Miasta Majów: Ceibal (Gwatemala)

Ruiny Ceibal leżą nad Río de la Pasión, które to tereny stanowią od 1985 roku Park Archeologiczny. Najdawniejsze informacje o tym majańskim mieście pochodzą już z 1892 roku, kiedy to odkrył je Federico Arthés i nazwał Saxtanquiqui. Nieco później, w latach 1895 i 1905 dotarł tam badacz Teobert Maler, który przygotował raport, wykonał fotografie i zmienił nazwę miasta na Ceibal – Miejsce ceib – w związku z wielką ilością napotkanych tam owych gatunków drzew. Po Malerze przyjeżdżało do Ceibal wielu uczonych, między innymi Sylvanus Morley i Herbert Spinden, zainteresowanych zachowanymi inskrypcjami, a systematyczne prace badawcze prowadziło w latach 1963-1969 Muzeum Peabody Uniwersytetu Harvarda. W 1964 roku Ian Graham wykonał fotografie i rysunki stel. W 2009 roku natomiast podjęto wykopaliska w ramach Projektu Archeologicznego Ceibal Petexbatún

Park Archeologiczny Ceibal

Miasto rozpościera się na trzech wzgórzach, a poszczególne grupy budowli połączone są drogami sacbé. Wykopaliska archeologiczne pozwoliły ustalić, że Ceibal mogło być zamieszkane nawet już kilkaset lat przed naszą erą. Niektóre budowle i grobowce, w których znaleziono ceramikę oraz wyroby z jadeitu, muszli i obsydianu, pochodzą z lat 300-200 p.n.e. Na początku okresu klasycznego zmalała jednak liczba ludności i miasto pozostawało niemal opuszczone aż do polowy VII wieku n.e. Być może sytuacja taka została spowodowana wojnami. Ceibal, podobnie jak Aguateca, leżało nad brzegiem Río de la Pasión, łączącej się w swym biegu z Usumacintą, najpotężniejszą rzeką na ziemiach Majów, a co za tym idzie najważniejszą trasą handlową i komunikacyjną. Walka pomiędzy miastami o hegemonię była więc w pełni uzasadniona.

Pozostałości jednej z budowli mieszkalnych w Ceibal

Miasta Majów: Cancuen (Gwatemala)

Ruiny Cancuen zostały odkryte w 1905 roku przez austriackiego badacza Teoberta Malera, a dziesięć lat później dotarł tam Sylvanus G. Morley. Po 1967 roku, kiedy to na terenie ruin zjawiła się ekspedycja z Uniwersytetu Harvarda, zapomniano o tym miejscu na trzydzieści lat, co doprowadziło do znacznego zniszczenia i rabunku wielu zabytków, zwłaszcza podczas wojny domowej w Gwatemali. Dopiero zakrojone na szeroką skalę prace wykopaliskowe, którymi kierowali Arthur Demarest z Vanderbilt University i Tomas Barrientos z Universidad del Valle, pozwoliły znacznie lepiej poznać Cancuen i jego historię.

Jedna ze zniszczonych i pociętych stel na terenie Cancuen

Cancuen było rządzone przez jedną z najstarszych dynastii, założoną już około 300 roku n.e., a jego początki mogą wiązać się z ośrodkiem Tres Islas, leżącym w odległości zaledwie 20 kilometrów. W Tres Islas zachowały się stele z wczesnego klasyku, a wyrzeźbione na nich inskrypcje zawierają glif-emblemat używany później przez Cancuen. Uczeni przypuszczają, że Cancuen mogło zostać założone około 650 roku przez władców potężnego Calakmul w celu rozszerzenia swojej strefy wpływów w tym rejonie. Zachowane inskrypcje podają bowiem, że to właśnie król Calakmul – Yuknoom Ch’een nadzorował objęcie tronu przez kolejnych władców Cancuen. Po utracie hegemonii przez Calakmul, Cancuen pozostawało pod wpływami Dos Pilas aż do momentu pojmania tamtejszego króla K’inich Chan K’awiil. Kiedy wreszcie Cancuen stało się niezależne, rozpoczął się okres jego  największego rozkwitu, do którego przyczynił się władca Tajal Chan Ahk.

Glify (TAJ-CHAN-na-a-AHK) przedstawiające imię władcy Cancuen - Taj(al) Chan Ahk
(detal ze Schodów Glificznych w Cancuen)

Miasta Majów: Aguateca (Gwatemala)

Ruiny miasta Aguateca, którego dawna nazwa brzmiała K’inich Pa’ Witz, wznoszą się na urwistym stoku nad jeziorem Petexbatún. Zostały one odkryte przypadkowo w 1957 roku przez tzw. chicleros, czyli robotników zapuszczających się w głąb dżungli w celu zbierania żywicy z drzew kauczukowych. Dziesięć lat później dotarł tam Ian Graham, a w 1993 roku Steve Houston. Zakrojone na szeroką skalę prace wykopaliskowe prowadził Takeshi Inomata, początkowo (1990-1993) w ramach Projektu Petexbatun, kierowanego przez Arthura Demaresta, a później (1996-1999) na czele własnego Projektu Archeologicznego Aguateca.

Zapis glficzny K'inich Pa' Witz - nazwy, jaką Aguateca nosiła w czasach Majów
(detal ze Schodów Glificznych w Dos Pilas)

Dostępu do miasta bronił wąwóz, nad którym Majowie wieszali niegdyś mosty. Wykorzystując swe strategiczne położenie, Aguateca stała się w późnym okresie klasycznym wielkim ufortyfikowanym ośrodkiem. Podjęcie wszelkich możliwych środków obronnych wynikało z faktu, że w owych latach ziemie wokół jeziora Petexbatún i rzeki Río de la Pasión stały się sceną licznych konfliktów wojennych, w których uczestniczyły sąsiednie miasta.


Wąwóz w Aguateca

Miasta Majów: Dos Pilas (Gwatemala)

Ruiny Dos Pilas zostały odkryte zupełnie przypadkowo w 1954 roku przez mieszkańców miasteczka Sayaxché. Początkowo określano je tak samo, jak pobliską osadę – Dos Pozos – „dwa źródła”, której nazwa nawiązywała do dwóch małych, naturalnych studzienek, w których woda nie wysychała nawet podczas pory suchej. W latach sześćdziesiątych XX wieku na teren ruin dotarł Ian Graham, który zaproponował zmianę nazwy miasta na Dos Pilas. W roku 1989 rozpoczął się trwający pięć lat Vanderbilt Petexbatún Regional Archaeological Project, którym początkowo kierowali Arthur Demarest i Stephen Houston, a później miejsce Houstona zajął Juan Antonio Valdés.

Dos Pilas, usytuowane w pobliżu dwóch innych ośrodków Majów, Tamarindito i Arroyo de Piedra, pojawiło się na kartach historii dość późno i zamieszkiwane było przez stosunkowo krótki okres, od połowy VII do połowy VIII wieku. Pomimo to władcy uczynili z niego prawdziwy dwór królewski z pałacami, świątyniami i licznymi zabytkami pokrytymi inskrypcjami glificznymi. Historia Dos Pilas wiąże się z historią Tikal, gdyż to właśnie władca Tikal, K’inich Muwaan Jol II, wysłał jednego ze swych synów na ziemie Petexbatún, aby założył nowe miasto. Bajlaj Chan K’awiil urodził się w Tikal w 625 roku i przybył do Dos Pilas w 632 roku.


Wizerunek Bajlaj Chan K’awiil na Steli 9 z 682 roku

(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Związki królestwa Dos Pilas z Tikal podkreślano poprzez używanie tego samego glifu-emblematu aż do 735 roku, kiedy wprowadzono nową formę jego zapisu, różniącą się nieco od tej z Tikal.



Glif-emblemat Dos Pilas używany po 735 roku (Stela 8)

W inskrypcjach z Dos Pilas pojawia się jeszcze jeden ważny toponim, który mógł odnosić się do ceremonialnego centrum miasta. Z dwóch glifów niestety jest odczytany tylko jeden - HA’ (woda). Natomiast glif w górnej części bloku, przedstawiający jakby węża ozdobionego skrzydłami lub muszlami, określany jest jedynie jako „smok”.



Blok glificzny przedstawiający toponim związany z Dos Pilas (Stela 8)

W 650 roku Dos Pilas zostało zaatakowane przez Yuknoom Ch’een, najpotężniejszego władcę Calakmul i pokonany Bajlaj Chan K’awiil musiał podporządkować się zwycięzcy i zostać jego wasalem, występując zbrojnie przeciwko swemu bratu. Wydarzenie to zapoczątkowało całą serię wojen, które zostały opisane w tekstach wyrzeźbionych na Schodach glificznych 2 (na Budowli L5-49)  i Schodach Glificznych 4 (w kompleksie pałacowym).



Schody Glificzne 2 – sekcja centralna (Stopnie I – VI, licząc od dołu)

Tekst wyrzeźbiony na schodach glificznych jest szczególnie interesujący, gdyż opowiada nie tylko o zwycięstwach, ale również o porażkach. Inskrypcje zwykle były narzędziem swego rodzaju propagandy politycznej i podawały informacje o pokonanych miastach i wziętych do niewoli jeńcach. Królowie niechętnie przyznawali się do własnej klęski. Jednak w Dos Pilas wszystkie opisane porażki miały jeszcze bardziej podkreślić ostateczne zwycięstwo. W 657 roku Dos Pilas i Calakmul zaatakowały Tikal, którego władca, Nuun Ujol Chahk, zdołał uciec. W 662 i 664 roku Bajlaj Chan K’awiil pojmał jeńców z miast Koban i Machaquilá. Do kolejnego starcia między dwoma braćmi doszło w 672 roku i tym razem wojnę rozpoczęło Tikal. Wszystko wskazuje na to, że Nuun Ujol Chahk starał się nadaremnie pojmać Bajlaj Chan K’awiil, który ukrył się najpierw w Chak Naah, a potem w Hix Witz.


Schody Glificzne 2 – sekcja wschodnia (Stopnie I i II, licząc od dołu)

Pięć lat później, w 677 roku, Bajlaj Chan K’awiil powrócił do Dos Pilas, a Calakmul wypowiedziało wojnę miastu Pulil, w którym przypuszczalnie przebywał Nuun Ujol Chahk. Armia Tikal została ostatecznie rozbita dopiero w 679 roku. Musiała to być bardzo krwawa wojna, gdyż jej koniec opisano jako nahbaj uch’ich’el witziij ujol, czyli „morze krwi i góry czaszek”.



Schody Glificzne 2 – sekcja zachodnia (Stopnie II, III i IV, licząc od dołu).

Inskrypcja wyrzeźbiona na Stopniu III opisuje tragiczne zakończenie wojny

jako „morze krwi, góry czaszek”

Bajlaj Chan K’awiil, podobnie jak wielu innych majańskich władców, zawarł związki małżeńskie w celu umocnienia swej pozycji w rejonie. Owocem jednego małżeństwa była córka Wak Chan, która została w 682 roku wysłana do Naranjo, aby odbudować tamtejszą dynastię królewską. Druga żona, pochodząca z arystokracji miasta Itzán, w 672 roku urodziła królowi syna – następcę tronu, noszącego imię Itzamnaaj K’awiil. Bajlaj Chan K’awiil nadal utrzymywał kontakty z Calakmul. W 684 roku, w towarzystwie tamtejszego władcy Yuknoom Ch’een, obchodził uroczyście swoje urodziny. Z kolei Panel 7 wspomina objęcie władzy w Calakmul w 686 roku przez Yuknoom Yich’aak K’ahk’. Bajlaj Chan K’awiil uczestniczył w tej uroczystości, która odbyła się w Chihk Nahb, który to toponim wiąże się z Calakmul.



Panel 7 upamiętniający objęcie władzy w Calakmul przez Yuknoom Yich’aak K’ahk’ w 686 roku
i wspominające Bajlaj Chan K’awiil jako świadka tego wydarzenia

W 698 roku na tronie Dos Pilas zasiadł Itzamnaaj K’awiil, który postanowił umocnić pozycję swego królestwa. Rozbudował miasto, wznosząc, w odległości około kilometra od centrum, kolejną grupę budowli zwaną dziś El Duende, gdzie nad naturalną grotą, na odpowiednio przygotowanych tarasach, ustawiono piramidę i pięć stel z ołtarzami, które pokryto inskrypcjami opisującymi wydarzenia z lat 717-721. Wspaniały wizerunek władcy przedstawia Stela 15 z 721 roku.


Wizerunek Itzamnaaj K’awill na Steli 15 z 721 roku,

wzniesionej w części miasta zwanej obecnie El Duende

Itzamnaaj K’awiil pozostawił po sobie liczne stele (oznaczone obecnie numerami: 1, 11, 12, 13, 14, 15, 16). To również on nadzorował wyrzeźbienie zachodniej i wschodniej części Schodów Glificznych 2.



Wizerunek Itzamnaaj Kawiil na Steli 11 z 716 roku

(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Równie pięknie rzeźbiona Stela 8 zachowała ciekawe inskrypcje opowiadające o wydarzeniach z życia Itzamnaaj K’awiil: jego narodzinach, objęciu władzy i obchodach końca 14-tego K’atuna, a także podawała datę śmierci i pochówku króla w 726 roku. Kiedy inskrypcja została odczytana przez Petera Mathewsa, uczeni zwrócili uwagę na usytuowanie Steli 8. Została ona ustawiona na wprost Budowli L5-1, we wschodniej części głównego placu, co mogło sugerować, iż kryła ona królewski grobowiec.



Fragment inskrypcji ze Steli 8 wspominającej pochówek Itzamnaaj K’awiil w 726 roku

Prace wykopaliskowe prowadzone w Budowli L5-1 przez Arthura Demaresta, Juana Antonia Valdés i Héctora Escobedo zakończyły się sukcesem. Grobowiec (oznaczony jako Pochówek 30) należał do Itzmanaaj K’awiil, a zmarłemu władcy pozostawiono w darze naczynia ceramiczne, ozdoby z jadeitu i mozaikę z muszli.



Stela 8 (replika) i Budowla L5-1 (w głębi), kryjąca grobowiec Itzamnaaj K’awiil

Jednym z piękniejszych znalezisk był czworokątny talerz z wymalowaną inskrypcją, która jako właściciela naczynia podawała nie zmarłego władcę, ale króla Ik’ (Motul de San José) noszącego imię Tayel Chan K’inich. Świadczy to o kontaktach utrzymywanych przez te dwa ośrodki. Jest też bardzo możliwe, że Tayel Chan K’inich został zaproszony na uroczystości pogrzebowe, a pięknie wykonany talerz był jego darem dla zmarłego króla Dos Pilas.



Piękny talerz znaleziony w grobowcu Itzamnaaj K’awill, będący prawdopodobnie
darem Tayel Chan K’inich, władcy Motul de San José

Ponieważ syn Itzamnaaj K’awiil i jego prawny następca był jeszcze zbyt młody, aby sprawować władzę samodzielnie, zatem jako regent i opiekun księcia, na tronie zasiadł w roku 727 Ucha’n K’in Bahlam, dotychczasowy dowódca wojskowy. Osiem lat później zaatakował Seibal i pojmał jego władcę. Zwycięstwo to uwieczniono na dwóch stelach wzniesionych w Dos Pilas i w Aguateca, który to ośrodek stał się drugą stolicą królestwa Petexbatún.



Wizerunek Ucha’n K’in Bahlam na Steli 2 z 736 roku, upamiętniającej
pokonanie Seibal w 735 roku i pojmanie tamtejszego władcy Yich’aak Bahlam

W 741 roku na tron wstąpił wreszcie syn Itzamnaaj K’awiil – K’awiil Chan K’inich. Czasy jego panowania również nie były spokojne i obfitowały w konflikty wojenne. Inskrypcje ze Schodów glificznych 3 (przy Budowli LD-25) opowiadają o jego zwycięstwach i pojmaniu jeńców z miast zwanych dziś El Chorro (w 742 roku) i Motul de San José (w 745 r.). Pokonał również władcę pobliskiego miasta Ahkul. Dzięki temu rozszerzył znacznie terytorium swych wpływów. Poza tym sprawował kontrolę nad Seibal i utrzymywał bliskie kontakty z Cancuen. Zachowane inskrypcje i wykopaliska archeologiczne wskazują, że to za jego czasów królestwo Petexbatún osiągnęło maksymalne rozmiary i kontrolowało znaczną część terytorium pomiędzy rzekami Río de la Pasión i Chixoy.



Niedokończone Schody Glificzne 1 z czasów K’awiil Chan K’inich.
Poza inskrypcjami wyrzeźbiono też tutaj sceny z wieloma postaciami, dziś już ledwie dostrzegalnymi

Jednak w 761 roku szczęście opuściło K’awiil Chan K’inich. Tekst zachowany na Schodach glificznych 2, na Budowli 44 w Tamarindito wspomina ucieczkę K’awiil Chan K’inich. Wtedy to miasto Dos Pilas zostało otoczone palisadą. Nawet kamienie z królewskiego pałacu i innych znaczących budowli zostały wykorzystane do wznoszenia murów obronnych. Potem królestwo Petexbatún rozpadło się na wiele małych ośrodków, których władcy nadal posługiwali się glifem-emblematem Dos Pilas.