnienie paska wskazuje proporcję z bezpośrednim datowaniem radiowęglowym
(źródło ilustracji: czasopismo Nature)

Naukowcy rozszyfrowali tajemnicę Tablicy Zaćmień Majów.

Oryginalny artykuł: Científicos descifran el misterio milenario de la Tabla de Eclipses de los antiguos Mayas 

Przełomowe badanie ujawnia, w jaki sposób astronomowie Majów opracowali i udoskonalili system przewidywania zaćmień Słońca z niezwykłą dokładnością, obalając tym samym stulecie błędnych interpretacji na temat Kodeksu Drezdeńskiego. Na jego kartach znajdowała się skomplikowana tabela liczb i glifów, która została zidentyfikowana jako mechanizm przewidywania zaćmień. Artykuł opublikowany w czasopiśmie Science Advances przez badaczy Johna Justesona i Justina Lowry’ego oferuje jak dotąd najbardziej kompleksowe i przekonujące wyjaśnienie. Ich badania rozszyfrowują wewnętrzne mechanizmy tej tabeli i rekonstruują jej historię ewolucji, ujawniając zaawansowane rozumienie cykli księżycowych, które pozostaje aktualne od ponad 700 lat.

Tabela zaćmień z Kodeksu Drezdeńskiego. Pierwsze dwie stacje, w lewym górnym rogu, nie mają pionowej linii przerywanej po lewej stronie, ponieważ cztery stacje zamierzone poprzedzałyby pierwszą stację zaćmienia z tabeli; ostatnie cztery stacje, w prawym dolnym rogu, nie mają pionowej linii przerywanej po prawej stronie, ponieważ dwie stacje zamierzone następowałyby po nich. Linie przerywane tworzą prostokąty otaczające każdą serię kolejnych stacji zamierzonych; rysunek, powyżej niekalendarzowych fragmentów glificznych, które nie zawierają cyfr, zwykle występuje między kolejnymi prostokątami, a w przeciwnym razie bezpośrednio przed ostatnią kolumną kalendarzową w prostokącie (źródło ilustracji: czasopismo Science Advances)

Nowe badania wskazują, że do upadku miast Majów przyczyniły się korelacje między konfliktami, zmianami klimatu, a cyklami rozwoju

Oryginalny artykuł: ¿Qué les sucedió a las ciudades mayas?: una investigación revela que sorprendentemente la mejora del clima fue uno de los factores de su colapso 

Interdyscyplinarne badanie łączy w sobie dane archeologiczne, epigraficzne i paleoklimatyczne, aby rozwikłać schematy powstawania i upadku ośrodków miejskich Majów, podważając tym samym uproszczone narracje o ich upadku. Wyludnianie się dużych ośrodków miejskich, zjawisko, które wielokrotnie kształtowało bieg historii, często przypisuje się natychmiastowym i niszczycielskim katastrofom. Wśród tych przykładów, upadek klasycznych miast Majów, który osiągnął apogeum między 600 a 750 rokiem, jest często przytaczany jako paradygmat załamania spowodowanego zmianami klimatu. 

(A) Skumulowany szereg czasowy. (B) Mapa badanego obszaru z wybranymi ośrodkami Majów przedstawionymi jako zielone kropki. (C) Zdjęcie zabytku Majów z okresu klasycznego (po lewej) i zdjęcie ośrodka miejskiego Majów z okresu klasycznego na nizinach (Palenque) (po prawej) (źródło: Ymblanter / Alfred Diem)

Analiza narzędzi kamiennych ujawnia, że pierwsi mieszkańcy Ameryki przybyli z Hokkaido i innych pobliskich wysp

Oryginalny artykuł: Análisis de herramientas líticas revela que los primeros pobladores de América llegaron desde Hokkaido y otras islas cercanas 

Badanie opublikowane w czasopiśmie Science Advances wskazuje, że korytarz przybrzeżny z północno-wschodniej Azji był szlakiem migracji w okresie ostatniego zlodowacenia, co potwierdza ciągłość technologiczna dwustronnych grotów, łączących stanowiska w Japonii z Ameryką Północną. Kompleksowa analiza technologiczna narzędzi, dostarcza jak dotąd najsilniejszych dowodów na poparcie teorii, że grupy ludzkie z późnego plejstocenu korzystały z nadmorskiej drogi wzdłuż Pacyfiku, z Azji Wschodniej, aby dostać się na kontynent amerykański. Badania, prowadzone przez antropologa Lorena Davisa z Oregon State University, dowodzą, że ci pionierzy nie byli odizolowaną anomalią, lecz integralną częścią globalnego, wzajemnie powiązanego świata paleolitu.

Mapa przedstawiająca lokalizację głównych regionów fizjograficznych wymienionych w tekście (A). Mapa przedstawiająca lokalizację stanowisk AUP w Ameryce Północnej wymienionych w tekście (B) (źródło ilustracji: czasopismo Science Advances)

INAH lokalizuje pozostałości prekolumbijskie w Xiutetelco (stan Puebla, Meksyk)

Oryginalny artykuł: El INAH localiza vestigios prehispánicos en Xiutetelco, Puebla 

W górach Sierra Nororiental w Puebli, w miejscowości San Juan Xiutetelco, Ministerstwo Kultury Rządu Meksyku, za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), prowadzi od grudnia 2025 r. prace archeologiczne mające na celu wydobycie kluczowych materiałów prekolumbijskich i zrozumienie początków osadnictwa. Centrum obecnego miasta znajduje się na terenie dawnego, ważnego miasta prekolumbijskiego o powierzchni około 28 hektarów. Cechy architektoniczne odkrytych fundamentów sugerują istnienie dużego obszaru ceremonialnego, który służył również jako strategiczny punkt wymiany dóbr luksusowych na duże odległości.

Wśród znalezionych artefaktów wyróżnia się naczynie o średnicy okolo 30 cm (fot.Alberto Diez, INAH)  

Badania sugerują, że mumifikacja Chinchorro mogła pierwotnie być formą terapii przez sztukę

Oryginalny artykuł: Chinchorro mummification may have originated as a form of art therapy, study suggests

W niedawnym badaniu opublikowanym w czasopiśmie Cambridge Archaeological Journal Bernardo Arriaza twierdzi, że praktyka sztucznej mumifikacji wśród ludu Chinchorro mogła powstać jako odpowiedź na wysoką śmiertelność niemowląt, a artystyczna mumifikacja zmarłych pomagała zminimalizować cierpienie rodziców i ich rodzin. Chinchorro byli niezwykle dynamiczną grupą wykwalifikowanych rybaków, rzemieślników i grabarzy, zamieszkującą wybrzeże pustyni Atakama w Chile. Najbardziej znani są z charakterystycznych sztucznych mumii, które powstawały między 7000 a 3500 rokiem p.n.e. 

Stanowiska Chinchorro wzdłuż wybrzeża Atakama, główne rzeki oraz szczegóły dotyczące złóż manganu wzdłuż rzeki Lluta w północnym Chile.: (a) Ogólny widok obszaru; (b) warstwy ukazujące ciemniejsze obszary minerałów (manganu) w żwirze z ujścia rzeki Lluta Valley, na wybrzeżu; (c) proces pobierania próbek ciemnego osadu z osadów żwirowych w dolinie Lluta, w rejonie Las Colcas, około 6,6 km w głąb lądu. Zbliżenie ujawnia naturalnie ziarnistą i drobną teksturę próbki osadu czarnego manganu (źródło ilustracji: czasopismo Cambridge Archaeological Journal )

Tomografia komputerowa ujawniła, że osoba, której mumię liczącą 1100 lat znaleziono na pustyni Atakama zmarła w wyniku rozległych obrażeń

Oryginalny artykuł: 1,100-year-old mummy found in Chile died of extensive injuries when a turquoise mine caved in, CT scans reveal

Zmumifikowane szczątki mężczyzny sprzed 1100 lat wskazują, że prawdopodobnie zginął on w wypadku podczas wydobywania turkusu w Chile. Jak wynika z przeprowadzonych badań, liczne ślady urazów tępego narzędzia odkryte na szkielecie mężczyzny sugerują, że zmarł on w wyniku obrywu skalnego lub zawalenia się kopalni. Naturalnie zmumifikowane ciało, wraz z darami grobowymi, w tym łukiem i strzałami oraz zestawem do wdychania narkotyków halucynogennych, zostało pierwotnie wykopane w latach 70. XX wieku na terenie tuż przy prekolumbijskiej kopalni turkusów w Salwadorze, mieście na północy Chile, na środku pustyni Atakama. Widoczne złamanie lewej kości podudzia mumii sugerowało, że mężczyzna mógł ulec wypadkowi, ale pełna analiza ciała została ukończona dopiero w 2023 roku.

Tomografia komputerowa zmumifikowanego górnika wykazała urazy pleców, żeber, obojczyków, łopatek i kości kończyn dolnych
(fot. Francisco Garrido i Catalina Morales)

Polowanie na wieloryby rozpoczęło się w Ameryce Południowej 5000 lat temu

Oryginalny artykuł: Whale hunting began 5,000 years ago in South America, a millennium earlier than previously thought

Polowania na duże wieloryby sięgają znacznie dalej w przeszłość, niż wcześniej sądzono. Nowe badania przeprowadzone przez Instytut Nauk o Środowisku i Technologii Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie (ICTA-UAB) oraz Wydział Prehistorii UAB ujawniają, że rdzenne społeczności w południowej Brazylii polowały na duże walenie 5000 lat temu, około tysiąca lat przed najwcześniejszymi udokumentowanymi dowodami pochodzącymi od społeczności Arktyki i północnego Pacyfiku. Wyniki przeprowadzonych prac opublikowane w czasopiśmie Nature Communications pokazują, że grupy zamieszkujące rejon zatoki Babitonga (Santa Catarina), które budowały sambaquis, monumentalne kopce z muszli wznoszone przez holoceńskie społeczeństwa wzdłuż wybrzeża Brazylii, opracowały specjalistyczne technologie polowań na duże wieloryby.

Ilustracja przedstawia dawnych mieszkańców południowej Brazylii polujących na duże wieloryby
(autor ilustracji: Patricia del Amo Martín)

Meksykańscy archeolodzy odkryli wspaniały grobowiec

Oryginalny artykuł: ​ El Gobierno de México anuncia el descubrimiento de una milenaria tumba zapoteca

W piątek 23 stycznia 2026 r., prezydent Meksyku Claudia Sheinbaum Pardo ogłosiła najważniejsze odkrycie archeologiczne ostatniej dekady, dokonane przez Ministerstwo Kultury za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH): grobowiec Zapoteków datowany na rok 600. Jest to najważniejsze odkrycie archeologiczne ostatniej dekady w Meksyku ze względu na stopień zachowania i informacje, jakie dostarcza, powiedziała Claudia Sheinbaum Pardo, podkreślając, że jest to przekonujący przykład dawnej potęgi Meksyku.

Wygląd nowo odkrytego grobowca Zapoteków (fot. Luis Gerardo Peña Torres INAH) 

Monumentalna Stela 46 z El Palmar została po raz pierwszy wystawiona w Muzeum Architektury Majów

Oryginalny artykuł: Tras restauración, exhiben por primera vez la monumental Estela 46 de El Palmar, en el Museo de Arquitectura Maya 

Stela 46 z El Palmar została wystawiona po raz pierwszy w Muzeum Architektury Majów, Baluarte de la Soledad, w mieście Campeche, po zakończeniu procesu konserwacji i restauracji. Jest to wynik interdyscyplinarnej pracy specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) oraz z Narodowej Szkoły Konserwacji, Restauracji i Muzeografii (ENCRyM). Zabytek pochodzi z późnego okresu preklasycznego (I wiek n.e.) został znaleziony w El Palmar, stanowisku archeologicznym położonym w południowej części stanu. W celu zachowania Steli 46, w latach 80. XX wieku, została ona przeniesiona do miasta Campeche.

Muzeum Architektury Majów w Mieście Campeche (fot. INAH)

Jak ważną rolę odegrało stanowisko Quebrada del Oso w Imperium Chimú?

Oryginalny artykuł: ¿Qué importante papel cumplió el sitio arqueológico Quebrada del Oso en el Imperio Chimú? 

Badania przeprowadzone przez archeologów z Uniwersytetu San Marcos potwierdzają, że stanowisko archeologiczne Quebrada del Oso, położone na południowym brzegu doliny Chicama, w regionie La Libertad, było ważnym ośrodkiem produkcji rolniczej i administracyjnej Imperium Chimú, bezpośrednio związanym z eksploatacją kanału Moche-Chanchán, jednego z najbardziej ambitnych przedsięwzięć hydrotechnicznych na północnym wybrzeżu prekolumbijskiego Peru. Wyniki tych badań zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie naukowym Antiquity przez archeolożkę Carito Taverę-Medina, która podkreśla, że badania te ponownie analizują historię zajmowania i użytkowania stanowiska Quebrada del Oso, osady rolniczej, której budowa rozpoczęła się w czasach imperium Chimú (900–1470 r.) i która, jak obecnie wiemy, była użytkowana aż do początków okresu kolonialnego. Interdyscyplinarne badania zespołu pod kierownictwem Carito Tavery-Medina, w których uczestniczyli: Juan Manuel Quispe-Baquedano, Diana Huachaca Montes, Alicia Boswell, Charles Stanish, José Roman i Henry Tantaleán, nawiązują do prac przeprowadzonych na tym terenie ponad 50 lat temu i dostarczają bezprecedensowych dowodów naukowych na temat rolniczego wykorzystania tego miejsca i jego roli w ekspansji Chimú. 

Stanowisko archeologiczne Quebrada de Oso (fot. Andina)

Badania kontekstu ar i papug w Kanionie Chaco

Oryginalny artykuł: Guacamayos y loros, ¿protagonistas inesperados en la historia sagrada del mayor complejo prehispánico del suroeste de Estados Unidos? 

Badania przeprowadzone w rejonie Pueblo Bonito i innych istotnych miejscach wykazały, że egzotyczne ptaki pochodzące z odległych regionów odgrywały centralną rolę rytualną i symboliczną w praktykach i życiu codziennym tej kultury. Przez wieki rdzenne kultury południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych utrzymywały głęboką więź z egzotycznymi ptakami z odległych regionów. Badania opublikowane w czasopiśmie KIVA i rozpowszechnione przez Taylor & Francis Online dostarczają bezprecedensowych informacji na temat znaczenia ar i papug w Kanionie Chaco, ważnym stanowisku archeologicznym z okresu prekolumbijskiego, położonym w Nowym Meksyku w USA. 

Znalezienie 45 szczątków papug w Kanionie Chaco świadczy o roli tych ptaków w rytuałach (kompozycja: Infobae)

Trwają prace na terenie X'baatún, stanowiska archeologicznego Majów

Oryginalny artykuł: Avanza el reconocimiento de X’baatún, sitio maya al interior del Parque Oxwatz, en Yucatán 

W 2024 roku archeolodzy z Meksyku i Hiszpanii prowadzili prace na terenie miasta Majów X'baatún (post: „X'baatún, dobrze zachowane miasto Majów na Jukatanie”). W ostatnich tygodniach 2025 roku ponownie udali się do parku Oxwatz w Tekal de Venegas na Jukatanie, aby kontynuować badania tego stanowiska, które na podstawie postępów prac w każdym sezonie terenowym ujawnia rozległość, jaką osiągnęło w ciągu pięciu wieków zamieszkiwania, między 700 a 1200. Jak przekazał Juan García Targa, okazało się, że teren jest znacznie większy, niż wcześniej sądzono. Na tym obszarze, otoczonym murem, znajduje się około 60 budowli. Począwszy od Budowli 1, konstrukcje znajdują się we wszystkich czterech kierunkach, a Kukulá, która prawdopodobnie była częścią miasta, znajduje się kilometr dalej i ma co najmniej pięćdziesiąt budowli.

Plan X'baatun przygotowany przez Xaviera Sicart Chavarria (Projekt X'baatun 2025) 

Pierwsza głowa-trofeum z Andów z rozszczepem wargi/podniebienia zidentyfikowana w południowym Peru

Oryginalny artykuł: First Andean trophy head with cleft lip/palate identified from southern Peru

W niedawnym badaniu Beth Scaffidi przeanalizowała zdjęcia unikatowej głowy-trofeum z południowego Peru. Badanie zdiagnozowało u tego osobnika rozszczep wargi i podniebienia, co czyni go pierwszym przypadkiem głowy-trofeum z Andów i jednym z zaledwie sześciu innych znanych szczątków ludzkich z tego regionu z tą wadą rozwojową. Głowy-trofea to szczątki ściętych osobników, które poddano obróbce w celu konserwacji, ekspozycji i transportu. W Andach praktyka kolekcjonowania głów-trofeów sięga tysiącleci, a głowy te często należą do poległych wrogów lub czczonych przodków.

Lokalizacje znanych przypadków rozszczepienia warg w szczątkach ludzkich z centralnych Andów, wraz z podawanym pochodzeniem okazu badawczego (źródło ilustracji: czasopismo Journal of the Institute of Andean Studies) 

Uczeni przygotowują muografię w celu wykrycia struktur wewnętrznych w El Castillo w Chichen Itza

Oryginalny artykuł: Alistan muografía para detectar estructuras interiores en El Castillo de Chichén Itzá

Zespół meksykańskich i amerykańskich naukowców finalizuje przygotowania do wykonania tomografii komputerowej głównego budynku Chichén Itzá, El Castillo („Zamek”). Poprzez wykrycie mionów, cząstek subatomowych wytwarzanych przez promieniowanie kosmiczne, naukowcy zbadają wnętrze tej piramidy, która mierzy prawie 55,5 metra z każdej strony i ma 30 metrów wysokości. Jest to największa pod względem objętości piramida w Chichén Itzá. Ta interdyscyplinarna inicjatywa łączy wiedzę i wysiłki specjalistów, w tym z różnych wydziałów Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego Meksyku (UNAM) i Uniwersytetu Stanowego w Chicago, a także Narodowego Laboratorium Fermiego. 

Piramida El Castillo w Chichen Itza (fot. INAH)