W El Tigre (Petén) odkryto okrągłą budowlę, którą nazwano Okox („Grzyb”)

Oryginalny artykuł: Descubren estructura circular única en El Tigre, Petén, en buen estado de conservación 

Według badań przeprowadzonych przez członków projektu Lechugal Norte - El Tigre, stanowisko, położone 14 km od Nakbé i 16 km od Naachtún, nie posiada monumentalnej architektury, typowej dla miast Majów w północnej części Petén. Jest to jednak osada z terenami mieszkalnymi rozciągającymi się na przestrzeni kilku kilometrów kwadratowych. Mogła pełnić funkcję ośrodka administracyjnego lub gospodarczego. Znajdują się tam również skromne obiekty architektoniczne, wokół których toczyło się życie polityczne i religijne tego miejsca, zamieszkanego przez kilka tysięcy osób. Archeolodzy z Gwatemali, Francji, Meksyku i Kanady odkryli, że w tym miejscu znajdują się dwa akropole oddalone od siebie o zaledwie 50 metrów; jeden zajmowany był w Okresie Preklasycznym, a drugi w Okresie Klasycznym, ma to ogromne znaczenie dla udokumentowania przejścia między tymi dwoma okresami około 150 r. n.e.

Budowla nazwana Okox (źródło ilustracji Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta)

Najważniejszym odkryciem na tym stanowisku była budowla Okox, co w języku Q'eqchi' oznacza „grzyb”. Zbudowana w Końcowym Okresie Preklasycznym (100 p.n.e.–150 n.e.) jest jedną z najwyższych okrągłych budowli tego typu odnotowanych w północnej części Petén. Została znaleziona w wyjątkowym stanie zachowania, bez śladów grabieży, co czyni ją niezwykle ważną dla poznania tego obszaru. Ma ona 2,20 metra wysokości i 5 metrów średnicy, a powiązana z nią prostokątna platforma ma 5 metrów długości, 4 metry szerokości i 1,90 metra wysokości. Łącznie, według wykopalisk przeprowadzonych w latach 2025 i 2026, mają one 10 metrów długości i od trzech do pięciu metrów szerokości. Dostęp do nich prowadził przez 1,5-metrowe schody, znajdujące się na zachód od prostokątnej platformy. Zbudowano je z dużych bloków wapienia o wymiarach 0,80 m x 0,30 m x 0,25 m. Konstrukcję zdobi elegancka sztukateria na całym obwodzie, a tam, gdzie zachował się tynk, widać ślady czerwonej farby. W budowli znaleziono pochówki, które mogły być związane z jej poświęceniem. Odkryto groby niemowląt, zostały one umieszczone w wypełnieniu podstawy, na której później miała powstać okrągła konstrukcja. Dziecko w wieku poniżej trzech miesięcy zostało pochowane na północy, pod misą z postaciami zoomorficznymi. Na zachodzie, w wypełnieniu, pochowano kolejne niemowlę, w wieku od siedmiu do dziewięciu miesięcy. Dziecko w wieku od siedmiu do dziewięciu lat zostało również pochowane w miejscu, gdzie miały zostać zbudowane schody wejściowe. Prawdopodobnie pochowano tam również inne ciała. W centrum, mężczyzna w wieku od 30 do 40 lat, został pochowany pod naczyniem o dużej średnicy, owinięty w tobołek, w pozycji siedzącej. Znaleziono przy nim kolec płaszczki, który był wykorzystywany przez Majów podczas rytuału upuszczania krwi. 

Pochówek mężczyzny znaleziony podczas wykopalisk (źródło ilustracji: Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta)

W Końcowym Okresie Preklasycznym konstrukcja ta została częściowo rozebrana i zakopana pod warstwą nasypu, przykrytego nową posadzką. Uważa się, że czynność ta miała charakter rytualny lub symboliczny i nie było zamiaru ponownego wykorzystania bloków do innej budowy. Jak podają archeolodzy prowadzący wykopaliska, budowla ta stanowi unikatowe studium przypadku, które poszerza naszą wiedzę na temat rozwoju jednego z najbardziej złożonych okresów w historii północnych Nizin Gwatemalskich, charakteryzującego się głębokimi przemianami politycznymi i religijnymi oraz wzorcami osadnictwa. Ten wyjątkowy budynek dostarcza nam informacji o praktykach religijnych. Projekt archeologiczny Lechugal Norte - El Tigre jest realizowany dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Pacunam i Fundacji Hitz.

Wygląd budowli Okox w El Tigre (źródło ilustracji: Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta)

Prensa Libre przeprowadziła wywiad z Julienem Hiquetem, dyrektorem projektu archeologicznego Lechugal Norte - El Tigre, oraz José Luisem Garrido, współdyrektorem projektu, aby poszerzyć informacje na temat stanowiska El Tigre i jego społeczeństwa, budowli Okox oraz zakresu przyszłych badań nad tym odkryciem. Wydaje się, że El Tigre było przede wszystkim osadą mieszkalną, liczącą znaczną populację, prawdopodobnie kilka tysięcy mieszkańców, którzy zajmowali pośrednią pozycję w złożonym społeczeństwie Majów. Kluczowym aspektem jest długi okres zamieszkiwania tego miejsca, który trwał co najmniej 1500 lat. Ta ciągłość sugeruje, że zaszły znaczące zmiany w strukturze władzy, roli, jaką odgrywało w skali regionalnej, oraz w jego relacjach z sąsiednimi miejscami, zarówno większymi, jak i mniejszymi. Pomimo swojego znaczenia demograficznego, El Tigre prawdopodobnie nie było siedzibą niezależnej dynastii. Na terenie miasta brakuje kilku elementów typowych dla dużych ośrodków władzy, takich jak grupy typu E, kompleksy triadyczne, boiska do gry w piłkę czy stele. Sugeruje to, że jego funkcja polityczna różniła się od funkcji dużych stolic regionalnych, miejsce to. mogło pełnić funkcję ośrodka administracyjnego lub gospodarczego, a także być miejscem targowiska. Mogło również mieścić administratora odpowiedzialnego za zarządzanie obszarem w imieniu władcy. Wykopaliska ujawniają również złożoność społeczeństwa. Niektóre osoby pochowano z honorami i znacznymi zasobami, co wskazuje na istnienie grup uprzywilejowanych. Badania kompleksów mieszkalnych ujawniają jednak, że dostęp do egzotycznych dóbr, takich jak muszle morskie czy wysokiej jakości ceramika, nie był zarezerwowany wyłącznie dla elity. W niektórych grupach mieszkalnych odkryto również polichromowane naczynia zdobione pseudoglifami (imitacjami pisma, które nie stanowią czytelnych tekstów). 

Julien Hiquet, kierujący projektem Lechugal Norte - El Tigre (źródłó ilustracji Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta)

Julien Hiquet podkreśla, że po pierwsze, architektura budowli Okox wydaje się odzwierciedlać dbałość o orientację przestrzenną. Niektóre elementy konstrukcyjne mogły wyznaczać kierunki świata, choć niekoniecznie pokrywały się one z naszym obecnym rozumieniem. Wiemy, że wiele budynków z tego okresu preferuje oś północno-wschodnią i południowo-zachodnią, a okrągła konstrukcja Okox charakteryzuje się sztukateriami wystającymi na zachód, północ i wschód, dokładnie podążającymi za tym niewielkim odchyleniem. Równie uderzające jest to, że szczątki niemowląt złożone wokół budowli znajdują się mniej więcej na północ i zachód od niej. Kolejnym aspektem, który zwraca naszą uwagę, są linie, które starożytni mieszkańcy narysowali zarówno na powierzchni budowli, jak i na podłodze, która później ją przykryła. Na razie trudno zrozumieć ich znaczenie, ich pełny projekt ani kierunki, jakie miały wskazywać. Archeolodzy, zauważyli jednak, że niektóre z tych linii zdają się odpowiadać położeniu zachodu słońca pod koniec kwietnia, ważnego okresu w tym regionie, związanego z wypalaniem pól kukurydzy w ramach przygotowań do nowego cyklu rolniczego. Rodzi to podejrzenie, że budowla mogła służyć jako punkt obserwacyjny pewnych zjawisk naturalnych lub astronomicznych istotnych dla tego społeczeństwa rolniczego. Warto zadać sobie pytanie, czy umiejętność interpretowania i przewidywania takich zjawisk mogła odegrać rolę w kształtowaniu się wczesnych form autorytetu. 

Wygląd budowli Okox (źródło ilustracji: Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta)

Na koniec warto wspomnieć o misie związanej z jednym z pochowanych niemowląt. Jej dekoracja przedstawia stworzenia przypominające nietoperze, zwierzęta często kojarzone ze światem podziemnym, którego mogły być posłańcami. Stanowi to kolejną wskazówkę, która skłania do refleksji nad potencjalnymi wymiarami kosmologicznymi obecnymi w budowli Okox. Przeprowadzono też prace z wykorzystaniem LiDAR-u dla tego obszaru, których publikacja jest planowana wkrótce w ramach Inicjatywy Pacunam LiDAR, Faza 2, konsorcjum naukowego. Możemy jednak pokusić się o wskazanie kilku ogólnych wniosków. Po pierwsze, dane LiDAR jednoznacznie potwierdzają, że północna część Petén, a w szczególności obszar El Tigre, były gęsto zaludnione przez tysiące lat przed Późnym Okresem Klasycznym. Jak to często bywa w przypadku innych formacji geologicznych, zaobserwowaliśmy ciągłość i intensywność osadnictwa znacznie przewyższającą sugerowane przez tradycyjne badania. Odkryto też dużą liczbę platform z Okresu Preklasycznego, a zasięg stanowiska El Tigre jest zaskakujący, pomimo braku monumentalnej architektury. Według danych LiDAR wszystkie te platformy są znacznie większe, niż wcześniej sądzono. Po pierwsze, dane LiDAR jednoznacznie potwierdzają, że północna część Petén, a w szczególności obszar El Tigre, były gęsto zaludnione przez tysiące lat przed Końcowym Okresem Klasycznym. 

Odtworzenie przypuszczalnego wyglądu budowli Okox (źródło ilustracji: Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta)

Najpierw przeprowadzone zostaną analizy niedawno odkopanych grobów, w tym badania starożytnego DNA oraz datowanie radiowęglowe (C14). To ostatnie jest szczególnie ważne, ponieważ datowanie może czasami dawać nieoczekiwane wyniki, wymagające rewizji lub udoskonalenia ustalonych chronologii. Przeprowadzone zostaną również analizy izotopowe. Dostarczą one informacji o pochodzeniu geograficznym pochowanych osób, a także o ich diecie i warunkach życia. Równolegle, w różnych sektorach El Tigre, będą kontynuowane wykopaliska. Celem jest pogłębienie naszej wiedzy na temat funkcji stanowiska oraz rodzajów organizacji politycznej i administracyjnej, które mogły rozwinąć się na przestrzeni dziejów. El Tigre stanowi szczególnie istotne studium przypadku dla analizy dynamiki stanowisk pośrednich, takich, które nie są szczególnie monumentalne, ale charakteryzują się wyraźną złożonością społeczną, rytualną i demograficzną. Jednym z najbardziej zaawansowanych tematów badawczych jest ewolucja praktyk pogrzebowych na przestrzeni dziejów. Między około 500 r. p.n.e. a 600 r. n.e. praktyki pogrzebowe uległy radykalnym zmianom. Dysponujemy wystarczającymi dowodami, aby udokumentować te zmiany, które staną się głównym tematem przyszłych publikacji.

Archeolog Jose Luis Garrido, współkierujący projektem (źródło ilustracji: Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta0

Prace będą kontynuowane na terenie pobliskiego stanowiska archeologicznego La Vitrola, które jest większe i charakteryzuje się bardziej monumentalną architekturą. Zidentyfikowano tam proste ołtarze i większe struktury piramidalne. Jego badania są kluczowe dla lepszego zrozumienia organizacji terytorialnej północnego Petén oraz relacji między różnymi osadami w obrębie tego wczesnego krajobrazu Majów.