Czy Toro Muerto było obserwatorium astronomicznym?

Oryginalny artykuł: ¿Toro Muerto fue un observatorio astronómico? Esto revela una investigación arqueológica 

Znane jako jedno z największych i najważniejszych na świecie miejsc zachowania sztuki naskalnej, petroglify Toro Muerto mogły odegrać ważniejszą rolę w prekolumbijskim świecie południowego Peru. Czy Toro Muerto było miejscem obserwacji gwiazd w czasach prekolumbijskich? Czy było miejscem pielgrzymek? Zobaczmy, co ujawnią badania prowadzone na tym stanowisku. Program Badań Archeologicznych Toro Muerto (PRIA-TM), kierowany przez archeolożkę Liz Gonzales Ruiz (PUCP) i dr Janusza Wołoszyna z Uniwersytetu Warszawskiego, rozpoczął swoją działalność jedenaście lat temu, ale specjaliści prowadzili badania w tym rejonie już od kilku lat, w tym słynnym miejscu, które zostało odkryte dla nauki w 1951 roku przez archeologa Eloya Linaresa Málagę. 

Toro Muerto (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Imponujący kompleks archeologiczny, zajmujący powierzchnię około 50 kilometrów kwadratowych w Dolinie Majes w Arequipie, mieści setki tysięcy przedstawień, wśród których znajdują się figury geometryczne, postacie antropomorficzne (takie jak słynni „tancerze”), wielbłądowate, dzikie koty, ptaki i gady. W oświadczeniu dla agencji Andina archeolożka Liz Gonzales Ruiz potwierdziła, że Toro Muerto zostało pomyślane jako miejsce obserwacji słońca i astronomii w czasach prekolumbijskich. Układ skał z petroglifami, wulkanu Chachani i wschodu słońca podczas równonocy wzmacnia hipotezę, że chodzi o Sektor X kompleksu archeologicznego Toro Muerto.

Petroglify w Toro Muerto (fot.©ANDINA/Editora Perú)

Badaczka wyjaśniła, że dokładnie w czasie równonocy każdego roku Słońce wschodzi za Chachani, a Słońce, wulkan i główna skała ustawiają się w jednej linii, opisując jedno z ustawień, które dało początek tej hipotezie opartej na obserwacjach dr Janusza Wołoszyna. W związku z tym, jak wyjaśniła Liz Gonzales Ruiz badania przeprowadzone na tym obszarze ujawniły związki między sztuką naskalną, układem niektórych skał a cechami krajobrazu. Odkrycia te poszerzyły naszą wiedzę na temat funkcji tego ważnego stanowiska archeologicznego, choć badania nadal pogłębiają te dowody. W wywiadzie dla agencji Andina, Liz Gonzales Ruiz stwierdziła, że prace pozwoliły również zidentyfikować układy kilku skał, które pokrywają się z równonocami i przesileniami. Według archeolożki, analiza nie ogranicza się już do relacji między skałą (lub grupą skał) a wulkanem, ale obejmuje teraz zestawy elementów, które odpowiadają górom, wzgórzom, równinom i innym istotnym cechom krajobrazu. Peruwiańska archeolożka wskazała, że jednym z czynników, który skłonił ją do podjęcia badań, było rozmieszczenie pewnych wzorów w Sektorze X, zlokalizowanym w najbardziej wysuniętej na północ i odizolowanej części obszaru koncentracji petroglifów. 

Petroglify w Toro Muerto (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Liz Gonzales Ruiz wyjaśniła, że archeolog i specjalista od ikonografii dr Janusz Wołoszyn zidentyfikował znaczną koncentrację okręgów, okręgów koncentrycznych, okręgów promienistych i figur kolistych z kropkami. Ponad 80% obrazów tego typu zarejestrowanych na stanowisku znajduje się w tym rejonie. Na podstawie tego rozkładu zespół pogłębił analizę przy udziale Juana Pablo Villanuevy, badacza specjalizującego się w archeoastronomii i profesora Narodowego Uniwersytetu San Marcos. Georeferencyjne informacje o skałach początkowo pozwoliły badaczom zbadać ich położenie i możliwe układy, choć od tego czasu przeprowadzono serię prac w celu weryfikacji tych informacji. Naukowcy zidentyfikowali relacje między wygrawerowanymi motywami, skałami i różnymi elementami krajobrazu. Archeolożka uznała wyniki za istotny dowód na poparcie hipotezy o astronomicznej funkcji tego stanowiska. Zespół przygotowuje artykuły naukowe na temat tych odkryć, które mają nadzieję opublikować w przyszłym roku.

Prace wykopaliskowe na terenie Toro Muerto (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Liz Gonzales Ruiz zauważyła, że badania te mogą zachęcić do przeprowadzenia podobnych prac w innych miejscach z odkrytą sztuką naskalną w Peru, gdzie jeszcze nie opracowano analiz tego typu przy użyciu tego samego podejścia. Oprócz badań archeoastronomicznych w ramach projektu udało się zarejestrować w Toro Muerto około 2600 skał z petroglifami, a liczba ta może wzrosnąć w miarę postępu prac terenowych. Archeolożka wyjaśniła, że dokumentacja była jednym z głównych celów pierwszego etapu badań. Przez pierwsze trzy lata zespół koncentrował się na ustaleniu rozmieszczenia wyrytych skał i udokumentowaniu ich cech. Podczas wykopalisk odkryto nowe dowody, gdy naukowcy odkryli skały pokryte osadami aluwialnymi. Odkrycia te zostały dodane do bazy danych projektu. Zarejestrowane skały są skoncentrowane na obszarze około 10 kilometrów kwadratowych, w obrębie obszaru archeologicznego o powierzchni 50 kilometrów kwadratowych, wyznaczonego w celu objęcia stanowiska ochroną przez Ministerstwo Kultury. 

Postacie tancerzy (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Liz Gonzales Ruiz podkreśliła, że w żadnym innym miejscu w Peru nie ma tak dużej koncentracji skał z petroglifami na tak małym obszarze. Dodała, że na niektórych z tych skał znajdują się panele z ponad 150 jednostkami graficznymi. Badaczka odmówiła jednak podania całkowitej liczby zarejestrowanych obrazów. Dla archeologów  najważniejsze nie jest zliczenie motywów, ale zrozumienie informacji zawartych na każdej skale i jej związku ze stanowiskiem archeologicznym jako całością. Wśród przedstawień zidentyfikowanych w Toro Muerto wyróżniają się postacie antropomorficzne znane jako „Los Danzantes” („Tancerze”), które Gonzales uważa za jeden z najbardziej charakterystycznych elementów tego miejsca. Postacie te przyjmują dynamiczne pozy, z uniesionymi rękami lub nogami, a ich rysy twarzy przypominają łzy, farbę lub maski. Według archeologa, ich cechy charakterystyczne nie mają odpowiedników w innych stanowiskach sztuki naskalnej na wybrzeżu Peru ani w innych lokalnych i południowoamerykańskich formach wyrazu. Badaczka wyjaśniła, że katalog Toro Muerto, tom I, zaprezentowany przez zespół, dzieli przedstawienia na trzy główne kategorie: geometryczne, zoomorficzne (w kształcie zwierząt) i antropomorficzne (w kształcie człowieka). Każda kategoria z kolei obejmuje różne warianty. Jeśli chodzi o wiek „Los Danzantes”, Liz Gonzales Ruiz wskazała, że opierając się na porównaniu z informacjami archeologicznymi innych badaczy doliny i regionu, przedstawienia te należy umiejscowić na okres między końcem Okresu Formatywnego a początkiem Wczesnego Okresu Przejściowego, w przybliżeniu między 150 r. p.n.e. a 300–350 r. n.e. Archeolożka wyjaśniła, że zespół nie uporządkował jeszcze wszystkich wzorów w definitywny ciąg chronologiczny, ponieważ najpierw chce zrozumieć różnorodność graficzną stanowiska i cechy charakterystyczne jego przedstawień.  Dyrektorka PRIA-TM argumentowała, że Toro Muerto nie powinno być rozumiane jako typowa osada mieszkalna, lecz jako przestrzeń ceremonialna, która mogła być regularnie odwiedzana przez ludność zamieszkującą Dolinę Majes, a być może także przez ludność z innych obszarów, zarówno wysokich, jak i niskich. Badaczka wyjaśniła, że Toro Muerto, w odróżnieniu od innych ośrodków ceremonialnych znanych ze swoich budynków i struktur architektonicznych, ma szczególne cechy: jego znaczenie przejawia się w skupisku rzeźbionych skał i w czasowym przedłużeniu jego użytkowania.          

Wizerunki zwierząt (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Według archeolożki miejsce to pełniło funkcję ceremonialną przez około 2000 lat. Ludzie przemierzający dolinę prawdopodobnie odwiedzali to miejsce, gdzie odbywały się praktyki związane z naturą i lokalnym krajobrazem. Taka interpretacja pozwala nam badać Toro Muerto nie tylko jako zbiór wizerunków wyrytych w kamieniu, ale także jako przestrzeń związaną z praktykami społecznymi i symbolicznymi ludności prekolumbijskiej. Program wykorzystuje narzędzia technologiczne usprawniające rejestrowanie i analizę dowodów archeologicznych. Należą do nich profesjonalne aparaty cyfrowe, różnicowe systemy pozycjonowania globalnego (GPS/RT), tachimetry oraz systemy informacji geograficznej (GIS). Liz Gonzales Ruiz wyjaśniła, że bardzo precyzyjny sprzęt georeferencyjny pozwala na określanie położenia skał z błędem mniejszym niż jeden centymetr, a fotografia cyfrowa ułatwia dokumentowanie dużej liczby obrazów w ciągu jednego dnia.

Postacie tancerzy (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Wszystkie te informacje są zintegrowane z systemami informacji geograficznej, które pozwalają badaczom na sprawdzenie rozmieszczenia konkretnych motywów. Na przykład, mogą zidentyfikować miejsca występowania przedstawień ptaków lub postaci antropomorficznych zwanych tancerzami. Archeolożka podkreśliła, że technologie te przyspieszyły rejestrację i ułatwiły analizę przestrzenną, ale ostrzegła, że nie zastępują interpretacji archeologicznej. Datowanie petroglifów pozostaje wyzwaniem i wymaga porównania różnych metod i dowodów. W ostatnim sezonie zespół zastosował georadar (GPR) w Sektorze X przy wsparciu Uniwersytetu Arizony. Badaczka zaznaczyła, że zespół będzie nadal oceniał inne narzędzia, aby ustalić, które z nich można skutecznie zastosować w Toro Muerto i podobnych stanowiskach archeologicznych w południowym Peru. Pierwszy tom katalogu sztuki naskalnej Toro Muerto gromadzi wyniki pierwszych pięciu lat badań projektu, który trwał od około 11 lat, z przerwą w pracach terenowych spowodowaną pandemią, w trakcie której kontynuowano analizy.

Postacie tancerzy (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Publikacja zawiera 5000 zdjęć zarejestrowanych skał, którym towarzyszy dokumentacja i dane georeferencyjne. Według Liz Gonzalesa Ruiz, stanowi to wstępną systematyzację informacji, która pozwoli na rozwój nowych kierunków badań. Zespół planuje opublikować maksymalnie cztery tomy i publikować nowe wyniki w miarę postępów badań. Wśród aktualnie prowadzonych kierunków badań znajdują się archeoastronomia, geoarcheologia, archeologia wertykalna, konserwacja, bioarcheologia, archeobotanika oraz archeologia żywności. Ta ostatnia ma na celu rekonstrukcję diety starożytnych populacji na podstawie pozostałości żywnościowych znalezionych podczas wykopalisk. Prowadzone są również badania historyczne i etnograficzne, których celem jest nie tylko poznanie naukowej historii tego miejsca, ale także sprawdzenie, w jaki sposób Dolina Majes uległa zmianie i jakie praktyki lub produkty spożywcze mogły być utrzymywane na przestrzeni dziejów. 

Kamień z petroglifami (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Liz Gonzales Ruiz wyjaśniła, że obecny krajobraz, charakteryzujący się intensywną działalnością rolniczą i uprawami takimi jak ryż, ziemniaki i cebula, różnił się od tego z czasów prekolumbijskich. Dlatego zespół dąży do rekonstrukcji środowiskowych i kulturowych przemian doliny. Archeolożka podkreśliła, że projekt Toro Muerto zyskał uznanie w międzynarodowych kręgach naukowych zajmujących się sztuką naskalną i że metody opracowane w ramach projektu mogą przyczynić się do opracowania nowych sposobów badania innych stanowisk archeologicznych. Wyniki trwających badań pozwolą na głębsze zrozumienie funkcji ceremonialnej Toro Muerto i bardziej szczegółową ocenę hipotezy, że jeden z jego sektorów był związany z obserwacją Słońca i innych ciał niebieskich.