Archeolodzy odczytali inskrypcję z VIII wieku w Gwatemali i odkryli imię pierwszego znanego astronoma Majów

Oryginlalny artykuł: Arqueólogos descifran una inscripción del siglo VIII en Guatemala y descubren el nombre del primer astrónomo maya conocido 

Zespołowi badaczy udało się rozszyfrować inskrypcję na stanowisku archeologicznym Xultun, która ujawnia tożsamość matematyka-astronoma z VIII wieku. Jest to jak dotąd jedyny znany przykład podpisu w tekście obliczeniowym cywilizacji Majów. Starożytne cywilizacje na całym świecie opracowały zaawansowane systemy obliczeń astronomicznych, ale o ile w Grecji, Indiach, Chinach czy Iraku można przypisać te osiągnięcia konkretnym myślicielom, o tyle naukowa tradycja Majów pozostała anonimowa w odniesieniu do poszczególnych autorów.

Położenie Xultun (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Sytuacja ta uległa radykalnej zmianie wraz z odkryciem na stanowisku Xultun w Gwatemali, gdzie międzynarodowy zespół archeologów i epigrafików zidentyfikował podpis matematyka, który żył w VIII wieku. Odkrycia, opublikowanego w czasopiśmie Antiquity, dokonano wewnątrz niewielkiego budynku z okresu klasycznego (250–900 n.e.), którego ściany zawierają ponad pięćdziesiąt mikrotekstów o charakterze matematycznym i astronomicznym. Inskrypcje te, które badacze określają mianem „szkiców” lub „wstępnych obliczeń”, oferują bezprecedensowy wgląd w wewnętrzne mechanizmy matematycznej myśli Majów, porównywalny z odkryciem wczesnej wersji znanego manuskryptu lub szkicu wielkiego dzieła sztuki. Główny autor badania, Franco D. Rossi z Massachusetts Institute of Technology (MIT), wyjaśnia, że chociaż podpisy artystów i rzeźbiarzy zostały zidentyfikowane na naczyniach ceramicznych i na rzeźbionych stelach, naukowcy odpowiedzialni za obliczenia czasu zawsze pozostawali anonimowi. Sama natura tych tekstów, zawierających operacje matematyczne i tablice astronomiczne, wyryte na ścianie, czyni je wyjątkowymi dokumentami do zrozumienia mechanizmów naukowej myśli Majów.

a) Rekonstrukcja artystyczna obiektu 10K-2, ukazująca malowane postacie na ścianie północnej i wschodniej oraz lokalizację opisanego w tekście podpisanego wzoru matematycznego; b) Tekst 19 w postaci, w jakiej widniał na ścianie wschodniej obiektu 10K-2 (fotografia: F.D. Rossi; rysunek: H. Hurst)

Aby zrekonstruować te inskrypcje, Rossi i jego współpracownicy, w tym Heather Hurst, dyrektor projektu San Bartolo-Xultun, zastosowali zaawansowane techniki dokumentacyjne, w tym rysunki w skali, fotografie i skany obrazów, które następnie zostały ulepszone cyfrowo za pomocą obrazowania multispektralnego. Ta skrupulatna wirtualna renowacja pozwoliła im odzyskać jedenaście glifów, które pozostawały ukryte lub uległy erozji przez ponad tysiąc dwieście lat. Odszyfrowany tekst zawiera nie tylko formułę matematyczną, ale także glify, przypisujące dzieło konkretnej osobie. Sygnatura, w której użyto wyrażenia che-he-na (przetłumaczalnego jako „tak mówi…”), zawiera imię SAK-TAHN-wa-xi, które epigraficy zidentyfikowali jako Sak Tahn Waax, co oznacza „Lis o Białej Piersi”. Jest to pierwszy i jak dotąd jedyny znany przykład przypisania dzieła matematycznego konkretnej osobie w klasycznej cywilizacji Majów. 

Identyfikacja matematyka o przydomku „Lis o Białej Piersi” na podstawie frazy *che-he-na* oraz zapisu imienia: SAK-TAHN-wa-xi (zdjęcie wielospektralne autorstwa G. Ware’a; rysunek autorstwa D. Stuarta)

Sama formuła matematyczna prezentuje wyjątkowe cechy. Chociaż wykorzystuje astronomiczne i kalendarzowe jednostki czasu znane specjalistom, relacje, jakie ustanawia między nimi, są unikalne wśród znanych tekstów Majów. David Stuart, epigrafik pracujący nad projektem i profesor Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, zauważa, że matematyka wymaga szczególnego zrozumienia powiązań i wzorców między różnymi cyklami czasu, w tym 260-dniowym kalendarzem rytualnym, rokiem słonecznym oraz cyklami Wenus i Marsa. To połączenie cykli ujawnia twórczy wyraz myśli matematycznej, wykraczający poza konwencjonalne obliczenia kalendarzowe. Majowie okresu klasycznego przywiązywali fundamentalne znaczenie do astronomii i matematyki, które wpływały na tak istotne decyzje polityczne, jak wznoszenie steli czy inauguracja nowych władców. Złożone obliczenia oparte na datach kalendarzowych i obserwacjach astronomicznych stanowiły intelektualny fundament, na którym opierała się znaczna część struktury społecznej i politycznej. 

Obrazowanie wielospektralne i rysunek rekonstrukcyjny Tekstu 19: a) niebieskie piksele obrazu CRGB połączone z przestrzenią barw YBK; b) obraz wielospektralny górnej części Tekstu 19; c) obraz wielospektralny dolnej części Tekstu 19; d) złożony obraz wielospektralny całego tekstu z zaznaczonymi numerami kolumn i wierszy; e) rysunek rekonstrukcyjny Tekstu 19 (fotografie: G. Ware; przetwarzanie obrazów: H. Hurst; rysunek: F.D. Rossi)

Rossi porównuje to z innymi ośrodkami wiedzy w starożytności: współcześni w starożytnym świecie, w Indiach, Iraku, Chinach i Grecji, wykonywali podobne obliczenia cykli słonecznych i planetarnych, przewidywali zaćmienia i kreślili przebiegi gwiazd, a ich osiągnięcia często przypisuje się indywidualnym myślicielom. Obecnie badania pozwalają nam dodać Sak Tahn Waax  do tej listy naukowców, podkreślając tym samym wielkie, rodzime tradycje astronomiczne i kalendarzowe obu Ameryk. Praca badaczy nie ogranicza się do rozszyfrowania sygnatury. Zidentyfikowanie tego matematyka z VIII wieku otwiera nowe perspektywy na organizację wiedzy w klasycznym społeczeństwie Majów, sugerując, że podobnie jak artyści i rzeźbiarze, naukowcy mogli przypisywać sobie autorstwo swoich dzieł. Ta praktyka, wcześniej nieudokumentowana, wskazuje, że indywidualne uznanie intelektualne było częścią kultury Majów, przynajmniej w pewnych specyficznych kontekstach.

Ilustracja Tekstu 19: widoczny tekst (po lewej) oraz zrekonstruowane znaki (po prawej) (rysunki: D. Stuart i F.D. Rossi)

Badanie ujawniło również, że formuła przypisywana Sak Tahn Waax, dokumentuje ruch Wenus i innych ciał planetarnych w zupełnie nowy sposób, dowodząc, że astronomiczna myśl Majów nie była sztywnym, znormalizowanym systemem, lecz dopuszczała indywidualne i kreatywne podejście. Szczególna relacja, jaką formuła ta ustanawia między różnymi cyklami czasu, sugeruje, że jej autor posiadał głębokie zrozumienie podstawowych powiązań między różnymi systemami pomiaru czasu. Pozostałości budowli, w której znaleziono te inskrypcje, dostarczyły kontekstu archeologicznego, który umiejscowił Sak Tahn Waax, w konkretnym okresie historycznym VIII wieku, okresie wielkiego rozkwitu kulturowego na nizinach Majów. Wyjątkowe zachowanie tych mikrotekstów, które przetrwały ponad dwanaście wieków na ścianach niewielkiej budowli, było możliwe dzięki warunkom środowiskowym panującym na tym terenie oraz ochronie, jaką zapewniał sam budynek. Zespół badawczy podkreśla, że odkrycie to pozwala również na głębsze zrozumienie tego, jak Majowie postrzegali i praktykowali matematykę i astronomię. Daleka od anonimowej i jednorodnej tradycji, wiedza astronomiczna Majów zawierała rozpoznawalny, osobisty wkład, a matematycy rozwijali własne podejścia do problemów pomiaru czasu. Link do oryginalnej publikacji: The identification and work of an eighth-century Maya mathematician