Znaleziska archeologiczne w Oyón ujawniają obecność kultury Wari w górnym dorzeczu rzeki Huaura

Oryginalny artykuł: Hallazgos arqueológicos en Oyón revelan presencia Wari en la cuenca alta del río Huaura 

Badania archeologiczne przeprowadzone na stanowisku Antashuaypu, położonym w dystrykcie Andajes, w prowincji Lima Oyón, pozwoliły na znalezienie dowodów obecności kultury Wari w górnym dorzeczu rzeki Huaura, na terytorium, którego prekolumbijskie osadnictwo było słabo zbadane. Archeolog Joseph Bernabé Romero, badacz biorący udział w tych wykopaliskach, wyjaśnił agencji Andina, że odkrycia te pozwalają poszerzyć wiedzę na temat historii tej części wyżyn Limy i ustalić sekwencję osadnictwa, obejmującą Horyzont Środkowy, Późny Okres Przejściowy, epokę Inków i okres kolonialny. Joseph Bernabé Romero twierdzi, że przed tymi badaniami dostępne informacje archeologiczne koncentrowały się głównie na Późnym Okresie Przejściowym, między 1100 r. n.e. a przybyciem Inków. Nowe dowody pozwalają na przesunięcie tej sekwencji na Horyzont Środkowy, około 600–900 r. n.e., okres związany z ekspansją społeczeństwa Wari.

Wykopaliska na terenie Oyon (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Bernabé Romero stwierdził, że jednym z najważniejszych aspektów badań jest możliwy związek między wpływem Wari a rozprzestrzenianiem się wiedzy rolniczej i technicznej, zwłaszcza związanej z budową kanałów i systemów tarasowych. Badacz wyjaśnił agencji Andina, że w Andajes znajduje się znaczący zespół infrastruktury rolniczej sprzed epoki Inków. Wśród tych dowodów znajduje się kanał o długości około 10 kilometrów, którego budowa umożliwiłaby zarządzanie wodą i przekształciła krajobraz pod kątem działalności rolniczej. Archeolodzy sugerują, że Wari mogli przyczynić się do wprowadzenia lub poszerzenia wiedzy technologicznej, która później została udoskonalona przez miejscową ludność. Hipoteza ta będzie wymagała doprecyzowania w miarę postępu badań. Badania wykazały również, że gospodarka opiera się na wykorzystaniu różnych stref ekologicznych. Na wyżynach uprawiano ziemniaki, a pastwiska służyły do hodowli wielbłądowatych, natomiast na terenach niżej położonych uprawiano kukurydzę, bulwy i owoce. Odkrycie licznych szczątków kości wielbłądowatych, głównie lam, a także dowodów na istnienie produktów pochodzących z niżej położonych obszarów, dostarcza informacji na temat wymiany i uzupełniania się gospodarki między różnymi środowiskami. 

Jedno z naczyń znalezionych na terenie Oyon (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Praca ta przyczynia się również do lepszego zrozumienia Andax, społeczeństwa, które rozwinęło się w Późnym Okresie Przejściowym na terenie, który obecnie odpowiada głównie prowincji Oyón. Według archeologa, cechy architektury i ceramiki sugerują istnienie odrębnej tożsamości kulturowej. Jednym z dowodów jest tradycja Kayash w stylu Quillahuaca, rozpoznawalna po ceramicznych elementach z odciśniętymi okręgami, znalezionych w różnych miejscach w tym regionie. Budynki mają przeważnie kształt prostokątny lub czworokątny, połączone otwartymi przestrzeniami i dziedzińcami. Charakteryzują się również lokalnym dialektem keczua, który przypomina odmiany używane w Cajatambo i innych obszarach centralnych wyżyn. Elementy te, a także święta, zwyczaje i tradycje, które przetrwały do dziś, pozwalają dostrzec historyczne powiązania między ludnością tego obszaru a starą dzielnicą Cajatambo. 

Pozostłości jednego ze znalezionych naczyń (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Kolejnym wkładem badań jest udokumentowanie różnych form pochówku, co pomaga zrozumieć praktyki pogrzebowe i organizację społeczną ludności prekolumbijskiej. Archeolodzy odkryli pochówki wewnątrz domów, w których przygotowywano jamy, w których umieszczano zmarłych. Niekiedy grzebano w nich przedmioty ceramiczne, a szczątki przykrywano dużymi kamiennymi płytami. Pochówki odnotowano również w ścianach budowli, tarasowych murach oporowych i jaskiniach zwanych machays. W niektórych obszarach znajdują się niewielkie budowle, które mogły pełnić funkcję zbiorowego pochówku. Wśród znalezisk wyróżnia się grobowiec z ceramiką w stylu Kayash. Znajdował się on w pobliżu huanca (świętego miejsca) i towarzyszyły mu szczątki wielbłądowatych oraz produkty roślinne. Elementy te dostarczają informacji o pozycji społecznej pochowanej osoby oraz o stosunkach ekonomicznych między górami a nizinami. 

Miejsce wykopalisk (fot. ©ANDINA/Editora Perú)

Dodatkowo, odkryto grobowiec zawierający ceramikę z epoki Inków, powiązany z konstrukcją z niszami lub małymi oknami w fasadzie. Jego cechy sugerują, że mógł należeć do elitarnej jednostki. Podczas wykopalisk uwzględniono również wcześniejsze odkrycie dokonane w sektorze Santa Rosa w Andajes: grobowiec z epoki Wari, w którym znajdowały się cztery naczynia, w tym elementy związane z ceramiką Pachacamac 2A. Na jednym z naczyń widnieje figura siedzącej postaci, czteroramienne nakrycie głowy i wyobrażenie istoty mitologicznej związanej z tzw. hieroglifem Pachacamac. Bernabé Romero wyjaśnił, że dowody te sugerują, iż było to elitarne miejsce pochówku Wari. Odkrycie wzmacnia hipotezę, że wpływy tego społeczeństwa sięgały górnego dorzecza Huaura i mogły być związane z rozprzestrzenianiem się wiedzy rolniczej i rozwojem systemów hydraulicznych. Niemniej jednak konieczne są dalsze badania, aby dokładniej określić skalę tej obecności i charakterystykę relacji między Wari a miejscową ludnością.

Jedno z naczyń znalezionych podczas wykopalisk (fot.©ANDINA/Editora Perú)

W innym miejscu badacz stwierdził, że dowody zebrane w Antashuaypu pozwalają na rekonstrukcję różnych etapów osadnictwa tego terytorium. Naukowcy zidentyfikowali również niewielkie osady z epoki kamiennej na obszarach puna, położonych na wysokości ponad 4000 metrów n.p.m. Jednak nadal istnieje luka chronologiczna między tymi starożytnymi pozostałościami a tymi odpowiadającymi Środkowemu Horyzontowi, która wymaga dalszych badań. Odnosząc się do przybycia Inków, Bernabé Romero stwierdził, że dostępne dowody archeologiczne wskazują raczej na integrację i sojusz z miejscową ludnością, a nie na gwałtowny podbój. Zgodnie z tą interpretacją Inkowie sprawowaliby głównie kontrolę hegemoniczną i włączali społeczności w swoje projekty polityczne, wojskowe i budowy dróg. W tym kontekście Antashuaypu odgrywało ważną rolę jako potencjalna rezydencja głównego curaca (wodza). Nazwa Púa Huaranga, odnotowana w dokumentach kolonialnych i zachowana w pamięci mieszkańców, prawdopodobnie ma związek z tą starożytną osadą. Obszar ten był również częścią sieci dróg połączonych z Qhapaq Ñan. Z Oyón ludność górnego dorzecza łączyła się z sektorami środkowego i dolnego dorzecza Huaura, co ułatwiało relacje między tymi terytoriami.  

Metalowe przedmioty znalezione podczas wykopalisk (fot.©ANDINA/Editora Perú) 

Sezon terenowy 2026 dobiegł końca, a projekt wszedł w fazę badań laboratoryjnych w celu analizy materiałów pozyskanych podczas wykopalisk. Bernabé Romero poinformował, że zebrano ponad 30 pudeł z materiałem archeologicznym, który zostanie poddany badaniom przez konserwatorów i specjalistów z zakresu botaniki, szczątków kostnych wielbłądowatych i metalurgii, a także innych dziedzin. Zapowiedział, że do 2027 roku planowane jest kontynuowanie wykopalisk w innych sektorach i rozszerzenie prac w centralnej części Antashuaypu. Celem jest określenie zasięgu wpływów Wari w górnym dorzeczu rzeki Huaura. Badania prowadzą archeolodzy z Narodowego Uniwersytetu Federico Villarreal przy udziale wolontariuszy z Narodowego Uniwersytetu San Marcos, przy wsparciu władz dystryktu Andajes i społeczności chłopskiej. Na koniec Bernabé Romero podkreślił, że w przyszłości jednym z celów będzie promocja Antashuaypu jako stanowiska archeologicznego związanego z potencjalnym miejscem zamieszkania głównego curaca w Andax oraz jako świadectwa historii społeczeństw zamieszkujących górny bieg rzeki Huaura.