Oryginalny artykuł: Arqueólogos y comunidad Tz’utujil confirman el hallazgo de un gran asentamiento maya sumergido bajo el lago de Atitlán
Podwodna misja archeologiczna przeprowadzona w 2022 roku potwierdziła istnienie wyjątkowego krajobrazu kulturowego w głębinach jeziora Atitlán, na wyżynach Gwatemali. Prace, prowadzone we współpracy ze społecznością Majów Tz'utujil, pozwoliły na precyzyjne ustalenie lokalizacji dawnej, zatopionej osady z Okresu Preklasycznego i położyły podwaliny pod nowy model wspólnego zarządzania dziedzictwem, w którym wiedza naukowa i rdzenni mieszkańcy spotykają się na równych prawach. Badanie, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym Journal of Maritime Archaeology, przeprowadził międzynarodowy zespół specjalistów. Jest ono odpowiedzią na wieloletnie braki w koordynacji, zaufaniu i jasności co do charakteru pozostałości archeologicznych znajdujących się pod wodami jeziora. Jezioro Atitlán to jeden z najbardziej charakterystycznych krajobrazów Gwatemali zajmujące powierzchnię 137 kilometrów kwadratowych i osiągające w niektórych miejscach głębokość ponad 300 metrów, zbiornik ten powstał w wyniku aktywności wulkanicznej i nie posiada odpływu powierzchniowego. To właśnie ten stan wyjaśnia historycznie wysoki poziom wody, który wahał się o ponad dziesięć metrów tylko w XX wieku. W badaniu odnotowano, że 4 lutego 1976 roku trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,5 spowodowało spadek poziomu wody w jeziorze o około dwa metry w ciągu zaledwie jednego miesiąca. Te wahania ukształtowały nie tylko krajobraz, ale także dziedzictwo, które obecnie odkrywa archeologia podwodna.
 |
| Widok jeziora Atitlan z satelity (NASA) |
 |
| Rozkład przestrzenny budowli badany i zarejestrowany podczas misji UNESCO w 2021 roku (źródło ilustracji: Journal of Maritime Archeology) |
W 2019 roku społeczność Tz'utujil, za pośrednictwem swojego rodowego autorytetu Cabecera z siedzibą w Santiago Atitlán sformułowała potrzebę przeprowadzenia nowej interwencji archeologicznej, która spełniałaby standardy naukowe, ale także szanowałaby ontologię społeczności, czyli sposób rozumienia świata i miejsca, jakie zajmują dawne obiekty w jej obecnej tożsamości. W tym celu powołano komisję do spraw przejrzystości, złożoną z członków społeczności, którzy uczestniczyli we wszystkich działaniach. Xelani Luz, została przeszkolona w zakresie technik podwodnych, aby towarzyszyć archeologom pod wodą. Ponadto społeczność domagała się, aby wyniki były przekazywane w zrozumiałych formatach, takich jak trójwymiarowe modele fotogrametryczne, aby umożliwić dzielenie się podwodnym dziedzictwem ze wszystkimi pokoleniami. Zespół techniczny koordynowała meksykańska archeolog Helena Barba-Meinecke, członkini Naukowo-Technicznego Organu Doradczego Konwencji UNESCO z 2001 roku, wraz ze specjalistami z Belgii, Hiszpanii, Argentyny i Gwatemali. W pracach nurkowych uczestniczył również gwatemalski archeolog Miguel Medina. Projekt badań został wspólnie zdefiniowany przez wszystkie strony. Określono sześć głównych działań, w tym lokalizację stanowiska, pomiary batymetryczne, dokumentację fotogrametryczną, wykopaliska próbne i raport z wyników.
 |
| A. Model fotogrametryczny, B. Rysunek przedstawiający budowle Grupy 3 (Cuadros) badane podczas misji UNESCO w 2022 roku (źródło ilustracji: Journal of Maritime Archeology) |
Pierwszym wyzwaniem było ustalenie dokładnej lokalizacji tego miejsca. Dostępne informacje były nieprecyzyjne: raport Ministerstwa Kultury i Sportu wskazywał na wielokąt o powierzchni 5,8 km², obszar niemożliwy do zbadania w ciągu sześciu dni nurkowania, zwłaszcza w jeziorze położonym wysoko nad poziomem morza, gdzie wysokość zwiększa ryzyko choroby dekompresyjnej. W 2019 roku, podczas pierwszej misji UNESCO, cztery punkty zainteresowania (A1, A2, A3 i A4) zostały georeferencjonowane we współpracy ze społecznością i Dyrekcją Dziedzictwa Kulturowego. W ramach kampanii w 2022 roku zespół przeprowadził pomiar batymetryczny z użyciem echosondy wielowiązkowej, obejmując 70 kilometrów transektów o powierzchni 3,78 kilometra kwadratowego. Informacje te, w połączeniu z mapami opublikowanymi przez Sonię Medrano oraz numerycznym modelem terenu opracowanym w 2011 roku przez Johna Hale'a, pozwoliły im zidentyfikować punkt A4 jako najbardziej prawdopodobną lokalizację. Nurkowania rozpoczęły się od strategii okrężnego zanurzania. W sumie ośmiu nurków zmieniało się w ciągu czterech dni, co łącznie dało około 2400 minut nurkowania. Struktury opisane w poprzednich badaniach zostały zidentyfikowane podczas pierwszego nurkowania. Zdaniem autorów badania, najważniejszym odkryciem jest potwierdzenie, że szczątki nie odpowiadają miejscu celowego składania ofiar, lecz zatopionemu krajobrazowi kulturowemu: dawnej osadzie, która znalazła się pod wodą na skutek zmian poziomu jeziora. Stanowisko A4 jednoznacznie odpowiada zatopionemu stanowisku, które wpisuje się w definicję „zatopionego krajobrazu kulturowego” – kategorii, która w tym regionie pozostaje szczególnie słabo udokumentowana, jak zauważa artykuł. To rozróżnienie jest kluczowe, ponieważ, o ile ofiary odzwierciedlają rytualną intencję złożenia przedmiotów w wodzie, zatopione krajobrazy kulturowe są wynikiem naturalnych procesów, które doprowadziły do zalania zamieszkanych przestrzeni. Podczas nurkowań udokumentowano pięć głównych kompleksów architektonicznych, korzystając z nomenklatury ustalonej już w poprzednich publikacjach, aby ułatwić ciągłość naukową.
 |
| Widok Jeziora Atitlán i jednej z zatopionych budowli (źródło ilustracji: Journal of Maritime Archeology) |
Grupa 1 (Plac Zamknięty): obejmuje prostokątną platformę o wymiarach co najmniej 18,80 metra długości i 3,50 metra szerokości, z rzędem starannie obrobionych kamieni. Na południe od tej platformy znajduje się Monumento 1, stela o wysokości 1,2 metra połączona z ołtarzem. Grupa 2 (Bliźniaczych Kręgów): to dwie małe prostokątne struktury o zaokrąglonych narożnikach, oddalone od siebie o 8,30 metra. Grupa 3 (Cuadros) to trzy ustawione równolegle prostokątne struktury z rzeźbionymi kamiennymi ścianami, które stanowiły część fundamentów. Interpretuje się je jako pochodzące z Późnego Okresu Preklasyczny Majów. Grupa 4 (Monumento 1) nieoznakowana pionowa stela, której towarzyszy poziomy kamień pełniący funkcję ołtarza. Grupa 5 (Stela Lisa) kolejna stela bez inskrypcji o wysokości 1,20 metra umieszczona w czworokątnej strukturze. Zespół przeprowadził również wykopaliska sondażowe o głębokości 41 centymetrów w punkcie położonym 20 metrów na zachód od Monumento 1. W osadach zidentyfikowano pięć jednostek stratygraficznych. W Jednostce 4 wydobyto zerodowane fragmenty ceramiki i odłupek obsydianu, które poddano analizie i datowano na Późny Okres Preklasyczny (350 p.n.e. – 250 n.e.). Po przeprowadzeniu analizy materiały te zwrócono na dno wykopu, a wykop sondażowy uszczelniono, zgodnie z porozumieniem zawartym ze społecznością. Stratygrafia ujawniła zapis wahań poziomu jeziora, który okazał się kluczowy. Zidentyfikowano warstwy pochodzenia jeziornego, warstwę organiczną utworzoną w warunkach beztlenowych podczas wzrostu poziomu wody, a co najważniejsze, warstwę na głębokości 15,55 metra (1542,45 metra nad poziomem morza), odpowiadającą powierzchni lądu w czasie osadnictwa.
 |
| Jezioro Atitlan (fot. Boguchwała Tuszyńska) |
Dane te pozwalają nam, przynajmniej częściowo, zrekonstruować proces powodzi. Osada, która znajdowała się na wyspie, została opuszczona po wydarzeniu naturalnym, prawdopodobnie połączeniu aktywności wulkanicznej, sejsmicznej lub wzmożonych opadów deszczu, które gwałtownie i trwale podniosło poziom jeziora. Woda, pokrywając budowle, chroniła je przed erozją powierzchniową i sprzyjała wyjątkowej konserwacji, nawet elementów drewnianych, które nadal można znaleźć pod osadami. Naukowcy podkreślają, że to miejsce niekoniecznie jest unikatowe. Model rekonstrukcji poziomu jeziora pod koniec Okresu Preklasycznego sugeruje, że inne obszary, takie jak punkt A1, mogły być również zamieszkanymi wyspami, które następnie zostały zalane. Wyniki uzyskane w wodach jeziora Atitlán podczas misji UNESCO w 2022 r. stanowią część bezprecedensowego procesu współpracy między społecznością Majów Tz'utujil, rządem Gwatemali i zaangażowanymi badaczami, proponując tym samym wstępne ramy lub przynajmniej nowe namacalne doświadczenie dla rozwoju partycypacyjnej archeologii społecznościowej w regionie. Jednym z najistotniejszych aspektów jest to, że społeczność wybrała trzy nazwy w języku Tz'utujil, aby zmienić nazwę stanowiska A4/Samabaj, zgodnie z lokalną ontologią. Ten gest odzwierciedla zmianę w relacji z dziedzictwem: obiekty i miejsca nie są już postrzegane jako odległe pozostałości, lecz jako aktywne czynniki ucieleśniające pamięć i przodków. Autorzy ostrzegają również przed presją, jakiej tradycje Tz'utujil doświadczają ze strony ewangelickich i ortodoksyjnych grup katolickich w regionie, co nadaje temu zjawisku wymiar polityczny i budzi opór wobec odzyskiwania zatopionego dziedzictwa. Skala tego stanowiska czyni je wyjątkowym w regionie Mezoameryki. Gęstość struktur architektonicznych, obecność monumentalnej architektury, zachowanie elementów organicznych pod osadami oraz możliwość istnienia innych podobnych osad wokół jeziora sprawiają, że odkrycie to stanowi punkt zwrotny w archeologii Majów.
 |
| Jezioro Atlitlan (fot. Boguchwała Tuszyńska) |
Autorzy dochodzą do wniosku, że charakter i skala stanowiska czynią je wyjątkowym i unikatowym przypadkiem w regionie Mezoameryki. Dodają, że poza danymi naukowymi, siła pracy tkwi we wspólnym zdefiniowaniu celów naukowych i wspólnym sformułowaniu wyników. W globalnym kontekście, w którym podwodne dziedzictwo kulturowe jest często zarządzane wyłącznie z perspektywy technicznej lub instytucjonalnej, Projekt Jeziora Atitlán otwiera inną drogę. Proponuje on model, w którym archeologia nie ogranicza się do badania przeszłości, ale aktywnie przyczynia się do wzmacniania tożsamości żyjących społeczności i budowania polityki współzarządzania. Kolejnym krokiem będzie głębsze zbadanie podwodnego krajobrazu kulturowego, w tym nowe badania geofizyczne, sondowania stratygraficzne oraz wspólne opracowanie polityki ochrony i zarządzania. Zasada jest jednak już ustalona: archeologia podwodna, prowadzona z udziałem społeczności, może zmienić nasze rozumienie przeszłości i relacji między nauką, dziedzictwem i tożsamością w teraźniejszości.
 |
| Jezioro Atitlan (fot. Boguchwała Tuszyńska) |
Więcej o Samabaj mozna przeczytać w postach: „Opowieść o Samabaj - zatopionym mieście Majów”, „Eksperci INAH biorą udział w eksploracji miasta Majów zatopionego w jeziorze Atitlán (Gwatemala)”
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz