O czym pisali Majowie: Panel 3 z Cancuen

Cancuen to starożytne majańskie miasto położone w dzisiejszej Gwatemali, niegdyś rządzone przez jedną z najstarszych dynastii w tym regionie i powiązane z potężnym Calakmul. Dzięki strategicznemu położeniu na rzecznym szlaku handlowym było to bogate miasto z ogromnym pałacem o 200 komnatach i powierzchni 25 tys. m kw. Historia miasta zakończyła się gwałtownie i krwawo – masakrą rodziny królewskiej. Czytaj także: Miasta Majów: Cancuen.

Panel 3 z Cancuen (fot. Wikimedia Commons)

Odkryto inkaskie wodociągi w Sacsayhuaman w Cuzco

Oryginalny artykuł: Archaeologists Uncover 16-Meter Long Inca Canal Outside Cusco. Peruvian Times 23.12.2013.

W kompleksie archeologicznym Sacsayhuaman w Cuzco odkryto inkaski kanał, który najprawdopodobniej doprowadzał wodę używaną w czasie ceremonii religijnych. Dwa miesiące temu, po rozpoczęciu wykopalisk w sektorze Calispuquio, archeolodzy zauważyli wodę przesiąkającą przez glebę. Odkopali w tym miejscu kanał o długości 16 m, szerokości 15 cm i głębokości 1 m. Badacze uważają, że kanał doprowadzał wodę ze źródła w dystrykcie Rinconada na północy do centrum Sacsayhuaman.

Odkryty w Sacsayhuaman w Cuzco kanał wodociągowy o dł. 16 m, szer. 15 cm i głęb. 1 m (fot. Andina)

Azteckie akwedukty w mieście Meksyk

Oryginalny artykuł: Archaeological evidence of a hydraulic system that provided water to the City of Mexico. Art Daily 10.06.2013.

U stóp wzgórza Chapultepec specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) znaleźli dowody na istnienie systemu hydraulicznego, który doprowadzał wodę do miasta Meksyk. Na sympozjum historyczno-archeologicznym w Narodowym Muzeum Historii "Zamek Chapultepec" (MNH) archeolog Lourdes Lopez Camacho z MNH wygłosiła wykład pt. "Fontanny i akwedukty - fontanna w Chapultepec", natomiast Guadalupe Espinosa z Centrum INAH w Veracruz - "Jak odkryto łaźnie Montezumy". 

Łaźnie Moctezumy (fot. Meliton Tapia/INAH)

Majański system gromadzenia i oczyszczania wody

Oryginalny artykuł: Research Holds Revelations About an Ancient Society's Water Conservation, Purification. Science Daily 9.04.2013.

Badania na majańskim stanowisku Medicinal Trail w północno-zachodnim Belize pokazują, że społeczności zamieszkujące małe, prowincjonalne miejscowości także budowały zbiorniki retencyjne i wykorzystywały naturalne metody oczyszczania wody. Badania Jeffrey'a Brewera, doktoranta na Wydziale Geografii Uniwersytetu Cincinnati, zatytułowane "Prowincjonalna hydrologia: mapowanie miejscowości Medicinal Trail w północno-zachodnim Belize" to kolejny element wieloletnich badań UC nad cywilizacją Majów. 

Stanowisko Medicinal Trail, zamieszkiwane głównie w okresie klasycznym (250-900 n.e.), funkcjonowało jako wiejska społeczność na peryferiach starożytnego majańskiego miasta La Milpa. Ta nieduża miejscowość nie może się poszczycić monumentalną architekturą i gęstym zaludnieniem charakterystycznym dla dużych ośrodków majańskich, ale mimo to znaleziono tam podobne - choć na mniejszą skalę - spadki terenu, sztuczne tarasy i zbiorniki wodne, które były wykorzystywane w gospodarce wodnej i rolnictwie. Odkrycie sztucznych zbiorników wodnych - zagłębień terenu wyłożonych gliną i tworzących wodoszczelny basen - pokazuje, jak Majowie w porze deszczowej od grudnia do wiosny zbierali wodę, co pozwalało im przetrwać trwającą pozostałe pół roku  porę suchą. 

Zdaniem Brewera Majowie ponadto kontrolowali florę zbiorników wodnych, ponieważ lilie wodne i inne gatunki roślin w naturalny sposób oczyszczają wodę. Majowie o tym wiedzieli i korzystali z tego, czerpiąc wodę ze zbiorników retencyjnych w okresach, kiedy praktycznie nie było żadnych opadów. Bez tego małe, odległe miejscowości byłyby zależne od większych centrów, które posiadały duże systemy retencyjne.

Kolejne etapy projektu badawczego obejmą zakończenie tworzenia komputerowej mapy 2 tysięcy punktów topograficznych, określającej odległości oraz wzniesienie terenu w stosunku do zasobów wodnych, populacji i budynków. 

Aguada (sztuczny zbiornik wodny) w Caracol w Belize

Chinampa - jak wykarmić tłumy

W jaki sposób wielkie prekolumbijskie miasta Ameryki zapewniały wyżywienie mieszkańcom terenów zurbanizowanych, którzy trudnili się innymi zajęciami niż produkcja żywności? W Tenochtitlan na przykład - według szacunków specjalistów - w czasach konkwisty mieszkało nawet 150-200 tysięcy ludzi zatrudnionych w innych działach gospodarki.

Jedną ze starożytnych intensywnych technik rolniczych, która zapewniała wyżywienie dużym grupom ludności, było budowanie na płyciznach jezior platform zwanych chinampami. Są to prostokątne pola o długości 20-40 m i szerokości 2-4 m, otoczone z trzech lub czterech stron kanałami o szerokości umożliwiającej pływanie po nich łódką, wyniesione maksymalnie 1 m ponad lustro wody. W rogach często nasadzano drzewa (np. cypryśnik lub rodzaj wierzby), które (oprócz konstrukcji z wikliny) miały dodatkowo zabezpieczyć platformę.

Współczesna chinampa (fot. Wikimedia Commons)

Największa starożytna tama zbudowana przez Majów w Ameryce Środkowej

Oryginalny artykuł: Largest Ancient Dam Built by Maya in Central America, Science Daily, 16.07.2012

W prekolumbijskim, majańskim mieście Tikal zidentyfikowano nowe elementy krajobrazu miejskiego, w tym największą starożytną tamę zbudowaną przez Majów w Ameryce Środkowej: dł. 80 m, wys. 10 m, pojemność 75 mln litrów, zbudowana z ciosanego kamienia, gruzu i ziemi. 

Publikacja na temat wykorzystania ziemi i zasobów wodnych w starożytnym Tikal w północnej Gwatemali ma się ukazać w tym tygodniu w Proceedings of the National Academy of Sciences pod tytułem "Water and Sustainable Land Use at the Ancient Tropical City of Tikal, Guatemala. Badania te rzucają nowe światło na to, jak Majowie chronili zasoby naturalne, z których korzystało ludne, wysoko zorganizowane spoleczeństwo przez 1500 lat mimo takich problemów środowiskowych jak okresowe susze.

Najnowsze odkrycia obejmują takie elementy jak: 

• Największa starożytna tama zbudowana przez Majów w Ameryce Środkowej 
• Jak woda była prawdopodobnie uwalniana ze zbiornika 
• Szczegóły budowy koferdamu, koniecznego do pogłębienia największego zbiornika w Tikal 
• Obecność naturalnych źródeł związanych z pierwszym osadnictwem w Tikal 
• Zastosowanie filtracji piaskowej do oczyszczania wody spływającej do zbiorników 
• "Rozdzielnia", która sezonowo regulowała uzupełnianie i spuszczanie wody 
• Najgłębszy na nizinach majańskich odcinek kanału wykutego w skale 

Jednym z celów badań było zrozumienie, jak około roku 700 n.e. Majowie utrzymywali 60-80-tys. populację w Tikal i przypuszczalnie 5 mln na nizinach majańskich. Jest to więcej niż obecnie, a jednak jakoś przez 1500 lat miasto utrzymywało bardzo liczną populację. 

Zbieranie i magazynowanie wody jest sprawą kluczową w środowisku, gdzie opady są sezonowe, a długotrwałe susze nie są rzadkością. Używając jedynie narzędzi i technologii z epoki kamienia łupanego władcy Tikal zbudowali skomplikowany i trwały system zarzadzania dostępnymi zasobami. Zabudowa miejska została zintegrowana z otoczeniem: ogromne place, drogi, budynki i kanały tworzyły system zbierania i magazynowania wody. W Tikal zbierano dosłownie każdą kroplę wody, która spadała na brukowane i/lub tynkowane powierzchnie i odprowadzano ją do przygotowanych zbiorników. Brukowane place miejskie, dziedzińce i kanały były budowane na skos, aby wodę z opadów skierować do zbiorników. Zidentyfikowana tzw. Tama Pałacowa została zbudowana w okresie klasycznym (250-800 n.e.), aby gromadzić wodę z licznych brukowanych powierzchni w dzielnicy centralnej. Dodatkowo szczyt Tamy Pałacowej służył jako droga łącząca części miasta i jest w takim charakterze używany do dziś. Tama grawitacyjna w Tikal to największe osiągnięcie hydrauliczno-architektoniczne w świecie Majów. W całej Mezoameryce ustępuje wielkością tylko ogromnej Tamie Purron w meksykańskiej dolinie Tehuacan między 250-400 r. n.e. 

Drugie odkrycie to "oczyszczalnie", czyli filtry piaskowe, które oczyszczały wodę, zanim wpadła do zbiornika. Podkłady filtrujące wypełnione były piaskiem kwarcowym, który nie występuje w rejonie Tikal. Był on sprowadzany z miejsc odległych o 30 km, co musiało być żmudnym zadaniem. Świadczy to o wielkiej wadze, jaką przywiązywano do wody i zarządzania zasobami wodnymi.

Tego typu systemy zbiorników i kanalizacji, niezwykle poręczne i trwałe, pomagały Tikal i innym miastom przetrwać okresy suszy. Zdaniem paleoetnobotanika Davida Lentza z pewnością miały także wpływ na dostępność żywności, paliwa, roślin leczniczych i innych artykułów pierszej potrzeby. Miały bezpośredni wpływ na to, ilu ludzi można było wykarmić i na wzrost zaludnienia. W związku z tym, istotne jest, by zrozumieć organizację kanałów i zbiorników, które przechowywały wodę w sezonie suchym i zapobiegały powodziom w porze deszczowej. Skuteczne rozwiązania pozwoliły Tikal utrzymywać stosunkowo wysokie zaludnienie przez kilka stuleci. 

System zbiorników był w dużej mierze zależny od opadów atmosferycznych. Z początkiem IX wieku n.e. długotrwałe susze spowodowały jednak spadek poziomu opadów i brak wody zachwiał systemem społecznym. Mogło się to przyczynić do opustoszenia miasta.

Tikal, Plac Główny z widokiem na Akropol Północny

Tikal Main Plaza facing the North Acropolis 

--------------------

Czytaj także: Cenote - droga do zaświatów, Sakbe - majańska autostrada, Czemu Majowie upadli?, Bogowie w ikonografii El Mirador

--------------------

Cenote - droga do zaświatów

Andrew Kinkella The Importance of Cenotes in pre-Hispanic America (English)

Majański Jukatan prawie nie ma rzek, ale ponieważ jest to krajobraz krasowy, powstały ze skał erozyjnych, jest tam wiele tzw. cenotes (czyt. senotes), czyli rozpadlin skalnych wypełnionych niezwykle czystą wodą głębinową (nazwa pochodzi od majańskiego dzonot, czyli "studnia").

Cenotes były ważnym źródłem wody, więc często na ich brzegach budowano ścieżkę lub drabinę, która ułatwiała pobieranie wody. Miały one również znaczenie symboliczne, ponieważ starożytni Majowie uważali je za jedno z trzech wejść do Xibalba (czyt. szibalba) - majańskich zaświatów. (Pozostałe dwa wejścia to jaskinie i boiska do rytualnej gry w piłkę.) Ponieważ  cenotes były miejscami świętymi, Majowie wrzucali do nich ofiary, aby porozumieć się z bogami i przodkami, często odbywając w tym celu pielgrzymki. 

Symbolika cenotes związana była z kilkoma bogami: Chahk (czyt. czak) - bóg deszczu, Wąż-Lilia Wodna - bóg wód naziemnych zawieszony między światem żywych a zmarłych i Chak Chel (czyt. czak czel) - wiekowa bogini związana z żywiołami wodnymi (powodziami, sztormami), ale także z medycyną i położnictwem.

Święte cenote w Chichen Itza (Jukatan, Meksyk)
Sacred cenote in Chichen Itza, Yucatan, Mexico

Lilie wodne na jeziorze Izabal (Gwatemala) 
Water lilies on Izabal Lake, Guatemala

Czytaj także: Jaskinie, góry i piramidy w wierzeniach Majów

Wiszące mosty Majów

Oryginalny artykuł: The lost secrets of Maya technology (English)

W 1995 James O'Kon zaszokował archeologów odkryciem pozostałości ogromnego mostu wiszącego w starożytnej części miasta Yaxchilan, którego nikt nie zauważył przez ponad 100 lat. W swojej nowej książce The Lost Secrets of Maya Technology (Zapomniane technologie Majów), O’Kon opowiada, jak dokonał odkrycia i jakich metod użył, żeby udowodnić istnienie tej wspaniałej konstrukcji.

Trzyprzęsłowy most wiszący został zbudowany pod koniec 7 wieku i prowadził z centrum miasta ponad rzeką Usumacinta na północ, gdzie znajdowały się wioski i gospodarstwa rolne.

Książka dokumentuje zapomniane osiągnięcia technologiczne Majów, które umożliwiły im zbudowanie miast górujących nad lasem deszczowym, systemów wodnych z podziemnymi zbiornikami, kilometrów brukowanych dróg w dżungli oraz najdłuższego mostu w starożytnym świecie. Wyjaśnia także, w jaki sposób majańscy inżynierowie budowali wielopiętrowe budynki, które ustąpiły wysokością dopiero wieżowcom wzniesionym w USA w 1885, jak wynaleźli piec szybowy na 2 tysiące lat przed opatentowaniem go w Angli oraz jak opracowali proces wulkanizacji gumy na 2600 lat przed Goodyearem. 

Komputerowa rekonstrukcja mostu (ang.)

Publikacja Computer Modeling of the Seventh Century Maya Suspension Bridge at Yaxchilan (ang.)

Most wiszący w Agua Clara, stan Chiapas, Meksyk
The suspension bridge in Aqua Clara, Chiapas, Mexico

Grób ostatniego inkaskiego władcy?

Oryginalny artykuł: Clue to Inca emperor tomb found (English)

W Ekwadorze znaleziono grób, który może należeć do Atahualpy, ostatniego wodza Inków. Athualpa został pojmany przez Hiszpanów w Cajamarce w Peru i stracony przez uduszenie.

Grobowiec jest częścią ogromnego kompleksu w pobliżu miejscowości Sigchos, na południe od Quito, obejmującego mury, akwedukty oraz budowle z kamienia. Lokalna nazwa tego miejsca - Machay - oznacza 'pochówek' w języku quechua.

Kompleks składa się z prostokątnych pomieszczeń wokół placu o kształcie trapezu. Droga prowadzi do schodów, którego tworzą piramidę, która może być grobowcem Atahualpy. Kanał doprowadza wodę z wodospadu zwanego "inkaską łaznią". Uważa się, że ta część kompleksu stanowiła osobiste pomieszczenia Atahualpy. 

Więcej o Atahualpie (po polsku)

Śmierć Atahualpy Luis Montero, Muzeum Sztuki w Limie (fot. Wikimedia Commons)

Majowskie wodociągi

Oryginalny artykuł: Research reveals water management and climate change in ancient Maya city (English)

Wykopaliska w starożytnej jaskini na półwyspie Jukatan pokazały, że było to ważne miejsce dla starożytnych Majów. Jaskinia położona jest w ruinach miasta Xcoch i była wykorzystywana przynajmniej od 800 r. p.n.e. do 19 wieku, kiedy nadal odbywały się tam rytuały. Znaleziono wiele potłuczonej ceramiki i zwęglone ofiary, co wskazuje, że jaskinia była wykorzystywana do celów religijnych.

Miasto jest położone w wyżynnym regionie Puuc na półwyspie Jukatan w Meksyku. Jest to region, w którym brak wód powierzchniowych i gdzie niewiele jest jaskiń, które schodzą dość głęboko, by dotrzeć do lustra wody. Miasto wraz z wielką piramidą i innymi budowlami zostało zbudowane ponad systemem podziemnych jaskiń sięgających lustra wody. Archeolodzy znaleźli sieć cystern i rezerwuarów, która zaopatrywała miasto w wodę. Dwa duże rezerwuary znajdują się w centrum miasta, obok monumentalnych budowli, a mniejsze rezerwuary i cysterny w dzielnicy mieszkalnej i rolniczej.

Lista publikacji na temat Xcoch (English, espanol)
Czytaj także: Jaskinie, góry i piramidy w wierzeniach Majów (po polsku)

Jaskinia Rio Frio "Zimna Rzeka", Belize

Rio Frio ("Cold River") Cave, Belize