Oczyszczanie i konserwacja malowideł w Bonampak

Oryginalny artykuł: Redescubren imagenes de los murales del Cuarto 3 de Bonampak

W 1946 roku odkryto słynne malowidła w Budowli 1 w Bonampak (stan Chiapas, Meksyk), uważane za prawdziwie mistrzowskie dzieło majańskich artystów. Obecnie, po upływie 70 lat od tego momentu, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) przystąpili do oczyszczania, odnawiania i konserwacji malowideł. Kierująca projektem Haydeé Orea z Centrum INAH w Chiapas postanowiła rozpocząć prace od Komnaty 3, w której przedstawiono uroczystości związane ze zwycięstwem władcy Bonampak, Yajaw Chan Muwaan II w wojnie przeciwko królestwu Sak Tz’i’. W badaniach uczestniczą: Paula García Reyes, Abril Buendía, Jorge Coraza i Constantino Armendáriz, którzy dokładnie sprawdzali kontury wszystkich przedstawionych postaci. Jak podkreśla Paula García, scena jest bardzo złożona nie tylko ze względu na liczbę ukazanych na niej osób, ale i perspektywę samego malowidła. Zatem aby nie pogubić się w bogatej ikonografii należy najpierw dobrze poznać i zrozumieć wszystkie elementy ukazanej sceny.

Komnata 3 w Budowli 1 w Bonampak (fot. Mauricio Marat, INAH)

Miasta Majów: Bonampak (stan Chiapas, Meksyk)

Majańskie miasto Bonampak położone jest w dżungli na terenie obecnego stanu Chiapas w Meksyku. Chociaż zamieszkujący te ziemie Indianie Lakandoni wiedzieli o jego istnieniu, to pilnie strzegli tej tajemnicy aż do połowy XX wieku. Co prawda, pogłoski o ruinach miasta dotarły do uszu badacza Teoberta Malera podczas jego wyprawy w XIX wieku, ale w żaden sposób nie zdołał do niego trafić. Za odkrywcę Bonampak często mylnie uważany jest Giles Healey. W rzeczywistości to Carl Frey i John Bourne dotarli na teren ruin 6 lutego 1946 roku. Już wcześniej podróżowali oni po ziemiach w rejonie rzeki Usumacinty i zaprzyjaźnili się z żyjącymi tam Lakandonami. Bourne miał ze sobą fonograf, a odtwarzana z niego muzyka, zwłaszcza pieśni wykonywane przez Caruso, tak zachwyciła jednego z Indian o imieniu Chan Bor, że postanowił zaprowadzić Freya i Bourne’a do ukrytego w dżungli miasta. Frey i Bourne zrobili wstępny plan budowli, ale po dwóch dniach musieli opuścić to miejsce, gdyż otrzymali ostrzeżenie, że okoliczni chicleros (osoby zbierające żywicę do wyrobu gumy do żucia) zamierzali ich okraść i zabić. 14 marca 1946 roku, Frey i Bourne powiadomili o swym odkryciu Narodowy Instytut Antropologii i Historii w Meksyku, a nieco później - Instytut Carnegie w Waszyngtonie. Kiedy Giles Healey dowiedział się o ruinach miasta, nie mającego wówczas jeszcze żadnej nazwy, udał się tam w maju 1946 roku i wykonał fotografie malowideł z tamtejszej Budowli 1. Wówczas doszło do nieporozumienia, gdyż nie wiedziano, że chodzi o te same ruiny. Kiedy ostatecznie ustalono to w czerwcu 1947 roku, było już za późno, gdyż wszystkie gazety  przypisywały odkrycie Healeyowi. Freya i Bourne’a uznano za oficjalnych odkrywców dopiero w 1955 roku, w pracy opublikowanej przez Instytut Carnegie w Waszyngtonie. Tamtejszy specjalista od kultury Majów, Sylvanus Morley nazwał miasto Bonampak, czyli Malowane mury.

Widok na Wielki Plac i Akropol w Bonampak

Ustalenie oryginalnej nazwy miasta znanego obecnie jako Bonampak nie jest takie proste. Tamtejsi władcy używali bowiem dwóch glifów-emblematów: Ak’e i Xukalnaah. Zdaniem rosyjskich badaczy, Safronova i Beliaeva, najpierw Lacanha’, a od końca V w. n.e. Bonampak były kolejnymi stolicami Xukalnaah. Jednak z tym samym glifem-emblematem Xukalnaah związane też były inne majańskie ośrodki, leżące w tym rejonie.

 

Glify-emblematy Ak'e (po lewej) i Xukalnaah (po prawej)

Konserwacja malowideł ściennych w klimacie tropikalnym

Oryginalny artykuł: The Chii`k Naab mural paintings: Calakmul. The conservation of mural paintings in tropical climates (English)

Calakmul - jedno z najważniejszych znanych nam dziś miast cywilizacji Majów - zostało założone ok. 500-600 lat pne. Jego wpływy w okresie klasycznym (250-900 n.e.) obejmowały dorzecza rzek Usumacinta i La Pasion i wymieniane są w wielu historycznych inskrypcjach regionu Peten.

Wśród najważniejszych budynków na tym stanowisku wyróżnia się Chii'k Naab, jeden z 4 zabytków otaczających plac centralny. Kiedy w 2005 podjęto tu pierwsze prace archeologiczne, odkryta została mniejsza konstrukcja o wyjątkowym znaczeniu. Została ona wzniesiona w latach 650-700 n.e., w podstawie ma 12 m szerokości i 5 m wysokości i jest całkowicie pokryta malowidłami ściennymi przestawiającymi sceny z życia codziennego. Jest to szczególnie istotne, bo w sztuce majańskiej jest niewiele przedstawień o charakterze innym niż religijny, ceremonialny czy polityczny.

Odkrycie to stanowi zarazem wielkie wyzwanie dla konserwatorów zabytków. Wiadomo, że w klimacie tropikalnym konserwacja malowideł ściennych niesie ze sobą wiele trudności. Specjaliści skrupulatnie zbadali warunki i określili listę czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych, które działają na malowidła w Calakmul. Jeden z celów, jakie sobie postawili, to stworzenie powłoki z produktów nieorganiczych, takich jak wodorotlenek wapnia i wodorotlenek baru, która nie tylko będzie chronić malowidła, ale także zintegruje pomieszczenia z otoczeniem, łącząc budynki z otwartą przestrzenią. 

Więcej o Calakmul (po polsku)
Czytaj także o błękicie majańskim (po polsku)

Podobne problemy pojawiają się na wielu stanowiskach majańskich, np. w Bonampak:

Malowidła w Bonampak 1991. Fragment malowidła na ścianie południowej w Komnacie 1 w Budowli I
Bonampak murals 1991. Structure I, Room 1, south wall

Malowidła w Bonampak 2005. Ten sam fragment
Bonampak murals 2005. The same fragment

Malowidła w Bonampak - rekonstrukcja komputerowa (aut. Rina Lazo) w muzeum
Bonampak murals - digital reconstruction in the museum (author: Rina Lazo)

Plan de Ayutla - Ak'e czy Sak Tz'i?

Pełen artykuł: The Discovery of Plan de Ayutla, Mexico (English pdf 2,67 MB)

Ponad 30 lat temu Majowie Lacandon z Lacanha poinformowali archeologów o istnieniu ruin dużego miasta w lesie około 35 km na północny zachód od Bonampak, z dwoma akropolami wznoszącymi się nad naturalnymi wzgórzami, zagospodarowanymi przez starożytnych Majów.

A ostatnio rozgorzała dyskusja na temat identyfikacji miasta. Pierwsza propozycja, przestawiona przez Dmitrija Beliaeva i Aleksandra Safronova, to Ak'e - ważne królestwo, którego stolica nie została jeszcze odnaleziona. Ich zdaniem identyfikacja Ak'e jako Bonampak nie została bezdyskusyjne udowodniona. Beliaev i Safronov sugerują, że dynastia powstała w Ak'e, a następnie założyła nowe miasto w Bonampak, zachowując emblemat, podobnie jak królowie Dos Pilas zachowali emblemat Tikal.

Druga propozycja, pierwotnie przedstawiona przez Petera Biro, to Sak Tz'i - ważne, ale dotychczas niezlokalizowane centrum, zaangażowane w serię wojen z miastami Piedras Negras, Yaxchilan, Bonampak, Lacanha i Tonina. Plan de Ayutla znajduje się dokładnie pośrodku tego obszaru.

Fotogaleria Plan de Ayutla

Plan de Ayutla, Akropol Północny, Budowla 13