Najstarsza znana na świecie odzież odkryta w jaskini w Oregonie

Oryginalny artykuł: World's oldest known sewn clothing may be stitched pieces of ice age hide unearthed in Oregon cave 

Zszyta skóra, sznury i igły pokazują, w jaki sposób rdzenni Amerykanie wykorzystywali skomplikowaną technologię, aby przetrwać mroźne temperatury pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, a także jako środek ekspresji społecznej. Jak wynika z najnowszych badań, najstarsze znane na świecie ubranie może składać się z kawałków skóry zwierzęcej, które rdzenni mieszkańcy zszyli ze sobą sznurkami roślinnymi i zwierzęcymi, a następnie zostawili w jaskini w Oregonie około 12 000 lat temu, w trakcie ostatniej epoki lodowcowej. Jak podają autorzy badania, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie Science Advances, choć jego dokładne zastosowanie nie jest znane, zszyta skóra jest prawdopodobnie fragmentem ubrania lub obuwia, co stanowiłoby jedyny znany do tej pory element ubioru odzyskany z plejstocenu. 

Mapa przedstawiająca miejsca w obu Amerykach z pochodzącymi z późnego plejstocenu pozostałościami materiałów nietrwałych i kościanych igieł: 1. CMC, 2. Paisley Caves, 3. Connley Caves, 4. Weed Lake Ditch, 5. Tule Lakes Rockshelter, 6. Bonneville Estates, 7. Smith Creek Cave, 8. Sentinel Gap, 9. Lind Coulee, 10. Marmes Rockshelter, 11. Buhl, 12. La Prele, 13. Agate Basin, 14. Hell Gap, 15. Lindenmeler, 16. Allen, 17. Mountaineer, 18. Winkler-1, 19. Guitarreo Cave, 20. Monte Verde
(źródło ilustracji: Science Advances)

Stalagmity w meksykańskich jaskiniach ukazują czas trwania i skalę suszy w okresie upadku cywilizacji Majów

Oryginalny artykuł: Stalagmites in Mexican caves reveal duration and severity of drought during the Maya collapse 

Szczegółowa analiza izotopów tlenu pozwoliła zespołowi naukowców pod kierownictwem Uniwersytetu Cambridge określić poziom opadów dla poszczególnych pór deszczowych i suchych między 871 a 1021 rokiem, przypadających na okres schyłkowy cywilizacji Majów. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie Science Advances. W końcowym okresie klasycznym wiele miast Majów położonych na południu zostało opuszczonych, a tamtejsze dynastie królewskie już dobiegły końca. Majowie przenieśli się bardziej na północ i stracili znaczną część swej potęgi politycznej i gospodarczej. Dane zawarte w stalagmicie pochodzącym z jaskini Tzabnah na Jukatanie wykazały, że w tym okresie wystąpiło osiem okresów suszy w porze deszczowej, które trwały co najmniej trzy lata, przy czym najdłuższa susza trwała 13 kolejnych lat. Informacje klimatyczne pokrywają się z istniejącymi dowodami historycznymi i archeologicznymi: wznoszeniem zabytków i działalnością polityczną w kilku głównych ośrodkach kultury Majów, w tym w Chichén Itzá, gdzie zostały one wstrzymane w okresie stresu klimatycznego. Dokładnie i precyzyjnie datowane okresy suszy zapewniają nowe ramy do szczegółowej analizy czasu i dynamiki oddziaływań człowieka na klimat w regionie. Jak podaje główny autor badań, Daniel H. James, ten okres w historii Majów fascynuje uczonych od wieków. Istniało wiele teorii na temat przyczyn upadku Majów, takich jak zmiany szlaków handlowych, wojny i dotkliwe susze, opartych na świadectwach archeologicznych pozostawionych przez Majów. Jednak w ciągu ostatnich kilku dekad zaczęto lepiej poznawać zmiany klimatyczne i łączyć je z danymi archeologicznymi.

Mapa Nizin Majów. Ponumerowane kontury to modelowane średnie roczne opadów deszczu w latach 1979–2022, w milimetrach na rok.  Białe kwadraty oznaczają miejsca wcześniejszych badań paleoklimatycznych lub monitoringu jaskiń wspomniane w publikacji.
Białe kółka oznaczają stanowiska na północnych Nizinach Majów uwzględnione w kompilacji danych archeologicznych, a miejsce niniejszych badań, Jaskinia Tzabnah, jest oznaczona X
(źródło ilustracji: czasopismo Science Advances)

Archeolodzy z INAH odzyskali szczątki ludzkie kultur pustynnych

Oryginalny artykuł: Rescatan conjunto mortuorio de las culturas del desierto, en una cueva subterránea de Coahuila 

W głębokiej, podziemnej jaskini znajdującej się w Área Natural Protegida (ANP) de Ocampo, w stanie Coahuila, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili na szczątki osób z tak zwanych kultur pustynnych sprzed co najmniej 500 lat. Odkrycie to dostarczy ważnych informacji o koczowniczych mieszkańcach regionu. Jak poinformował dyrektor Centrum INAH Coahuila, Francisco Aguilar Moreno, prace w jaskini przeprowadzono po otrzymaniu skargi od jednego z obywateli, dotyczącej kradzieży szczątków. 

Szkielety znalezione podczas prac w jaskini (fot. Centrum INAH Coahuila)

Poćwiartowane czaszki znalezione w Cueva de Sangre w Dos Pilas stanowiły rytualną ofiarę

Oryginalny artykuł: Chopped-up skulls found in Maya 'blood cave' were a ritual offering for a good harvest, archaeologists suggest

Na początku lat 90. XX wieku badania przeprowadzone na terenie stanowiska archeologicznego Dos Pilas w Petén (Gwatemala) ujawniły ponad tuzin jaskiń, z których korzystali Majowie w latach 400 p.n.e.–250 n.e. Jedną z nich była Cueva de Sangre, w której archeolodzy natrafili na setki połamanych ludzkich kości ze śladami obrażeń. Mogły one stanowić świadectwo dawnego rytuału Majów. Wszystko wskazuje na to, że szczątki należą do osób złożonych w ofierze w porze suchej, aby udobruchać boga deszczu. Jak podaje Michele Bleuze (z California State University w Los Angeles), obecnie przeprowadzana jest analiza kości, która może dostarczyć ważnych informacji.

Po prawej stronie: fragment kości czaszki, który został usunięty za pomocą ostrego narzędzia.
Po lewej stronie: rysunek ludzkiej czaszki pokazujący miejsce, z którego pochodzi fragment kości znalezionej w Cueva de Sangre (fotografia i ilustracja: Michele M. Bleuze)

W jaskini w Belize odkryto narzędzia Majów do tatuażu

Oryginalny artykuł: Descubren por primera vez herramientas de tatuaje mayas 

Archeolodzy z uniwersytetów w Stanach Zjednoczonych (W. James Stemp, Lorne Voorhis, Cameron S. Griffith, Jaime J. Awe) i Danii (Christophe Helmke) znaleźli głęboko w jaskini Actun Uayazba Kab (Roaring Creek Valley, Dystrykt Cayo) w Belize dwa małe narzędzia kamienne datowane na lata 250-900. Mogą to być najstarsze przybory Majów do robienia tatuaży, jakie kiedykolwiek znaleziono. Przedmioty te mają wydłużony kształt i ostry czubek. Naukowcy uważają, że służyły one do tworzenia trwałych tatuaży poprzez nakłuwanie skóry i wstrzykiwanie pigmentu. Analizując je pod mikroskopem, naukowcy znaleźli ślady zużycia świadczące o wielokrotnym wykorzystaniu, a także pozostałości czarnego pigmentu, prawdopodobnie barwnika uzyskanego z węgla lub sadzy. Wiadomo, że jaskinie to podziemne przestrzenie ściśle związane u Majów zwłaszcza z koncepcjami życia i śmierci, z płodnością, deszczem i wrotami do świata podziemnego, zamieszkiwanego przez przodków i bóstwa. Wydaje się prawdopodobne, że narzędzia te służyły do tatuowania ważnych osób.

Kamienne ostrza odkryte w jaskini Actun Uayazba Kab w Belize
(fot.: W. James Stemp, rysunki: Christophe Helmke)

Prekolumbijskie naczynie Majów znalezione w stanie Quintana Roo

Oryginalny artykuł: El INAH recupera una olla prehispánica en cueva del sistema Garra de Jaguar, en Quintana Roo 

W naturalnej formacji skalnej Zumpango, położonej w systemie jaskiń Garra de Jaguar, około 22 km od Playa del Carmen (stan Quintana Roo, Meksyk) członkowie organizacji Cenotes Urbanos odkryli kuliste naczynie z czasów prekolumbijskich. O swym znalezisku poinformowali Centrum INAH Quintana Roo. Na początku kwietnia archeolodzy José Antonio Reyes Solís i Enrique Terrones González zostali przydzieleni do zarejestrowania i zabezpieczania naczynia, które zdaniem ekspertów, pochodzi z późnego okresu postklasycznego (1200-1550). 

Naczynie znalezione w jaskini Zumpango (fot. Antonio Reyes, INAH)

Nowe znaleziska w jaskini La Morita II (stan Nuevo León, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Milenarios restos humanos y materiales de uso doméstico-ritual son hallados en la cueva La Morita II, en Nuevo León

Podczas II i III fazy sezonu 2023-2024 w prehistorycznej jaskini La Morita II (stan Nuevo León, Meksyk) archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natknęli się na szczątki ludzkie pochodzące sprzed 2500–3000 lat. Znajdowały się one wśród fragmentów wikliny, tkanin i włókien, stanowiących prawdopodobnie część dawnych zawiniątek osłaniających ciała. Prace prowadzono w ramach projektu „Prehistoria i archeologia historyczna północno-wschodniego Meksyku”.

Prace w jaskini La Morita II (fot. Moises Valadez, INAH)

Na terenie Tulum natrafiono na jaskinię ze szczątkami zmarłych

Oryginalny artykuł: Localizan cueva con depósitos mortuorios al interior del recinto amurallado de Tulum, en Quintana Roo

Na terenie otoczonego murem miasta Majów Tulum (stan Quintana Roo, Meksyk) archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili na wejście do jaskini, które było zamknięte dużym kamieniem. Odkrycia dokonano podczas prac nad utworzeniem nowej ścieżki pomiędzy Budowlami 21 (Świątynią Kolumn) i 25 (Świątynią Halach Uinic). Jak podaje kierujący projektem José Antonio Reyes Solís, w górnej części przedniej ściany jaskini znaleziono muszlę morską przyklejoną do podłoża skalnego jako część dekoracji wykonanej przez dawnych Majów. 

Wnętrze jaskini (fot. Jeronimo Aviles Olguin, INAH)

Ślady pierwszych osadników na ziemiach meksykańskiego stanu Nuevo León

Oryginalny artykuł: Hallan vestigios de los primeros pobladores del territorio que hoy ocupa Nuevo León

W ramach projektu „Prehistoria i archeologia historyczna północno-wschodniego Meksyku”, prowadzonego przez badaczy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), zakończono pierwszy etap prac w jaskini La Morita II i na terenie strefy archeologicznej Boca de Potrerillos, podczas którego znaleziono 2500 śladów związanych z pierwszymi osadnikami na terytorium obecnego meksykańskiego stanu Nuevo León. Oba miejsca znajdują się w odległości, odpowiednio 120 i 80 km od Monterrey, stolicy stanu.

Teren wykopalisk w stanie Nuevo Leon (fot. Moises Valadez Moreno)

Malowidła naskalne w jaskini Kawá Sísiki (stan Guerrero, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Inicia salvaguarda de las pinturas rupestres de la cueva Kawá Sísiki, en la Mixteca de la Montaña Alta de Guerrero

Grupa specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) rozpoczęła w ostatnim tygodniu listopada prace związane z ochroną i konserwacją malowideł naskalnych w jaskini Kawá Sísiki, w mieście Ocoapa (gmina Copanatoyac, region Mixteca de la Montaña Alta de Guerrero, stan Guerrero, Meksyk). O malowidłach, które wykazują cechy olmeckie i mogą pochodzić sprzed około 3000 lat, poinformował po raz pierwszy Samuel Villela Flores w 1988 roku. Jak podaje Blanca Jiménez Padilla (z Centrum INAH Guerrero), panel z zachowanymi obrazami ma pięć metrów wysokości i 30 metrów długości. Jest podzielony na kilka sekcji, które powstawały w różnych okresach czasu. Najstarsze obrazy, określone jako preolmeckie obejmują grupy pionowych pasów zamkniętych w owalu i zostały namalowane w kolorze czerwonym. Zdaniem archeologów mogły one dotyczyć zapisów związanych z obserwacjami nieba. Na tych motywach pojawiły się później dwie postacie w stylu olmeckim, w kolorach bieli, ochry, żółci i czerni. 

                                                Jaskinia Kawá Sísiki (fot. Centrum INAH Guerrero)

Badania kamienia nazębnego ofiar pochowanych w jaskini w Belize

Oryginalny artykuł: Maya sacrifice victims found with mysterious blue string in their teeth

Ponad 15 lat temu odkryto w Belize jaskinię, którą nazwano „Midnight Terror” ze względu na znalezione tam szczątki ponad stu osób złożonych przez Majów w ofierze bogu deszczu ponad tysiąc lat temu. Jaskinia była wykorzystywana jako miejsce pochówków w latach 250-925. Archeolodzy z California State University w Los Angeles prowadzili tam badania przez trzy lata i zebrali 10 000 kości należących do co najmniej 118 osób, z których wiele miało ślady urazów zadanych w momencie śmierci.

Wejście do jaskini "Midnight Terror" w Belize 
(fot. California State University, Los Angeles)

W jaskini w Playa del Carmen (stan Quintana Roo, Meksyk) odkryto naczynie Majów

Oryginalny artykuł: El INAH recupera una vasija maya completa de una cueva de Playa del Carmen, Quintana Roo

Biolog Roberto Rojo García, kierujący projektem, którego celem jest badanie studni cenotes na terenie miasta Playa del Carmen (stan Quintana Roo, Meksyk) powiadomił Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH) o położonej tam jaskini. Na miejsce udali się José Antonio Reyes Solís i Enrique Terrones González (z Centrum INAH Quintana Roo) i we wnętrzu jaskini odkryli naczynie Majów. Jaskinia znajduje się na terenie prywatnym należącym do związku wyznaniowego i z tego względu nazwano ją Cueva de la Cruz („Jaskinia Krzyża”). 

Wejście do jaskini Cueva de la Cruz (fot. Centrum INAH Quintana Roo)

Fotogrametria 3D odsłania sztukę jaskiniową rdzennych Amerykanów

Oryginalny artykuł: 3D photogrammetry reveals ancient Native American artwork in Alabama cave 

Od 1979 roku, kiedy w Tennessee udokumentowano pierwsze w Ameryce Północnej przykłady sztuki jaskiniowej natrafiono na dziesiątki innych. W południowo-wschodniej części Ameryki Północnej odkryto aż 89 jaskiń z tego typu sztuką pochodzącą z czasów prekolumbijskich. Jedną z nich jest „19. Nienazwana Jaskinia” (uczeni specjalnie używają takich określeń w celu ochrony zachowanej w nich sztuki rdzennych Amerykanów) w Alabamie, którą w artykule opublikowanym ostatnio w czasopiśmie Antiquity opisują Jan F. Simek (z University of Tennessee, USA), Stephen Alvarez (z Ancient Art Archive, Sewanee, USA) i Alan Cressler (niezależny badacz z Atlanty, USA). O jaskini tej dowiedziano się po raz pierwszy w 1998 roku i okazało się wówczas, że kryje ona setki najróżniejszych obrazów wyrytych w naturalnych warstwach osadów pokrywających strop jaskini. Są wśród nich formy abstrakcyjne i zakrzywione linie, a także przedstawienia węży, insektów, ptaków i postaci antropomorficznych.  

Kilka przykładów glifów z 19. Nienazwanej Jaskini w Alabamie:
a) zwinięty wąż, b) osa, c) ptak, d) postać antropomorficzna (fot. A. Cressler)

W jaskini Cueva de Comalapa (stan Chiapas, Meksyk) mogło znajdować się tzompantli

Oryginalny artykuł: Teorizan que existió un tzompantli en la Cueva de Comalapa, en Chiapas

Dziesięć lat temu władze meksykańskiego stanu Chiapas zostały powiadomione o znalezieniu ludzkich szczątków w jaskini Cueva de Comalapa w okolicy Carrizal (gmina Frontera Comalapa). Sądząc, że może to być miejsce zbrodni, badacze zebrali kości i rozpoczęli ich analizę w laboratorium w Tuxtla Gutiérrez. Ostatecznie, we współpracy ze specjalistami z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) ustalono, że szczątki pochodzą z czasów prekolumbijskich. 

Wejście do jaskini Cueva de Comalapa (fot. Prokuratura Generalna stanu Chiapas)

Naczynia Majów znalezione w jaskini w pobliżu Chemuyil

Oryginalny artykuł: El INAH recupera tres piezas arqueológicas mayas descubiertas en una cueva de Chemuyil, Quintana Roo

20 listopada bieżącego roku centrum Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) w meksykańskim stanie Quintana Roo zostało powiadomione o prekolumbijskich artefaktach znajdujących się w jaskini położonej w pobliżu miasteczka Chemuyil. Na miejsce to został wysłany archeolog José Antonio Reyes Solís, który przeprowadził wstępną inspekcję i uratował zachowane naczynia Majów. Postanowiono zabezpieczyć wejście do jaskini, gdyż leży ona blisko drogi dojazdowej do miasteczka, przez co jest narażona na ewentualne niepożądane wizyty. 

Wejście do jaskini (fot. Antonio Reyes, Centrum INAH Quintana Roo)

Na Jukatanie natrafiono na jaskinię z odciskami dziecięcych dłoni

Oryginalny artykuł: Hallan cueva con 137 impresiones de manos de ninos mayas en Yucatan 

W południowej części meksykańskiego stanu Jukatan, w odległości około godziny drogi od Meridy, badacz i speleolog Sergio Grosjean natrafił na jaskinię, na ścianach której zachowało się 137 odcisków dłoni w kolorze czarnym i czerwonym. Dokładne położenie jaskini nie zostało jeszcze oficjalnie podane. Wiadomo jednak, że w miejscu tym wznosi się ceiba (puchowiec) o wysokości 15 metrów, a przy jej korzeniach znajduje się otwór o średnicy trzech metrów, przez który można dotrzeć do położonej na głębokości 10 metrów groty. Ceiba odgrywała dużą rolę w życiu religijnym Majów, gdyż – zgodnie z ich wierzeniami – łączyła trzy poziomy świata: podziemny, ziemski i niebiański.

Odciski dłoni na ścianach nowo odkrytej jaskini (fot.: Noticeros Televisa)

Sztuka naskalna w rejonie Huayacocotla (stan Veracruz, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Pervive el milenario culto a la grafica rupestre en Huayacocotla, Veracruz

Przez wieki wąwóz położony na granicy meksykańskich stanów Hidalgo i Veracruz był zajmowany przez ludzi ze względu na bogactwa naturalne. Jednocześnie, zdaniem specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), było to miejsce o charakterze sakralnym, które ma duże znaczenie jeszcze dzisiaj dla mieszkającej w tym regionie ludności Otomi. Badacze Ana María Álvarez Palma i Gianfranco Cassiano (z Centrum INAH – Veracruz) oraz Alfonso Torres Rodriguez i Nadia Velez Saldaña (z Centrum INAH - Hidalgo) podają, że w wąwozie od strony stanu Veracruz zarejestrowano do tej pory 26 stanowisk ze sztuką naskalną, która zachowała się w schroniskach skalnych, na ścianach i innych formacjach. Chociaż niektóre z nich pochodzą od grup łowców-zbieraczy, to jednak większość przedstawień związana jest z tradycją Otomi z lat 950-1521.

Jaskinia Cueva de la Mesita (stan Veracruz, Meksyk) (fot. INAH)

Malowidło z jaskini Pinwheel (Kalifornia) przedstawia kwiat bielunia, rośliny o właściwościach psychoaktywnych

Oryginalny artykuł: Pinwheel Cave rock art in California may depict hallucinogenic 'trance flower'

Od wielu lat toczy się debata na temat ewentualnego związku pomiędzy sztuką naskalną a zażywaniem przez jej twórców środków halucynogennych. Niektórzy uczeni uważali, że do miejsc ze sztuką naskalną w Kalifornii mieli dostęp jedynie szamani, a malowidła przedstawiają ich wizje doświadczane podczas transu. Jednak prace archeologiczne prowadzone w południowo-środkowej Kalifornii pokazały, że większość tego typu miejsc znajduje się w pobliżu terenów zamieszkanych. Analizy malowideł również sugerują, że piktogramy przedstawiały motywy ikonograficzne nawiązujące do mitologii, zwierząt, roślin i ciał niebieskich. Naukowcy z Wielkiej Brytanii i USA postanowili zbadać położoną w południowej Kalifornii jaskinię Pinwheel („Wiatraczek”). Jej nazwa pochodzi od namalowanego czerwoną ochrą „wiatraczka”, który prawdopodobnie przedstawia rozwijający się kwiat bielunia (Datura wrightii), wywołującej halucynacje rośliny o właściwościach psychoaktywnych. W szczelinach stropu jaskini, na którym zachowało się malowidło znaleziono kępki włókien roślinnych zwanych prymkami. Wcześniej natrafiano na podobne, służące do żucia prymki z juki, agawy lub tytoniu, ale tym razem uczeni podejrzewali, że prymki z jaskini Pinwheel mogły być związane z bieluniem i przeprowadzili dokładne analizy.

Jaskinia Pinwheel w Kalifornii (fot. Rick Bury)

Dawni Indianie Pueblo znaleźli sposób na przetrwanie okresów suszy

Oryginalny artykuł: Geoscientists discover ancestral puebloans survived from ice melt in New Mexico lava tubes

Uczeni z University of South Florida, National Park Service, University of Minnesota oraz instytutu badawczego w Rumunii odkryli, że dawni Indianie Pueblo zdołali przetrwać okresy suszy, schodząc w głąb jaskiń lawowych i topiąc zalegający tam lód. Jak podaje kierujący badaniami profesor Bogdan Onac (z University of South Florida), pierwotnym celem prac prowadzonych w rurach lawowych było zebranie próbek w celu odtworzenia paleoklimatu przez wykorzystanie systematycznie topniejących złóż lodowych. Kiedy jednak weszli do wypełnionej lodem rury lawowej w El Malpaís (stan Nowy Meksyk), zaskoczyła ich ilość węgla drzewnego i sadzy znajdujących się w głębi jaskini.

Wejście do rury lawowej (fot. University of South Florida)

Artefakty wyplatane z włókien roślinnych w prekolumbijskim Meksyku

91. numer specjalnego wydania czasopisma Arqueología mexicana został poświęcony prekolumbijskim artefaktom wyplatanym z włókien roślinnych. Jako że są to przedmioty z materiałów nietrwałych, a zatem rzadko można je znaleźć podczas wykopalisk archeologicznych. Ich zachowaniu sprzyjają miejsca wyjątkowo suche, przede wszystkim jaskinie i schroniska skalne. Większość tego typu przedmiotów pochodzi więc z różnych jaskiń na terenie Meksyku, jak: Candelaria (stan Coahuila), Garrafa, Tapesco del Diablo i El Lazo (stan Chiapas), Gallo i Chagüera (stan Morelos), Ocampo i Romero (stan Tamaulipas), Guila Naquitz (stan Oaxaca) czy Coxcatlan (stan Puebla).

 

Artefakty z włókien roślinnych znalezione w jaskini Guerrero w stanie Chihuahua.

Zawiniątko (po prawej stronie) kryło szczątki trzyletniej dziewczynki

(wystawa w Museo del Carmen w mieście Meksyk)

We wspomnianych jaskiniach znaleziono fragmenty plecionych mat, koszy i powrozów pochodzących niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. W jaskini Garrafa natrafiono natomiast na zmumifikowane w naturalny sposób ciało dziewczynki umieszczone w koszu.

Mata i kosze znalezione w jaskiniach Garrafa (stan Chiapas).
W koszu po prawej stronie widoczne są zmumifikowane szczątki dziecka
(Museo Regional de Chiapas, Tuxtla Gutierrez, Meksyk)