Figurki z okresu preklasycznego znalezione w San Isidro (Salwador)

Oryginalny artykuł: 2,400-year-old puppets with 'dramatic facial expression' discovered atop pyramid in El Salvador 

Od 2018 roku archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego prowadzą wykopaliska na terenie stanowiska San Isidro w Salwadorze w ramach projektu, którym kieruje Jan Szymański. W najnowszej publikacji w czasopiśmie Antiquity, Jan Szymański i Gabriela Prejs przedstawiają wyniki badań związane z odkryciem rzadkiej kolekcji glinianych figurek typu „Bolinas” datowanych na lata 410–380 p.n.e. Figurki Bolinas są związane z różnymi stanowiskami ze środkowego i późnego okresu preklasycznego (lata 1000–350 p.n.e. i 350 p.n.e.–250 n.e.), położonymi wzdłuż wybrzeża Pacyfiku w Gwatemali i najbardziej wysuniętego na zachód Salwadoru. Termin „Bolinas” pochodzi od nazwy prywatnego rancza w Salwadorze, Finca Bolinas, położonego 6 km na południe od miasta Chalchuapa. Na dużą kolekcję, składającą się z 95 figurek natrafiono tam około połowy XX wieku, chociaż kontekst, w którym zostały znalezione pozostaje niepewny.

Mapka przedstawiająca położenie stanowisk wspominanych w publikacji (autor: Jan Szymański/PASI, czasopismo Antiquity)

Porównanie sposobu wyrażania emocji w Mezoameryce i w kulturze Zachodu

Oryginalny artykuł: Ancient sculptures hint at universal human facial expression across cultures

Od dziesiątek lat toczy się debata na temat wyrażania emocji poprzez mimikę twarzy, czy ma ona podłoże biologiczne i wynika z ludzkiej natury czy też związana jest z przynależnością kulturową. Wcześniejsze porównania mimiki twarzy w przypadku różnych społeczeństw dotyczyły osób, które w pewnym stopniu miały kontakt z ludźmi Zachodu i mogli być pod wpływem ich praktyk kulturowych. Obecnie Alan Cowen i Dacher Keltner z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley postanowili skupić się na ludziach, którzy nie mieli żadnego kontaktu z cywilizacją Zachodu i wybrano kultury Mezoameryki. Prekolumbijskie figurki, reliefy i rzeźby przedstawiają osoby z różnymi wyrazami twarzy i dzięki temu umożliwiały zbadanie, czy ukazywanie emocji w Ameryce prekolumbijskiej na długo przez kontaktem z Europejczykami jest zbliżone do podobnych przedstawień w kulturze Zachodu.

Prekolumbijskie artefakty wykorzystane w badaniach:

A) Rzeźba Majów z Tonina, ukazująca jeńca (fot. Mauricio Marat, INAH);

B) Figurka Majów z Campeche przedstawiającą torturowanego jeńca (fot. Justin Kerr);

C) Figurka Majów przedstawiająca mężczyznę dźwigającego wielki kamień (fot. Justin Kerr);

D) Figurka z Zachodniego Meksyku ukazująca kobietę i mężczyznę (fot. LACMA);

E) Figurka Majów przedstawiająca kobietę z dzieckiem (fot. Princeton University Art Museum);

F) Figurka Majów z postacią wojownika (fot. Fine Arts Museums of San Francisco);

G) Figurka Majów przedstawiająca gracza w piłkę (fot. University of Maine);

H) Figurka z Zachodniego Meksyku przedstawiająca mężczyznę grającego na bębnie (fot. LACMA)

Przypadkowe odkrycie cmentarzyska kultury Chancay

Oryginalny artykuł: Hallan dos cuchimilcos de unos 700 anos en tumba de nino en Puente Piedra

W ostatnich dniach czerwca, podczas prac związanych z poprowadzeniem gazociągu w Puente Piedra (prowincja Lima, Peru), przypadkowo natrafiono na grób dziecka pochodzący sprzed 700 lat. Przy zmarłym złożono siedem artefaktów, w tym dwie charakterystyczne figurki zwane cuchimilcos, typowe dla rytuałów pogrzebowych kultury Chancay i przedstawiające osoby z uniesionymi rękoma.

Artefakty odkryte w grobie dziecka w Puente Piedra (fot. Alonso Chero)

Zagadkowe figurki z Portoryko

Oryginalny artykuł: Ancient and unknown Pre-columbian cultural artifacts pop in for a visit at the University of Haifa

O dziwnych kamiennych figurkach z Portoryko usłyszano po raz pierwszy w XIX wieku od tamtejszego zakonnika José María Nazario. Zgodnie z jego opowieścią, pewna staruszka tuż przed śmiercią zaprosiła go do swej chaty gdzieś w górach i przekazała informację o skarbie należącym do dawnych mieszkańców tego regionu i przechowywanym od wieków przez jej rodzinę. Dzięki szczegółowym instrukcjom Nazario odkrył miejsce, w którym zakopano 800 figurek. Znalezisko wzbudzało jednak liczne kontrowersje. Jedni uważali, że być może część figurek jest oryginalna. Drudzy sądzili, że zostały wykonane w XIX wieku, a jeszcze inni podejrzewali, że były dziełem samego zakonnika. Nie wiedziano też, czy jego opowieść była prawdziwa. O figurkach z czasem niemal zapomniano i ponownie wzbudziły zainteresowanie dopiero w 2001 roku, kiedy to zwrócił na nie uwagę Reniel Rodriguez Ramos, studiujący kultury prekolumbijskie na Universidad de Puerto Rico.

Jedna z figurek znalezionych w Portoryko (fot. University of Haifa)

Pozostałości wioski założonej przez osoby pochodzące z Teotihuacan

Oryginalny artykuł: Arqueologos del INAH exploran los restos de una aldea teotihuacana de mil 700 anos en Coyoacan

Chociaż Teotihuacan zajmowało obszar o powierzchni ponad 22 kilometrów kwadratowych, to w rzeczywistości metropolia rozciągała się aż na Dolinę Meksyku, gdzie powstało około dziesięciu ośrodków prowincjonalnych, setka mniejszych i większych wiosek, około 150 niewielkich osad i dziewięć miejsc o przeznaczeniu ceremonialnym. W południowej części dzisiejszego Miasta Meksyk, na terenie Coyoacán istniała niegdyś jedna z 77 małych wiosek założonych przez ludność pochodzącą z Teotihuacan, o których wspominali William T. Sanders i jego współpracownicy, badający wzorce osadnictwa w tym regionie.

  

Teren prac wykopaliskowych w Coyoacán (fot. Mauricio Marat, INAH)

Zagadkowe "artefakty z Las Bocas"

W numerze 151. czasopisma Arqueología Mexicana zamieszczono bardzo ciekawy artykuł. w którym Eric Taladoire (emerytowany profesor archeologii z Université Paris 1) opowiada o szczególnych artefaktach, które opisywane są jako przedmioty w stylu olmeckim, pochodzące ze stanowiska archeologicznego Las Bocas, położonego w pobliżu Izúcar de Matamoros w meksykańskim stanie Puebla. W większości są to najróżniejsze naczynia (butle, wazy, misy) i figurki przedstawiające zwierzęta lub postacie ludzkie w różnych pozach i w stylu określanym jako „baby face”, a znacznie rzadziej przedmioty wykonane z kamienia lub jadeitu. Chociaż niektóre z tak zwanych „artefaktów z Las Bocas” znajdują się w muzeach (między innymi w Paryżu, Nowym Jorku, Princeton, Dallas, San Francisco, Waszyngtonie, Puebli i Mieście Meksyk), to jednak ich znacząca większość należy do prywatnych kolekcjonerów. Żaden z tych przedmiotów nie został znaleziony podczas prowadzonych pod nadzorem wykopalisk archeologicznych i wszystkie pojawiły się najpierw na czarnym rynku i w domach aukcyjnych, które niekiedy nawet nie specjalizują się w sztuce prekolumbijskiej.

Figurka w stylu olmeckim, określana jako pochodząca z Las Bocas
(źródło fot.: Arqueologia Mexicana, Raices)

Szczególne miejsce dla kobiet w okresie okołoporodowym

Oryginalny artykuł: Descubren fosas prehispanicas de mas de 2500 anos al sur de la Ciudad de Mexico

W południowej części Miasta Meksyk, na terenie osiedla La Otra Banda, archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), Antonio Balcorta Yépez i Montserrat Alavez Ortúzar odkryli pozostałości wioski sprzed 2700 lat, która mogła być miejscem, gdzie szczególną opieką otaczano kobiety w okresie okołoporodowym. Dawne pomieszczenia zachowały się na głębokości 1,23-3,30 m pod obecnym poziomem ulicy i dotarcie do nich zajęło badaczom cztery miesiące.

Wykopaliska na terenie osiedla La Otra Banda w Mieście Meksyk (fot. Mauricio Marat, INAH)

Natrafiono na 26 fos z okresu preklasycznego, odpowiadających fazom Zacatenco (lata 700-400 p.n.e.) i Ticomán (lata 400-200 p.n.e.). Dwadzieścia fos przetrwało w idealnym stanie. Jak wyjaśnia Antonio Balcorta Yépez, dobre zachowanie kontekstu archeologicznego w tej części Miasta Meksyk wynika z faktu, że teren ten znajduje się na wzgórzu o wysokości 2296 m n.p.m., dzięki czemu dawna wioska nie została zniszczona w wyniku erupcji wulkanu Xitle, gdyż lawa spływała po południowym zboczu wzgórza.

Nowo odkryte fosy (fot. Mauricio Marat, INAH)

Bogate dary z grobowca "Pani z Yucundaa"

Oryginalny artykuł: Se exhibe por vez primera fuera de Oaxaca el entierro de la Senora de Yucundaa, una cacica mixteca

W połowie XV wieku epidemia, wywołana bakterią Salmonella enterica doprowadziła do śmierci 90% mieszkańców misteckiego ośrodka Teposcolula-Yucundaa (czytaj: "Nowe badania przyczyn epidemii w Meksyku w latach 1545-50"). W owym czasie osoby, które zdołały przeżyć, zostały zmuszone do opuszczenia swego miasta i odprawiły specjalny rytuał, symbolizujący koniec pewnego okresu ich dziejów. Przy ciele swej zmarłej przywódczyni, nazwanej przez archeologów „Panią z Yucundaa” złożyli w darze ponad 70 000 najróżniejszych przedmiotów. Pochówek ten, porównywalny pod względem bogactwa z Grobowcem 7 w Monte Alban, został odkryty w 2006 roku, podczas wykopalisk prowadzonych na terenie atrium dawnego klasztoru dominikanów w  Pueblo Viejo de Teposcolula (stan Oaxaca, Meksyk). Obecnie dary grobowe i szkielet „Pani z Yucundaa” zostały zaprezentowane na poświęconej Mistekom wystawie w Pałacu Narodowym w stolicy Meksyku.

Figurki bóstw opiekuńczych znalezione w grobie "Pani z Yucundaa" (fot. Javier Hinojosa)

Na terenie Chak Pet odkryto kolejne artefakty z okresu preklasycznego

Oryginalny artykuł: Continuan los descubrimientos en la antigua aldea prehispanica de Chak Pet en el puerto de Altamira

Od 11 lat prowadzone są prace na terenie prekolumbijskiego ośrodka Chak Pet, sięgającego okresu preklasycznego i poprzedzającego kulturę Huasteków, która znacznie później osiedliła się na tych ziemiach. Chak Pet, leżące w rejonie Altamira, w północnej części meksykańskiego stanu Tamaulipas, rozciąga się na obszarze 1 km z północy na południe i 300 m ze wschodu na zachód. Jak poinformował Gustavo Ramírez Castilla, archeolog z Centrum INAH–Tamaulipas i koordynator projektu, w ostatnim okresie odkryto tam dziesiątki najróżniejszych artefaktów pochodzących z lat 500 p.n.e. – 200 n.e. Do najciekawszych znalezisk należy ponad 150 glinianych figurek, zachowanych w całości lub we fragmentach i ułożonych promieniście, co zdaniem archeologów wskazywałoby na  specjalną ofiarę złożoną osobie, która być może została tam pochowana. Figurki pochodzą  z lat 100 p.n.e. – 200 n.e., najpóźniejszej fazy zamieszkiwania Chak Pet. Obecnie przygotowywany jest ich rejestr, po czym badacze będą kontynuować wykopaliska, aby przekonać się, czy rzeczywiście w tym miejscu znajduje się grobowiec.

Gliniane figurki w momencie odkrycia (fot. INAH-Tamaulipas)

  
Figurki po oczyszczeniu (fot. INAH-Tamaulipas)

Figurki z Jonuta (stan Tabasco, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Figurillas revelan papel de la mujer en la urbe prehispanica de Jonuta en Tabasco

Podczas dwóch ostatnich sezonów wykopaliskowych, prowadzonych przez badaczy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) na terenie stanowiska archeologicznego Jonuta (stan Tabasco, Meksyk) natrafiono na duże ilości figurek antropomorficznych, które rzucają więcej światła na rolę kobiet w społeczeństwie tego dawnego miasta.

Stanowisko archeologiczne Jonuta, stan Tabasco, Meksyk
(fot. INAH - Projekt Archeologiczny Jonuta)

Kierująca projektem archeolog Miriam Judith Gallegos Gómora przekazała, że przeanalizowano około 200 zachowanych w całości artefaktów oraz wiele fragmentów naczyń z delikatnej glinki i figurek ceramicznych, przedstawiających dawnych mieszkańców miasta, w tym zarówno osoby z ludu, jak i członków elity, uwzględniając również kolekcję figurek znajdujących się w Muzeum Archeologicznym Omar Huerta w Jonuta. Kobiety z ludu ukazywano jako opiekujące się dziećmi, przygotowujące posiłki i wykonujące różne prace domowe. Natomiast kobiety z elity były związane z czynnościami o charakterze rytualnym. Spośród figurek wyróżnia się jedna, nazwana „Panią z Jonuta”. Kobieta ma nakrycie głowy opadające na ramiona, ozdoby uszu i długą szatę sięgającą od pach po kostki u nóg.

Figurka zwana "Damą z Jonuta" (fot. INAH - Projekt Archeologiczny Jonuta)

Rezultaty wykopalisk w Pozo de Ibarra (stan Nayarit, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Avanzan los trabajos de salvamento arqueologico dentro de la zona urbana de Pozo de Ibarra, Nayarit

W miejscowości Pozo de Ibarra (stan Nayarit, Meksyk) archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) dokładnie przebadali teren przeznaczony pod budowę nowej sieci wodociągowej. Jak podaje odpowiedzialny za prace wykopaliskowe Mauricio Garduño Ambriz, zdołano uzyskać ważne informacje na temat prekolumbijskiej historii tego regionu, szczególnie rozwoju kulturowego, który zaznaczył się na centralnym wybrzeżu obecnego stanu Nayarit w okresie klasycznym (lata 200-900 n.e.).

Fragment figurki antropomorficznej znaleziony podczas wykopalisk

(fot. Mauricio Garduño Ambriz, Centrum INAH Nayarit)

Chak Pet - ciekawa wioska z okresu preklasycznego w stanie Tamaulipas (Meksyk)

Oryginalny artykuł: La vida aldeana en la huasteca prehispanica narrada en vitrinas

Od 2006 roku specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) prowadzą  wykopaliska na ziemiach położonych na południu stanu Tamaulipas, na wzgórzu na wprost plaży Tesoro (Altamira), gdzie natrafili na pozostałości prekolumbijskiej wioski, zamieszkiwanej w okresie od 900 r. p.n.e. do 200 r. n.e. Archeolodzy nazwali to miejsce Chak Pet („Czerwony Żółw” w języku huasteckim). Po dziesięciu latach prac wybrano 19 najbardziej interesujących artefaktów i zaprezentowano je na wystawie w Altamira. Jak podkreśla Gustavo A. Ramírez Castilla z Centrum INAH-Tamaulipas, jest to pierwszy, tak dokładnie zbadany ośrodek z okresu preklasycznego w regionie, gdzie dopiero znacznie później pojawili się Huastekowie.

 Fragment figurki znalezionej w Chak Pet (fot. Luís M. Martínez García, INAH)

Chak Pet zajmuje obszar 30 hektarów. Nie było tam kamiennych budowli i zachowały się jedynie pozostałości dawnych domów, które wznoszono z palonej gliny lub wapna i piasku. W posadzkach nadal widoczne są miejsca, w których ustawiano pale, podtrzymujące dachy z liśćmi palmowych. Natrafiono natomiast na ponad 400 pochówków, w których archeolodzy znaleźli różne przedmioty uważane za luksusowe. Uczeni przypuszczają, że mieszkańcy Chak Pet wymieniali sól na produkty pochodzące z innych regionów. Gustavo Ramírez przekazał, że dwa dyski z pirytu, stanowiące zwierciadła wykorzystywane we wróżbiarstwie i lecznictwie, zostały prawdopodobnie sprowadzone z centralnych ziem obecnego stanu Veracruz.

Pochówki w Chak Pet (fot. Luís M. Martínez García, INAH)

Mezoamerykańska gra w piłkę

W piłkę grano na obszarze całej Mezoameryki, skąd dotarła zarówno na ziemie obecnej Arizony (USA), zamieszkiwane przez przedstawicieli kultury Hohokam, jak i na wyspy Morza Karaibskiego (Haiti, Dominikanę i Portoryko), gdzie po raz pierwszy zobaczyli ją Hiszpanie. Do chwili obecnej, na terenie Mezoameryki zarejestrowano około 1600 boisk do gr w piłkę, znajdujących się na niemal 1300 stanowiskach archeologicznych z czasów prekolumbijskich. Najstarsze boisko, zbudowane w latach 1400-1250 p.n.e. odkryto w Paso de la Amada, ośrodku położonym na wybrzeżu Oceanu Spokojnego, w stanie Chiapas (Meksyk). Figurki przedstawiające postacie graczy pojawiły się również już w okresie preklasycznym, przede wszystkim w San Lorenzo (stan Veracruz, Meksyk), datowane na lata 1500-1100 p.n.e., a także w Tlatilco i Tlapacoya (Dolina Meksyku) oraz w El Opeño (stan Michoacán, Meksyk), pochodzące z lat 1500-900 p.n.e.

Figurki graczy w piłkę z El Opeño (stan Michoacán, Meksyk), pochodzące z okresu preklasycznego (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Figurki graczy z Ticomán (stan Puebla, Meksyk), pochodzące z późnego okresu preklasycznego (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Boiska do gry miały kształt zbliżony do dużej litery I lub – bardziej obrazowo – do podwójnej litery T. Płytę boiska, po obu stronach, ograniczały mury zdobione niekiedy rzeźbami, fryzami lub nawet niewielkimi świątyniami.

Boisko do gry w piłkę, przedstawione w misteckim Kodeksie Colombino
(kopia w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Boiska różniły się rozmiarami. Najstarsze boisko w Paso de la Amada miało długość 80 metrów. Największe boiska Majów znajdują się w Chichén Itzá (stan Jukatan, Meksyk) – o długości 168 metrów i w Nixtun-Ch’ich’ (Peten, Gwatemala) – o długości 135 metrów.

Boisko do gry w piłkę w Chichén Itzá (stan Jukatan, Meksyk)

Fotogaleria: Styl Mezcala

Kultura Mezcala rozwijała się na ziemiach należących obecnie do stanu Guerrero, w południowo-zachodnim Meksyku. Początki tej kultury mogą sięgać lat 700-230 p.n.e. W początkowym okresie zaznaczały się tam silne wpływy Olmeków. W późniejszym czasie utrzymywano bliskie kontakty handlowe z potężnym Teotihuacan. Po upadku tej wielkiej metropolii zaznaczył się największy rozkwit kultury Mezcala, przypadający na lata 700-900 n.e. Jednak już od okresu preklasycznego pojawiła się w stanie Guerrero tradycja wyrabiania oryginalnych i bardzo charakterystycznych figurek antropomorficznych, miniaturowych modeli świątyń i masek, które to artefakty były szczególnie cenione przez przedstawicieli elity z różnych regionów Mezoameryki. W latach 40-tych XX wieku, Miguel Covarrubias wprowadził określenie „styl Mezcala”, odnoszący się do masek i figurek, niekiedy abstrakcyjnych, stylizowanych i z ledwie zaznaczonymi cechami fizycznymi postaci. Badacz ten zwrócił również uwagę na różne warianty stylu, nawiązującego początkowo do sztuki Olmeków, później do sztuki typowej dla Teotihuacan, a ostatecznie stanowiącego styl lokalny. Zainteresowanie przedmiotami w stylu Mezcala przetrwało setki lat i nawet w późnym okresie postklasycznym dziesiątki tego typu artefaktów składano w depozytach ofiarnych w Templo Mayor („Wielkiej Świątyni”) w Tenochtitlan.

kliknij na zdjęcie aby powiększyć / click on photos to enlarge

Museo de las piezas prehispánicas “Rufino Tamayo” (miasto Oaxaca, Meksyk)