W Xpujil odkryto budowlę należącą do miejscowej elity

Oryginalny artykuł: Estudio iconográfico confirma uso de estructura como residencia de élite maya, preservada en Xpujil 

Elitarna rezydencja, bezcenny dowód złożoności społeczno-politycznej i wyrafinowanego systemu wierzeń cywilizacji Majów, szczególnie w regionie Nizin Centralnych, została objęta ochroną in situ w pobliżu stacji i miasta Xpujil, w Campeche, w ramach projektu ratownictwa archeologicznego Tren Maya. Ministerstwo Kultury Rządu Meksyku, za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), przeprowadziło prace konsolidacyjne i restauracyjne obiektu, w którym wyróżniają się takie elementy architektoniczne, jak zachowane ściany oraz ściana północna, wykonana z małych ciosanych kamieni, a także jej pięknie wykończona fasada.

Badania ikonograficzne potwierdzają, że budowla ta służyła jako elitarna rezydencja Majów, zachowana w Xpujil  
 (źródło fot: Aldo Dena)

Maski boga K'awiil i glif Pop nie były jedynie ozdobą: wyrażały autorytet mieszkańców tej siedziby Majów. Jak stwierdziła Claudia Curiel de Icaza, Sekretarz Kultury Rządu Meksyku, badanie tych symboli pozwala nam odczytać część historii Xpujil, która pozostała w jej murach. Dlatego zachowanie budowli w jej pierwotnym miejscu i kontynuowanie jej badań jest publiczną odpowiedzialnością za pamięć o Campeche. Oprócz wartości architektonicznych, połączenie cech stylistycznych i symbolicznych zaowocowało badaniami ikonograficznymi, które dowodzą, że wapienne elementy wyrzeźbione na fasadach, oprócz funkcji ozdobnej, wiążą się z koncepcjami wieczności i cyklicznej władzy, co nadaje budowli wyższą rangę w hierarchii jako rezydencji klasy rządzącej. Według archeologa Aldo Germána Dena Castro rezydencję zbudowano w Późnym Okresie Klasycznym (lata 600–900), w okresie rozkwitu osad na większą skalę, takich jak Xpujil, Becán i Chicanná, z którymi łączy ją wiele cech stylów architektonicznych regionów Río Bec i Chenes.

Według archeologa Aldo Germána Dena Castro, rezydencja została zbudowana w Okresie Późnego Klasyku (lata 600-900) 
(źródło fot: Aldo Dena)

Na fasadzie głównej, zwróconej na południe, znaleziono dwa wejścia do korytarzy, oba z elementami dekoracyjnymi. Wejście zachodnie przedstawia stylizowaną reprezentację dawnej świątyni Majów, natomiast wejście wschodnie składa się z częściowego portalu zoomorficznego. Wschodnią część fasady wyróżniają trzy kaskadowe maski boga Majów K'awiila. Przedstawienie bóstwa, które chroniło klasę rządzącą, sugeruje, że społeczność, która wzniosła budynek, mogła czcić go jako postać opiekuńczą.

Rzeźbione kamienne elementy na fasadach nawiązują do idei wieczności i cyklicznej mocy, co nadaje mu wyższą rangę w hierarchii (źródło fot: Aldo Dena)

Do atrybutów związanych z tym bóstwem należą: czworokątna ozdoba ucha o zaokrąglonych rogach, z której wychodzą ryte elementy nawiązujące do motywów roślinnych; kształt przypominający przecinek na twarzy, który można interpretować jako płomienie; oraz dwa wydłużone elementy, zidentyfikowane jako części kostnej ozdoby nosa, zauważa Dena Castro. Kolejnym istotnym elementem jest pas niebiański z glifami, wieńczący każdą z twarzy Kawiila, umieszczając bóstwo na wyższym planie kosmogonicznym. Ornament ten jest związany z Wenus i łączy budowlę z cyklami astronomicznymi, wojną i odrodzeniem – centralnymi tematami kosmogonii elit regionu.

Na pierwszy plan wysuwają się trzy maski boga K'awiila, ułożone kaskadowo, oraz wystający gzyms ozdobiony glifem Pop, symbolem władzy dynastycznej  (rysunek autorstwa Aldo Dena) 

Archeolog wyjaśnia, że kompleks architektoniczny zwieńczony jest wystającym gzymsem ozdobionym motywem maty lub petate (glif Pop), symbolem władzy dynastycznej i królewskich tronów, co potwierdza, że był on zamieszkiwany przez elitę rządzącą. Dekoracja architektoniczna ugruntowała pozycję tego miejsca jako przestrzeni wpływów politycznych i religijnych w społeczeństwie Późnego Okresu Klasycznego, ujawniając, że służyło ono elitom do szerzenia ich ideologii politycznej i religijnej. Jednocześnie jego twórcom udało się przekształcić architekturę w łącznik między światem ziemskim a boskim. Na koniec Dena Castro mówi, że przeprowadzone zostanie studium porównawcze dotyczące rozproszenia i przejścia tych cech architektonicznych w regionie Río Bec, a także wykorzystania dystrybucji przestrzennej w układach triadycznych, w których prawdopodobnie znajdowały się budynki o podobnych cechach.