Badania prekolumbijskich wisiorków przyczynią się do poznania handlu w południowo-wschodnim Meksyku

Oryginalny artykuł: Estudio de pendientes prehispánicos contribuirá al conocimiento del comercio en el sureste mexicano

Analiza 14 zoomorficznych wisiorków związanych z kontekstami grobowymi, znalezionych w sekcjach 2, 3 i 4 projektu Maya Tren (PTM) w stanach Campeche i Jukatan, dostarczy informacji na temat starożytnych sieci handlowych i wiedzy technologicznej na terenie obecnego południowo-wschodniego Meksyku, a także na temat rozmieszczenia surowców, siedlisk gatunków i symboliki tych przedmiotów. W tym kontekście Sekretarz Kultury Rządu Meksyku, Claudia Curiel de Icaza, podkreśliła, że eksponaty, zaledwie kilkucentymetrowej wielkości, mogą dostarczyć informacji o szlakach handlowych, wiedzy technicznej i sposobie, w jaki starożytne społeczności Majów rozumiały swoją relację z naturą. W tym tkwi wartość badań archeologicznych: dziedzictwo, które chronimy, jest również źródłem wiedzy, która poszerza naszą wiedzę o historii. Jak poinformowała María Elodia Acevedo Chin, współpracująca z Laboratorium Zooarcheologii PTM, materiał malakologiczny, będący efektem prac archeologicznych prowadzonych przez Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH) w lipcu 2024 r., pozwoli na lepsze zrozumienie społeczności Majów z Późnego Okresu Klasycznego (lata 650–900). Próbka pochodzi ze stanowisk archeologicznych w Sacamuy, Dzitbalché, Xiol, Kimbilá i Kanab i składa się z przedstawień płazów bezogonowych (żab i ropuch) wyrzeźbionych z muszli o wymiarach od 2 do 4 centymetrów.

Jeden z wisiorków znalezionych podczas prac archeologicznych (fot. William Ismael Cupul Sánchez) 

W Xpujil odkryto budowlę należącą do miejscowej elity

Oryginalny artykuł: Estudio iconográfico confirma uso de estructura como residencia de élite maya, preservada en Xpujil 

Elitarna rezydencja, bezcenny dowód złożoności społeczno-politycznej i wyrafinowanego systemu wierzeń cywilizacji Majów, szczególnie w regionie Nizin Centralnych, została objęta ochroną in situ w pobliżu stacji i miasta Xpujil, w Campeche, w ramach projektu ratownictwa archeologicznego Tren Maya. Ministerstwo Kultury Rządu Meksyku, za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), przeprowadziło prace konsolidacyjne i restauracyjne obiektu, w którym wyróżniają się takie elementy architektoniczne, jak zachowane ściany oraz ściana północna, wykonana z małych ciosanych kamieni, a także jej pięknie wykończona fasada.

Badania ikonograficzne potwierdzają, że budowla ta służyła jako elitarna rezydencja Majów, zachowana w Xpujil  
 (źródło fot: Aldo Dena)

W pobliżu Parku Narodowego Aktun Chen w Tulum znaleziono meliponarium

Oryginalny artykuł: Meliponario hallado en salvamento arqueológico del Tren Maya aporta nuevos datos sobre los solares

W wyniku prac archeologicznych prowadzonych na odcinku 5 Pociągu Majów, w ramach projektu opracowanego przez Ministerstwo Kultury Rządu Meksyku za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), w 2022 r. odkryto prekolumbijskie meliponarium, które stało się reprezentatywnym przykładem gospodarstwa domowego Majów, jednostki przestrzennej o charakterze domowym i produkcyjnym, zorganizowanej wokół praktyk samowystarczalności, które obejmują rolnictwo, zarządzanie zasobami roślinnymi i codzienne czynności. Sekretarz ds. Kultury Rządu Meksyku, Claudia Curiel de Icaza, podkreśliła, że odkrycie meliponarium pomaga nam zrozumieć, jak rodziny Majów organizowały swoje domy i wykorzystywały zasoby swojego środowiska. Badanie i ochrona tych dowodów to społeczna odpowiedzialność, która pozwala nam lepiej zrozumieć ich historię i docenić nieprzemijającą aktualność wiedzy, którą społeczności te zachowują do dziś.

Przypuszczalna przykrywa jobon (fot. Ernesto Narváez Mac)

Cenote Yaakun w Playa del Carmen kryje szczątki prawdopodobnie dawnej kobiety

Oryginalny artykuł: Cenote Yaakun, en Playa del Carmen, resguarda los restos de una posible mujer antigua: Yatzil 

W przejrzystych głębinach cenoty Yaakun spoczywają szczątki prawdopodobnie dawnej kobiety. Zgodnie z majańskim słowem oznaczającym ten zbiornik wodny, które oznacza „kochać”, nadano jej imię Yatzil, czyli „ukochana osoba”. Nowo rozpoczęty projekt badawczy ma na celu zachowanie jej szczątków i innych artefaktów zanurzonych w cenocie. Sekretarz ds. Kultury Rządu Meksyku, Claudia Curiel de Icaza, podkreśliła, że każde znalezisko archeologiczne, które udaje nam się chronić dzięki współpracy społeczności, wzmacnia naszą wiedzę o kulturach zamieszkujących to terytorium i potwierdza, że dziedzictwo jest wspólną odpowiedzialnością. Badania naukowe i zaangażowanie społeczne mają fundamentalne znaczenie dla zachowania tych kontekstów w nienaruszonym stanie i przekazania ich przyszłym pokoleniom.

Cenote Yaakun (fot.Gustavo García SAS-INAH)

Prace archeologiczne na terenie miasta Majów K’oxol Ja’ II na Jukatanie

Oryginlany artykuł: Salvamento arqueológico del Tren Maya de Carga localiza y preserva in situ el sitio K’oxol ja’ II, en Yucatán 

Oprócz władców i kapłanów zamieszkujących wielkie świątynie i pałace, starożytni Majowie, czyli ci, którzy nie należeli do elity, „przemawiali” również za pośrednictwem ofiar, studni i przestrzeni życiowych, takich jak te, które stanowiły K'oxol Ja' II, osadę archeologiczną położoną na Jukatanie, odkrytą, zarejestrowaną i zachowaną in situ przez Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH). Kompleks, składający się z 21 zabytków i towarzyszących im elementów naturalnych, odnaleziono w połowie 2025 r. podczas prac archeologicznych prowadzonych przez instytut na terenie terminalu multimodalnego Progreso (TMM), wzniesionego w ramach projektu Tren Maya de Carga (TDC).

Pozostałości dawnego miasta Majów (fot. Equipo de droneros de la TMM Progreso)

Badania w Calakmul ujawniły wczesny zapis kalendarzowy na prekolumbijskim muralu

Oryginlany artykuł: Estudios en Calakmul identifican escritura calendárica temprana en un mural prehispánico

Duża część inskrypcji z miasta Majów Calakmul pochodzi z Okresu Klasycznego (250–900 r.), ale ostatnie zapisy, rekonstrukcja i analiza malowidła ściennego znajdującego się wewnątrz Budowli II, datowanej na 400 r. p.n.e., ujawniły datę kalendarzową, która pochodzi ze znacznie wcześniejszego okresu, więc to dawne miasto położone w centralnej części Niziny Majów ma znacznie dłuższą historię. Jak podaje Daniel Salazar Lama, specjalista w dziedzinie ikonografii i historii sztuki Majów, który koordynuje interdyscyplinarny i prowadzony z archeologami z Francji projekt badawczy na stanowisku archeologicznym. Do istotnych postępów należy analiza muralu, przedstawiającego mitycznego bohatera Juun Ajaw polującego na stworzenie w wodzie, oraz symbol odpowiadający znacznikowi dnia w 260-dniowym cyklu kalendarzowym.

Mural znaleziono we wnętrzu jaskini (fot. Daniel Salazar Lama)

Archeolodzy odczytali inskrypcję z VIII wieku w Gwatemali i odkryli imię pierwszego znanego astronoma Majów

Oryginlalny artykuł: Arqueólogos descifran una inscripción del siglo VIII en Guatemala y descubren el nombre del primer astrónomo maya conocido 

Zespołowi badaczy udało się rozszyfrować inskrypcję na stanowisku archeologicznym Xultun, która ujawnia tożsamość matematyka-astronoma z VIII wieku. Jest to jak dotąd jedyny znany przykład podpisu w tekście obliczeniowym cywilizacji Majów. Starożytne cywilizacje na całym świecie opracowały zaawansowane systemy obliczeń astronomicznych, ale o ile w Grecji, Indiach, Chinach czy Iraku można przypisać te osiągnięcia konkretnym myślicielom, o tyle naukowa tradycja Majów pozostała anonimowa w odniesieniu do poszczególnych autorów.

Położenie Xultun (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

Ivan Šprajc prowadzi prace w El Yesal, jednym z największych miast Majów na Centralnych Nizinach

Oryginalny artykuł: Exploran el Yesal, una de las ciudades mayas más grandes de las tierras bajas centrales 

Gęsta roślinność Rezerwatu Biosfery Balam Kú kryje pozostałości El Yesal, jednego z największych miast w Centralnej Nizinie Majów, które po raz pierwszy stało się przedmiotem inspekcji w ramach projektu kierowanego przez profesora Ivana Šprajca z Centrum Badań Słoweńskiej Akademii Nauk i Sztuk, mającego na celu uznanie tego obszaru mało zbadanego przez archeologię. Po wstępnym etapie, który doprowadził do odkrycia Minanbé, jego zespół przeniósł się na miejsce, aby zrealizować kolejny cel sezonu terenowego, zatwierdzony przez Ministerstwo Kultury Rządu Meksyku za pośrednictwem Rady Archeologicznej Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH).

Jedna z budowli w El Yesal (fot. Daniel Santaella, INAH)

Nowo odkryte miasto Majów nazwano Minanbé (które to słowo w języku jukateckim oznacza "nie ma tu drogi")

Oryginalny artykuł: Bautizan como Minanbé, “no hay camino”, a ciudad maya virgen al norte de la Biosfera de Calakmul

Zrujnowane i nietknięte, z echem swojej historii zawieszonym od ponad tysiąca lat, Minanbé czekało na zespół meksykańskich i słoweńskich specjalistów pod przewodnictwem archeologa Ivana Šprajca. Zakamuflowane w gąszczu dżungli Rezerwatu Biosfery Calakmul w Campeche, dawne miasto mogło zostać nazwane jedynie zwrotem w języku Majów z Jukatanu: „nie ma tu drogi”. Tym odkryciem ekspert związany z Centrum Badań Słoweńskiej Akademii Sztuk i Nauk kończy trzy dekady swojego projektu poświęconego rozpoznaniu Centralnej Niziny Majów, skamieniałego krajobrazu archeologicznego, który był siedliskiem od 9 do 11 milionów ludzi w późnym okresie klasycznym (lata 600–900). 

Na terenie miasta znaleziono 14 stel i ołtarzy (fot. Quintín Hernández)  

W El Tigre (Petén) odkryto okrągłą budowlę, którą nazwano Okox („Grzyb”)

Oryginalny artykuł: Descubren estructura circular única en El Tigre, Petén, en buen estado de conservación 

Według badań przeprowadzonych przez członków projektu Lechugal Norte - El Tigre, stanowisko, położone 14 km od Nakbé i 16 km od Naachtún, nie posiada monumentalnej architektury, typowej dla miast Majów w północnej części Petén. Jest to jednak osada z terenami mieszkalnymi rozciągającymi się na przestrzeni kilku kilometrów kwadratowych. Mogła pełnić funkcję ośrodka administracyjnego lub gospodarczego. Znajdują się tam również skromne obiekty architektoniczne, wokół których toczyło się życie polityczne i religijne tego miejsca, zamieszkanego przez kilka tysięcy osób. Archeolodzy z Gwatemali, Francji, Meksyku i Kanady odkryli, że w tym miejscu znajdują się dwa akropole oddalone od siebie o zaledwie 50 metrów; jeden zajmowany był w Okresie Preklasycznym, a drugi w Okresie Klasycznym, ma to ogromne znaczenie dla udokumentowania przejścia między tymi dwoma okresami około 150 r. n.e.

Budowla nazwana Okox (źródło ilustracji Prensa Libre, dzięki uprzejmości Juliena Hiqueta)

Stela 46 z El Palmar w Campeche ujawnia najstarszą datę Długiej Rachuby Majów

Oryginalny artykuł: Monumento de El Palmar, en Campeche, revela la fecha de cuenta larga más antigua en las tierras bajas mayas 

W badaniu rzeźbionych zabytków, archeolodzy wykorzystali modelowanie trójwymiarowe z tradycyjnymi technikami. W sezonach terenowych 2007 i 2009 fotografowali Stele 45 i 46 w zróżnicowanych warunkach oświetleniowych za pomocą cyfrowej lustrzanki Nikon D70. Badania archeologiczne i epigraficzne przeprowadzone na stanowisku archeologicznym El Palmar w Campeche ujawniły, że Stela 46, odkryta w kompleksie architektonicznym na południowy zachód od Grupy Głównej, zawiera najwcześniejszy udokumentowany do tej pory ślad Długiego Rachuby na Nizinie Majów. Odkrycie jest efektem dwóch dekad badań prowadzonych przez Proyecto Arqueológico El Palmar (PAEP), pod kierownictwem archeologów Kenichiro Tsukamoto z University of California w Riverside w Stanach Zjednoczonych oraz Javiera Lópeza Camacho z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH).

Mapa przedstawiająca Niziny Majów z zaznaczeniem El Palmar i innych miast Majów leżących w pobliżu (Projekt PAEP) 

Ołtarz Majów i ofiary w opuszczonych miejscach w Belize podkreślają trwałość rytuałów

Oryginalny artykuł: Maya altar and offerings at abandoned Belize sites highlight enduring ritual activities 

Archeolodzy prowadzący wykopaliska na stanowiskach Majów w Kaxil Uinic i Ayiin Winik w Belize odkryli pierwszy udokumentowany ołtarz z Późnego Okresu Postklasycznego w tym regionie, a także dodatkowe dowody na to, że Majowie z Okresu Postklasycznego nadal odwiedzali opuszczone miejsca. Badanie, opublikowane w czasopiśmie Latin American Antiquity, wskazuje, że działania te wpisują się w szeroki schemat kultu, jakim otaczano wcześniejszą cywilizację Majów w Okresie Postklasycznym, po jej upadku. Znaczący upadek klasycznej cywilizacji Majów nastąpił między około 750 a 900 rokiem, a wiele miast w północno-zachodnim Belize zostało opuszczonych około 900 roku. Jednak dowody z różnych stanowisk archeologicznych sugerują, że Majowie z Okresu Postklasycznego nadal odwiedzali te miejsca w celach rytualnych.

Mapa przedstawiająca stanowiska archeologiczne wspominane w publikacji (autor mapy: Amy Thompson, źródło ilustracji: Latin American Antiquity) 

Podczas prac na linii kolejowej odkryto ołtarz Majów

Oryginalny artykuł: Preservan posible altar maya descubierto en salvamento arqueológico del Tren Maya de carga 

Budowla Majów, która mogła sprawować funkcje religijne została odkryta podczas prac prowadzonych w ramach Projektu Ratownictwa Archeologicznego Obwodnicy Kolejowej na Jukatanie. Obiekt ten stanowił część jednostki zamieszkiwanej ponad 1500 lat temu przez grupę Majów i stanowi obecnie przedmiot badań i prac konserwatorskich. Kompleks mieszkaniowy został zbadany w ramach wsparcia, jakiego Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), organ Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku, udziela przy budowie linii kolejowej Tren Maya, który będzie kursował między miastami Poxilá i Paraíso, na południe od Progreso. 

Pozostałości dawnego ołtarza Majów (fot. Elizabeth Gutiérrez, Proyecto Tren de Carga) 

INAH rejestruje nowe miasto Majów w stanie Quintana Roo

Oryginalny artykuł: El INAH registra sitio arqueológico de arquitectura monumental, en Quintana Roo 

Architektura Majów w stylu Petén jaśnieje wśród pozostałości stanowiska archeologicznego zarejestrowanego przez Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), agencję Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku, w odpowiedzi na raport obywatelski z gminy Othón P. Blanco w Quintana Roo. Dawne miasto z czasów prekolumbijskich, nazwano El Jefeciño, ze względu na monumentalny charakter kompleksu, na który składa się 80 budynków. Zostało odkryte przez mieszkańców regionu podczas prac w ramach Projektu Ratownictwa Archeologicznego Tren Maya, koordynowanego przez archeologa Manuela Péreza Rivasa, na froncie 1 Sekcji 7. W tym kontekście Sekretarz Kultury Rządu Meksyku, Claudia Curiel de Icaza, podkreśla, że rejestracja wzmacnia ochronę dziedzictwa archeologicznego i poszerza wiedzę na temat obecności Majów w południowej części Quintana Roo. Włączenie tego miejsca do prac INAH jest również wyrazem uznania dla wartości społeczności w ochronie pamięci historycznej, która należy do wszystkich. 

Pozostałości jednej z nowo odkrytych budowli Majów (fot. Karina Blancas i Sonny Ojeda)

Budowla z kolumnami w Gwatemali ukazuje moment, w którym Majowie zaczęli dzielić się władzą

Oryginalny artykuł: Un edificio con columnas en Guatemala revela el momento en que los mayas empezaron a compartir el poder 

Głęboko w gwatemalskiej dżungli Petén zespół archeologów odkrył pozostałości budowli, która zmienia naszą wiedzę o rządach dawnych Majów. Jest to budowla K-1 na stanowisku archeologicznym Ucanal, kolumnowa konstrukcja datowana na lata około 810-950/1000. Jej otwarta struktura, dostępna z placu publicznego, sugeruje, że Majowie zaczęli eksperymentować z bardziej kolaboracyjnymi formami rządów, mniej skupionymi na osobie boskiego króla. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie Antiquity przez badaczki Christinę T. Halperin, Carmen Ramos Hernandez i Laurianne Gauthier, sugeruje, że budynek ten pełnił funkcję „domu rady”, czyli popol nah w języku Majów. Było to miejsce, w którym przywódcy z różnych linii spotykali się, aby omawiać sprawy polityczne, rozwiązywać konflikty, przygotowywać ceremonie i podejmować wspólne decyzje, a wszystko to pod czujnym okiem mieszkańców zgromadzonych na placu.

Budowla K-1 w Ucanal (fot. Cristina Halperin)

Archeolodzy odkryli sieć dawnych targowisk Majów ukrytą w dżungli Campeche

Oryginalny artykuł: Arqueólogos descubren una red de antiguos mercados mayas oculta en la selva de Campeche 

Głęboko w dżungli południowo-wschodniego Meksyku zespół archeologów odkrył pięćdziesiąt kompleksów architektonicznych o zaskakującej właściwości: składają się z koncentrycznych rzędów niskich, wydłużonych platform, które – według wszelkich dowodów – stanowią pozostałości dawnych targowisk Majów. Odkrycie, niedawno opublikowane przez badacza Ivana Šprajca z Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauk i Sztuk, rzuca nowe światło na organizację gospodarczą i handlową tej cywilizacji w Okresie Klasycznym (lata 250-900). Identyfikacja tych zespołów nie byłaby możliwa bez zastosowania rewolucyjnej technologii w archeologii: LiDAR. System ten, montowany na pokładach samolotów i zdolny do skanowania terenu przez gęstą roślinność, zrewolucjonizował sposób eksploracji terenów porośniętych dżunglą.

Mapa obszaru z zagnieżdżonymi strukturami (źródło ilustracji: Ancient Mesoamerica)

Pozostałości dawnego rytuału Majów odkryte w Yaxché de Peón

Oryginalny artykuł: Descubren milenario contexto ritual Maya, en Yaxché de Peón, Yucatán

W miejscowości Yaxché de Peón, w gminie Ucú na Jukatanie, natrafiono na depozyt rytualny, który rzuca nowe światło na myśl symboliczną i strukturę społeczno-polityczną Majów ze Środkowego i Późnego Okresu Preklasycznego (lata 1000 p.n.e. – 250 n.e.). Odkrycie, którego dokonano 21 stycznia 2026 r., jest efektem projektu ratownictwa archeologicznego obwodnicy kolejowej Mérida-Progreso, połączonej z linią Tren Maya. Prace, które rozpoczęły się w czerwcu 2025 r. i zakończą się w połowie 2026 r., prowadzone są przez zespół specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) pod kierownictwem archeologa Manuela Péreza Rivasa. 

Pozostałości dawnego depozytu znalezione w Yaxche de Peon (fot. Susana Echeverria)

Naukowcy rozszyfrowali tajemnicę Tablicy Zaćmień Majów.

Oryginalny artykuł: Científicos descifran el misterio milenario de la Tabla de Eclipses de los antiguos Mayas 

Przełomowe badanie ujawnia, w jaki sposób astronomowie Majów opracowali i udoskonalili system przewidywania zaćmień Słońca z niezwykłą dokładnością, obalając tym samym stulecie błędnych interpretacji na temat Kodeksu Drezdeńskiego. Na jego kartach znajdowała się skomplikowana tabela liczb i glifów, która została zidentyfikowana jako mechanizm przewidywania zaćmień. Artykuł opublikowany w czasopiśmie Science Advances przez badaczy Johna Justesona i Justina Lowry’ego oferuje jak dotąd najbardziej kompleksowe i przekonujące wyjaśnienie. Ich badania rozszyfrowują wewnętrzne mechanizmy tej tabeli i rekonstruują jej historię ewolucji, ujawniając zaawansowane rozumienie cykli księżycowych, które pozostaje aktualne od ponad 700 lat.

Tabela zaćmień z Kodeksu Drezdeńskiego. Pierwsze dwie stacje, w lewym górnym rogu, nie mają pionowej linii przerywanej po lewej stronie, ponieważ cztery stacje zamierzone poprzedzałyby pierwszą stację zaćmienia z tabeli; ostatnie cztery stacje, w prawym dolnym rogu, nie mają pionowej linii przerywanej po prawej stronie, ponieważ dwie stacje zamierzone następowałyby po nich. Linie przerywane tworzą prostokąty otaczające każdą serię kolejnych stacji zamierzonych; rysunek, powyżej niekalendarzowych fragmentów glificznych, które nie zawierają cyfr, zwykle występuje między kolejnymi prostokątami, a w przeciwnym razie bezpośrednio przed ostatnią kolumną kalendarzową w prostokącie (źródło ilustracji: czasopismo Science Advances)

Nowe badania wskazują, że do upadku miast Majów przyczyniły się korelacje między konfliktami, zmianami klimatu, a cyklami rozwoju

Oryginalny artykuł: ¿Qué les sucedió a las ciudades mayas?: una investigación revela que sorprendentemente la mejora del clima fue uno de los factores de su colapso 

Interdyscyplinarne badanie łączy w sobie dane archeologiczne, epigraficzne i paleoklimatyczne, aby rozwikłać schematy powstawania i upadku ośrodków miejskich Majów, podważając tym samym uproszczone narracje o ich upadku. Wyludnianie się dużych ośrodków miejskich, zjawisko, które wielokrotnie kształtowało bieg historii, często przypisuje się natychmiastowym i niszczycielskim katastrofom. Wśród tych przykładów, upadek klasycznych miast Majów, który osiągnął apogeum między 600 a 750 rokiem, jest często przytaczany jako paradygmat załamania spowodowanego zmianami klimatu. 

(A) Skumulowany szereg czasowy. (B) Mapa badanego obszaru z wybranymi ośrodkami Majów przedstawionymi jako zielone kropki. (C) Zdjęcie zabytku Majów z okresu klasycznego (po lewej) i zdjęcie ośrodka miejskiego Majów z okresu klasycznego na nizinach (Palenque) (po prawej) (źródło: Ymblanter / Alfred Diem)

Monumentalna Stela 46 z El Palmar została po raz pierwszy wystawiona w Muzeum Architektury Majów

Oryginalny artykuł: Tras restauración, exhiben por primera vez la monumental Estela 46 de El Palmar, en el Museo de Arquitectura Maya 

Stela 46 z El Palmar została wystawiona po raz pierwszy w Muzeum Architektury Majów, Baluarte de la Soledad, w mieście Campeche, po zakończeniu procesu konserwacji i restauracji. Jest to wynik interdyscyplinarnej pracy specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) oraz z Narodowej Szkoły Konserwacji, Restauracji i Muzeografii (ENCRyM). Zabytek pochodzi z późnego okresu preklasycznego (I wiek n.e.) został znaleziony w El Palmar, stanowisku archeologicznym położonym w południowej części stanu. W celu zachowania Steli 46, w latach 80. XX wieku, została ona przeniesiona do miasta Campeche.

Muzeum Architektury Majów w Mieście Campeche (fot. INAH)