Miasta Majów: Yaxhá (Gwatemala)

Yaxhá leży nad brzegiem jeziora o tej samej nazwie, w odległości około 30 kilometrów od Tikal. Miejsce to stanowi jednocześnie rezerwat przyrody o bogatej florze i faunie, będący ostatnim schronieniem białego żółwia i niektórych ginących gatunków ryb. Słowo yaxhá oznacza zielono-niebieską wodę i jest oryginalną nazwą, nadaną temu miastu przez Majów już w czasach prekolumbijskich.

Jezioro Yaxhá

Yaxhá jest jednym z najstarszych ośrodków w tej części Peten gdyż było zamieszkiwane już w okresie preklasycznym, od około 600 r. p.n.e. Z czasem miasto osiągnęło spore rozmiary i zaczęło dominować na ziemiach położonych wokół jezior Yaxhá i Sacnab. Już we wczesnym okresie klasycznym tamtejsi władcy wznieśli pierwsze stele, które choć zachowały się do dziś jedynie we fragmentach, to świadczą o znaczeniu miasta.

Stela 4 z wczesnego okresu klasycznego

Przypadkowe odkrycie majańskiego boiska do gry w piłkę

Oryginalny artykuł: Descubren juego de pelota en Yucatan

Na ziemiach stanu Jukatan (Meksyk) zlokalizowano do tej pory około 26 prekolumbijskich boisk do rytualnej gry w piłkę, nie licząc tych, które znajdują się na obszarze stanowisk archeologicznych otwartych dla zwiedzających. Nigdy jednak nie odkryto boiska Majów podczas budowy współczesnego boiska do gry w koszykówkę, jak to wydarzyło się na terenie kampusu Uniwersytetu Technologicznego UTP w Maxcanú, leżącym w odległości 65 kilometrów od Meridy, stolicy Jukatanu.

Majańskie boisko do gry w piłkę odkryte przypadkowo na terenie kampusu UTP
(fot. Centrum INAH, Jukatan)

Miasta Majów: Lubaantun (Belize)

O Lubaantun usłyszano po raz pierwszy w 1875 roku, choć początkowo miejsce to znane było jako „Ruiny Río Grande”. W 1903 roku dotarł tam Thomas Gaan, przygotował pierwszy plan miasta i to on, w 1924 roku, zmienił nazwę na Lubaantun. W 1915 roku R.E.W. Merwin z Muzeum Peabody Uniwersytetu Harvarda rozpoczął prace wykopaliskowe, skupiające się przede wszystkim na oczyszczeniu miejsca i sporządzeniu dokładniejszej mapy.

Widok Lubaantun

Jedenaście lat później ekspedycja z ramienia British Museum zajęła się klasyfikacją budowli Lubaantun, a bardziej rozległe prace, w ramach połączonego projektu Uniwersytetów Cambridge i Harvarda, podjęto w 1970 roku pod kierunkiem Normana Hammonda. W latach 1998-99 realizowano natomiast projekt archeologiczny sponsorowany przez rząd Belize i Unię Europejską, na którego czele stanęli Juan Luis Bonor i John Morris.

Jeden z placów w Lubaantun

Miasta Majów: Cancuen (Gwatemala)

Ruiny Cancuen zostały odkryte w 1905 roku przez austriackiego badacza Teoberta Malera, a dziesięć lat później dotarł tam Sylvanus G. Morley. Po 1967 roku, kiedy to na terenie ruin zjawiła się ekspedycja z Uniwersytetu Harvarda, zapomniano o tym miejscu na trzydzieści lat, co doprowadziło do znacznego zniszczenia i rabunku wielu zabytków, zwłaszcza podczas wojny domowej w Gwatemali. Dopiero zakrojone na szeroką skalę prace wykopaliskowe, którymi kierowali Arthur Demarest z Vanderbilt University i Tomas Barrientos z Universidad del Valle, pozwoliły znacznie lepiej poznać Cancuen i jego historię.

Jedna ze zniszczonych i pociętych stel na terenie Cancuen

Cancuen było rządzone przez jedną z najstarszych dynastii, założoną już około 300 roku n.e., a jego początki mogą wiązać się z ośrodkiem Tres Islas, leżącym w odległości zaledwie 20 kilometrów. W Tres Islas zachowały się stele z wczesnego klasyku, a wyrzeźbione na nich inskrypcje zawierają glif-emblemat używany później przez Cancuen. Uczeni przypuszczają, że Cancuen mogło zostać założone około 650 roku przez władców potężnego Calakmul w celu rozszerzenia swojej strefy wpływów w tym rejonie. Zachowane inskrypcje podają bowiem, że to właśnie król Calakmul – Yuknoom Ch’een nadzorował objęcie tronu przez kolejnych władców Cancuen. Po utracie hegemonii przez Calakmul, Cancuen pozostawało pod wpływami Dos Pilas aż do momentu pojmania tamtejszego króla K’inich Chan K’awiil. Kiedy wreszcie Cancuen stało się niezależne, rozpoczął się okres jego  największego rozkwitu, do którego przyczynił się władca Tajal Chan Ahk.

Glify (TAJ-CHAN-na-a-AHK) przedstawiające imię władcy Cancuen - Taj(al) Chan Ahk
(detal ze Schodów Glificznych w Cancuen)

Miasta Majów: Nim Li Punit (Belize)

Nim Li Punit leży w południowym Belize, w dystrykcie Toledo. Miasto zostało odkryte stosunkowo późno, gdyż dopiero w 1976 roku, przez grupę pracowników Oil Company. Pierwszy raport przygotował Joseph O. Palacio, który dokonał inspekcji ruin i odkrył główny plac ze stelami. 

Platforma ze stelami w Nim Li Punit

To właśnie Joseph O. Palacio nadał miastu nazwę Nim Li Punit, które to wyrażenie w miejscowym języku kekchi oznacza „wielkie nakrycie głowy, wielki kapelusz” i nawiązywało do ikonografii Steli 14, przedstawiającej wizerunek władcy z nakryciem głowy wysokości około jednego metra. Stela 14 rzeźbiona jest tylko z jednej strony i zdaniem uczonych nigdy nie została ustawiona. Po Steli E z Quiriguá jest to najwyższa stela Majów, gdyż ma aż 9,5 metra.

Stela 14

Miasta Majów: Ek' Balam (stan Jukatan, Meksyk)

W północno-wschodniej części Jukatanu położone jest miasto Ek’ Balam. Nazwa ta –  Czarny jaguar lub Gwiazda jaguar – odnosiła się prawdopodobnie do centrum ceremonialnego, a całe królestwo w czasach prekolumbijskich znane było jako Talol. Pierwsze informacje o tym mieście i krótki opis największych budowli zawarł w swej Relación de Ek’ Balam pełnomocnik króla Hiszpanii, Juan Gutierrez Picon. I chociaż Desiré Charnay również wspominał o istniejących ruinach, to jednak pozostawały one w zapomnieniu aż do lat 80-tych XX wieku, kiedy to dotarli tam amerykańscy archeolodzy William Ringle i George Bey. W roku 1994 natomiast rozpoczęto prace wykopaliskowe zakrojone na większą skalę, a na czele projektu stanęli wówczas meksykańscy badacze Leticia Vargas de la Peña i Víctor Castillo Borges.

Panorama Ek' Balam

Ek’ Balam ma długą historię, gdyż przypuszczalnie było zamieszkane już w latach 600-450 p.n.e., choć jego największy rozkwit przypadł na późny okres klasyczny (600 – 900 n.e.). Pod koniec VIII wieku n.e. miasto stało się siedzibą nowego dworu królewskiego i nastąpił wówczas wspaniały rozwój sztuki i architektury. Ek’ Balam odgrywało dużą rolę w rejonie jeszcze w latach 1000-1250. O znaczeniu miasta świadczy fakt, że posiadało swój glif-emblemat. Pomimo iż w architekturze Ek’ Balam można dostrzec wpływy z rejonów Campeche, Puuc czy Petén, to jednak wykazuje ona swój własny, odmienny styl, widoczny wyraźnie zwłaszcza w ornamentyce budowli, pokrytych stiukiem i malowidłami.

 

Przykłady bogatej ornamentyki budowli w Ek' Balam
(modelowana w stiuku głowa znajduje się w kolekcji
El Gran Museo del Mundo Maya, Merida, stan Jukatan, Meksyk)

Nowe odkrycia w El Tajín (stan Veracruz, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Detectan nuevos vestigios ocultos en el Tajin
Zobacz także: Fotogaleria INAH

Stanowisko archeologiczne El Tajín leży na północy stanu Veracruz, w odległości około 30 kilometrów od Zatoki Meksykańskiej. Było to ważne miasto, które rozkwitło po upadku Teotihuacan, a szczyt rozwoju osiągnęło w okresie od 600 do 1000 roku n.e., kiedy to liczyło od 5 do 20 tysięcy mieszkańców. W 1992 roku zostało wpisane na listę Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości. Badania archeologiczne są tu prowadzone od dawna, jednak w ostatnim czasie meksykańscy archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) zlokalizowali na terenie El Tajín trzy nowe boiska do gry w piłkę, kilka budowli zwanych „balkonami” i pozostałości konstrukcji mieszkalnych sprzed ponad tysiąca lat. Odkrycia te stały się możliwe dzięki zastosowaniu nowej technologii opartej na połączeniu czujników zdalnego sterowania i teledetekcji, których użyto w Meksyku po raz pierwszy w badaniach stanowisk prekolumbijskich. Budowle nadal są pokryte roślinnością i osadami, a zatem dopiero wykopaliska archeologiczne będą mogły z całkowitą pewnością potwierdzić ich przeznaczenie.

Boisko do gry w piłkę w El Tajín

Miasta Majów: Moral-Reforma (stan Tabasco, Meksyk)

W okolicach miasteczka Tenosique, w pobliżu rzeki San Pedro Mártir, znajdują się ruiny zwane obecnie Moral-Reforma. W czasach Majów był to ważny ośrodek religijny i polityczny, który utrzymywał kontakty nie tylko z innymi miastami w rejonie dzisiejszego stanu Tabasco (Pomoná, Santa Elena), ale również z bardziej odległymi, jak Palenque, Toniná, Piedras Negras, Yaxchilán czy Calakmul. Najstarsze ślady osadnictwa o charakterze miejskim w tym rejonie sięgają okresu preklasycznego, chociaż większość budowli powstała znacznie później, począwszy od V-VI wieku, osiągając rozkwit w późnym i końcowym okresie klasycznym. Chociaż znamy glif-emblemat miasta, to jednak do dzisiaj nie udało się go odczytać, zatem oryginalna nazwa pozostaje nadal tajemnicą.

Budowle przy Wielkim Placu w Moral-Reforma

Pierwsza wzmianka o ruinach tego majańskiego ośrodka pochodzi z 1907 roku, kiedy to austriacki fotograf Teobert Maler, przemierzając ziemie wokół Tenosique, usłyszał o mieście i określił je jako Reforma II. Trzydzieści lat później dotarł tam E.Wyllys Andrews i nazwał ruiny Moral. W latach 1959-61 wyruszył do Moral przedstawiciel meksykańskiego Instytutu Antropologii i Historii, César Lizardi Ramos, a od 1992 roku w Moral-Reforma prowadzone są badania archeologiczne, choć część udostępniona zwiedzającym jest niewielka, gdyż większość budowli dawnego miasta wciąż pozostaje porośnięta roślinnością.

Miasta Majów: Cobá (stan Quintana Roo, Meksyk)

Największym majańskim miastem okresu klasycznego w północnej części półwyspu Jukatan, na terenie obecnego stanu Quintana Roo, było niewątpliwie Cobá, zajmujące powierzchnię aż 70 kilometrów kwadratowych. Majowie zbudowali je wokół jezior Cobá, Macanxoc, Xcanhá i Sakacal. Zwiedzanie ruin robi wielkie wrażenie, gdyż są one otoczone tropikalną roślinnością. Wydaje się, że nie pasują zupełnie do miast na Jukatanie i aż chciałoby się przenieść je na ziemie gwatemalskiej dżungli Petén. W Cobá bowiem można wyróżnić dwa style architektoniczne, jeden właśnie z Petén, typowy dla miast okresu klasycznego, i drugi – ze wschodniego wybrzeża, dominujący w okresie postklasycznym.

Począwszy od XIX wieku do Cobá przybywali liczni podróżnicy i badacze. W 1842 roku zjawił się tu znany nam dobrze John Lloyd Stephens, w 1882 roku – Juan Peón Contreras, dyrektor Muzeum Archeologicznego w Meridzie, a w 1891 roku – Teobert Maler. Wspominany już też Thomas Gann, po swej wizycie w Cobá w 1926 roku, swą relacją zainteresował archeologów z  Carnegie Institute w Waszyngtonie, którzy postanowili rozpocząć tu systematyczne wykopaliska.

Panorama Cobá

Pierwsze ślady osadnictwa w Cobá sięgają okresu preklasycznego. Od 100 r. n.e. nastąpił stopniowy wzrost liczby ludności, a znaczenie ekonomiczne i polityczne miasta zaczęło wzrastać. Już w latach 200-600 n.e. Cobá sprawowało kontrolę nad rozległym obszarem, być może nawet nad większością portów na wybrzeżu Morza Karaibskiego, choć miasto przeżywało swój największy rozkwit w latach 600-900. Pod koniec X wieku Cobá popadło w konflikt z Chichén Itzá i wkrótce straciło swe znaczenie w rejonie. W tym okresie pojawia się też nowy styl w tutejszym budownictwie. Miasto przetrwało co prawda do 1450 roku, ale sto lat później, gdy dotarli tu Hiszpanie, o wielkim niegdyś Cobá nikt już nie pamiętał.

Miasta Majów: Copán (Honduras) - część III

Czytaj także:
Miasta Majów: Copán (Honduras) - część I
Miasta Majów: Copán (Honduras) - część II



W 763 roku na tronie Copán zasiadł szesnasty władca o imieniu Yax Pasaj Chan Yopaat. Przyczynił się on do powstania kolejnych, wyjątkowo pięknych dzieł sztuki.

                       Imię władcy Yax Pasaj Chan Yopaat wyrzeźbione glifami pełnofigurowymi
                                    (ława w tzw. Domu Bakabów w dzielnicy Las Sepulturas;

                                         Regionalne Muzeum Archeologiczne w Copán Ruinas)

Yax Pasaj Chan Yopaat pozostawił po sobie, między innymi, kilkanaście ołtarzy (z lat 764-822) i dwie stele.

Ołtarz G3 z 771 roku, wzniesiony z okazji końca siedemnastego k’atuna

Ołtarz G2  z 795 roku

Ołtarz G1 z 800 roku

Miasta Majów: Copán (Honduras) - część II

Czytaj także: Miasta Majów - Copán (Honduras) część I

W 695 roku na tronie zasiadł trzynasty władca, Waxaklajuun Ubaah K’awiil, który nie tylko przyczynił się do rozwoju sztuki rzeźbiarskiej w Copán, wznosząc większość stel i ołtarzy, ale również nadał nową formę innym, istniejącym już budowlom.



Imię władcy  Waxaklajuun Ubaah K’awiil wyrzeźbione na Steli 4

          Imię władcy wyrzeźbione w kartuszach
                (Muzeum Rzeźby w Copán)

Za czasów Waxaklajuun Ubaah K’awiil boisko do gry w piłkę przybrało wygląd, jaki ma do dzisiaj. Zachowane jest ono w bardzo dobrym stanie. Ta ostateczna wersja boiska została określona przez archeologów jako A-III.  Po obu stronach wyrzeźbiono w kamieniu głowy papugi ary, które miały odgrywać rolę znaczników.



Boisko do gry w pilkę w Copán

Z poprzedniej wersji boiska do gry (A-IIb) zachowały się trzy pięknie rzeźbione znaczniki, które dzisiaj można podziwiać w Muzeum Rzeźby w Copán.

 

Trzy znaczniki boiska A-IIb
(Muzeum Rzeźby w Copán)

Miasta Majów: Copán (Honduras) – część I

Ruiny Copán od najdawniejszych czasów zachwycały wszystkich podróżników i uczonych. Pierwszy opis miasta pochodził od Hiszpana Diego García de Palacio i zawarty był w liście, wysłanym w 1576 roku z Gwatemali do króla Hiszpanii Filipa II. O Copán wspominał też w II połowie XVII wieku kronikarz Francisco Antonio Fuentes y Guzmán. On to podał, że nazwa miasta związana jest z przepływającą w pobliżu rzeką i w języku tubylców oznaczała Most. Co do oryginalnej nazwy miasta, to nadal epigraficy nie są pewni czy brzmiała ona Xukpi czy Xukup.

Glif-emblemat Copán z inskrypcji na Steli A

Badania ruin rozpoczęły się w zasadzie już w latach 30-tych XIX wieku. W 1834 roku przybył tu Anglik hiszpańskiego pochodzenia, Juan Galindo, który sporządził szczegółowy raport na temat placów, budowli, stel i ołtarzy. W 1839 roku dotarli do Copán J.L. Stephens i F. Catherwood, którego wspaniałe rysunki utrwaliły piękno majańskich stel. Ponieważ tereny, na których leżały ruiny, były prywatną własnością, a właściciel niezbyt przychylnym okiem patrzył na dwóch obcych przybyszów, zatem aby zbadać zabytki, Stephens musiał kupić miasto za pięćdziesiąt dolarów.

Litografia Fryderyka Catherwooda przedstawiająca Stelę D z Copán

Pod koniec XIX wieku poważne prace wykopaliskowe rozpoczęli archeolodzy z Muzeum Peabody Uniwersytetu Harvarda, do których z czasem dołączył Honduraski Instytut Antropologii i Historii oraz Honduraski Instytut Turystyki. Badania prowadzone przez uczonych z wielu krajów doprowadziły do odtworzenia dziejów miasta i ustalenia dynastii rządzącej. Osobami, które przyczyniły się do poznania historii Copán są, miedzy innymi: Alfred P. Maudslay, Herbert Spinden, Sylvanus Morley, Gustavo Strömsvik, Gordon Willey, William Coe, Robert Sharer, Claude Baudez, Ricardo Agurcia, William T. Sanders, William i Barbara Fash, Rudy Larios i Will Andrews. Z kolei prace epigraficzne prowadzili Linda Schele, David Stuart i Nikolai Grube. W 1980 roku ruiny Copán zostały wpisane przez UNESCO na listę Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.

Miasta Majów: Tenam Puente (stan Chiapas, Meksyk)

Ruiny Tenam Puente wznoszą się na pokrytych lasami wzgórzach o wysokości 1000-1700 metrów, w pobliżu miasta Comitán. Obecna nazwa tego stanowiska archeologicznego wywodzi się częściowo z języka náhuatl, w którym „tenamitl” oznacza „miejsce ufortyfikowane”. Drugie słowo natomiast odnosi się do nazwy dawnego, zajmującego te ziemie, majątku ziemskiego „El Puente”. Miasto zostało opisane po raz pierwszy przez Franza Blom i Olivera La Farge, którzy odwiedzili je w 1925 roku. W późniejszych latach przybywało tutaj jeszcze wiele osób, a Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH) w Meksyku podjął systematyczne prace archeologiczne w 1992 roku i są one prowadzone do dziś.

Tenam Puente zostało założone około 100 roku p.n.e., kiedy dotarły tu pierwsze osoby posługujące się językiem Majów. Zarys architektoniczny miasta powstał w latach 300-600 n.e., a szczyt rozwoju przypadł na późny okres klasyczny (600-900 n.e.). Najważniejszym kompleksem architektonicznym jest potężny Akropol, którego budowa była możliwa dzięki modyfikacji wzgórz, przez wzniesienie dużych i wysokich tarasów na różnych poziomach. Wykorzystanie naturalnego krajobrazu pozwoliło też na ograniczenie dostępu na wewnętrzne place, gdyż w tej części miasta mieściły się rezydencje władców i najważniejsze świątynie, w których odprawiano rytuały.


Widok na Akropol w Tenam Puente

Na pierwszym poziomie wznosi się Budowla 29, ze schodami ozdobionymi balustradami i skierowanymi w stronę Akropolu. Tutaj prawdopodobnie wznosiły się również stele, które z biegiem lat uległy całkowitemu zniszczeniu.



Budowla 29

Na kolejnym tarasie Akropolu, po prawej stronie znajdują się dwa boiska do gry w piłkę, usytuowane niemal tuż obok siebie.



Dwa boiska do gry w pilkę na Akropolu

Piramidy i świątynie Akropolu zgrupowane są wokół trzech placów. Na Placu D zachowała się Budowla 42, z trzema świątyniami na wspólnej podstawie piramidalnej. W czasach Majów wszystkie te budowle były pokryte stiukiem i pomalowane.

Budowla 42 na Placu D

Przy Placu A wznosi się Budowla 17, wielka podstawa piramidalna, która przeszła dwa etapy konstrukcyjne. Szerokie schody prowadziły do umieszczonej na szczycie świątyni, której dach był wykonany z materiałów nietrwałych.

Budowla 17 na Placu A

W Budowli 17 archeolodzy znaleźli grobowce z ceramiką i wyrobami z muszli. Tutaj też została umieszczona rzeźba, przedstawiającą klęczącego jeńca ze związanymi rękoma i ściętą głową.

Rzeźba przedstawiająca jeńca, znaleziona przed Budowlą 17.
Być może została tutaj przeniesiona niegdyś z boiska do gry w piłkę, gdzie pełniła rolę znacznika
(Muzeum Archeologiczne w Comitán)

W jednej z najwyższych części Akropolu znajduje się Budowla 14. Na jej szczycie można jeszcze dostrzec pozostałości dawnej świątyni. U stóp piramidy stały niegdyś stele, które zostały zniszczone i zachowały się z nich jedynie fragmenty.

Budowla 14

Przy Placu B wznosi się potężna Budowla 7 – o podstawie kwadratowej, z pozostałościami świątyni na szczycie. Główna fasada ma schody z balustradami i ołtarz.

Budowla 7

Być może właśnie przed Budowlą 7 stała stela, na której – pomimo zniszczenia – jesteśmy jeszcze w stanie dostrzec postać władcy trzymającego za włosy pojmanego jeńca.



Stela z Tenam Puente przedstawiająca władcę z pojmanym jeńcem

Tuż obok mamy Budowlę 11, ze schodami i balustradami po stronie północno-zachodniej. Konstrukcja ta wykazuje cechy architektoniczne typowe dla Centralnego Meksyku, a znaleziona tam ceramika jest datowana na okres postklasyczny (lata 900-1200 n.e.).



Budowla 11

Na rozległym placu, u stóp Akropolu znajduje się trzecie i jednocześnie największe boisko do gry w piłkę. W Tenam Puente rolę znaczników boiska pełniły rzeźby przedstawiające pojmanych jeńców, podobne do tej znalezionej w Budowli 7. Styl ten jednocześnie przypomina znaczniki boiska typowe dla miasta Toniná, leżącego również na terenie obecnego stanu Chiapas w Meksyku.



Boisko do gry w piłkę na placu u stóp Akropolu

Wiele budowli Akropolu kryło wewnątrz grobowce. W późniejszym okresie chowano zmarłych w pozycji siedzącej lub kremowano zwłoki, a popioły umieszczano w urnach grobowych. Złożone w grobowcach przedmioty świadczą o prowadzonej wymianie towarów, gdyż archeolodzy znaleźli tu muszle z Zatoki Meksykańskiej i znad Pacyfiku, naczynia ceramiczne z wybrzeży Tabasco i Campeche oraz z Soconusco, a także obsydian i miedź.

Jedno z naczyń ceramicznych znalezionych w Tenam Puente
(Muzeum Archeologiczne w Comitán)

Tenam Puente przypuszczalnie przetrwało do 1200 roku, kiedy to zostało opuszczone. Jednak dla okolicznych mieszkańców jest to nadal miejsce szczególne. Na północnej fasadzie Budowli 14 ustawiono współcześnie krzyż, ozdobiony liśćmi laurowymi i orchideami. W czterech punktach kardynalnych zapalane są świece z prośbą o deszcze zapewniające udane zbiory. Poza tym w sierpniu, w związku z obchodami święta Matki Bożej, organizuje się procesję z kościoła w pobliskiej wiosce Francisco Sarabia. Figurka Matki Boskiej jest wówczas pięknie udekorowana i ustawiana obok krzyża. Po zakończeniu uroczystości, zebrana ludność rozsiada się dokoła i przy akompaniamencie muzyki spożywa przyniesione ze sobą potrawy.

Współczesny krzyż ustawiony na Budowli 14

Miasta Majów: Uxmal (stan Jukatan, Meksyk)

O Uxmal wspominano już w XVI wieku w Relaciones geográficas, przesyłanych Filipowi II, królowi Hiszpanii. Od roku 1588 roku pracował tam hiszpański misjonarz Antonio de Ciudad Real, który dostarczył wielu szczegółowych informacji na temat miasta. Niewiele później, w pierwszej połowie XVII wieku odwiedził Uxmal kolejny zakonnik – Diego López de Cogolludo. W ciągu trzystu lat panowania Hiszpanów kronikarze, a później historycy, często opisywali budowle Uxmal i to oni nadali im obecne nazwy. W XIX wieku trafili na teren ruin wielcy podróżnicy: hrabia Waldeck, Stephens wraz z Catherwoodem, a także Thompson i Charnay. O mieście tym opowiadały nie tylko źródła kolonialne, ale i księgi Chilam Balam – kroniki spisane przez Indian alfabetem łacińskim i przedstawiające dzieje majańskich miast na Jukatanie w latach poprzedzających hiszpańską konkwistę.

Pierwsze znaczące prace archeologiczne podjęto w Uxmal w 1941 roku. Dzięki nim wiemy, że ślady osadnictwa na tym terenie sięgają okresu preklasycznego. Jednak dopiero w okresie klasycznym Uxmal zaczęło przekształcać się w miasto, które z biegiem lat stało się najwspanialszym przykładem stylu architektonicznego puuc. W późnym okresie klasycznym (600–900)  było już jednym z największych miast na Jukatanie i jednocześnie znaczącym ośrodkiem polityczno-gospodarczym.

 

Panorama Uxmal

Boisko w Chichén Itzá służyło obserwacjom równonocy i przesileń

Oryginalny artykuł: Juego de pelota de Chichén Itzá fue marcador solar

José Huchim Herrera z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) w Meksyku poinformował, że po dwóch latach prac konserwatorskich, prowadzonych na terenie Wielkiego Boiska do Gry w Piłkę w Chichén Itzá, zdołano odtworzyć jego oryginalny wygląd wraz ze schodami i pięcioma konstrukcjami, nazwanymi przez archeologów "przejściami", które Majowie wznieśli – między innymi – w celu obserwacji ruchu słońca w dniach równonocy i przesileń. Badania potwierdziły zatem wcześniejsze przypuszczenia, ze boisko odgrywało również funkcję astronomiczną.

Meksykański uczony wyjaśnił, że schody i przejścia stanowiły prawdopodobnie miejsca, z których widzowie mogli obserwować grę i śledzić tor piłki. Huchim Herrera podkreślił też, że do dnia dzisiejszego zachowały się prekolumbijskie makiety boiska, na których wyraźnie można dostrzec osoby zajmujące trzy pozycje: na krańcach boiska i w jego części centralnej. Odrestaurowane przez archeologów przejścia znajdują się po zachodniej stronie boiska (dwa na krańcach i jedno w centrum) i po wschodniej (jedno w centrum i jedno na krańcu północnym).

Boisko do gry w piłkę w Chichén Itzá

Boisko w Chichén Itzá zostało zbudowane przez Majów w latach 849-869, ma ponad 120 metrów długości i jest największym na terenie Mezoameryki. Z obu stron boiska wznoszą się wysokie, równoległe mury z kamiennymi pierścieniami. Mury boiska ozdobiono reliefami, nawiązującymi do śmierci i składania ofiar.


Fragment reliefu zdobiącego mury boiska w Chichén Itzá

Już 25 lat temu, będąc jeszcze studentem, archeolog José Huchim i jego nauczyciel Víctor Segovia, pionier badań w dziedzinie astronomii prekolumbijskiej, byli niemal pewni, że przejścia na terenie boiska do gry w piłkę w Chichén Itzá zostały rozmieszczone w sposób umożliwiający obserwację równonocy i przesileń. Kiedy w ubiegłym roku udało się przywrócić przejściom ich oryginalną formę, okazało się, że jedno z nich pozwala na obserwację słońca w dniu przesilenia zimowego, dwa centralne – podczas równonocy (wiosennej i jesiennej), a przejście wysunięte najbardziej w kierunku północnym – w dniu przesilenia letniego.

Badacz z centrum INAH na Jukatanie przypomniał również, że słońce odgrywało ważną rolę w rytuałach Majów. Jego wędrówka po niebie i zmieniające się pory roku umożliwiały przygotowanie pól pod zasiew kukurydzy. Ruchy piłki podczas gry odzwierciedlały trajektorię słońca.

Część schodów, pozwalających na wejście na górną platformę boiska, została odrestaurowana już trzy lata temu. Podczas sezonu wykopaliskowego w tym roku, archeolodzy planują ukończenie prac w 90% i udostępnienie tej części boiska zwiedzającym.

1100-letni kompleks grobowy w Atzompa

Oryginalny artykuł: TUMBAS DE MÁS DE MIL AÑOS EN ATZOMPA. INAH, 18.07.2012 (kliknij czerwony przycisk z kamerą, żeby obejrzeć pokaz zdjęć)
Pokaz zdjęć National Geographic: New Pyramid Found With Vivid Murals, Stacked Tombs (w tym malowidła ścienne)

Archeolodzy z INAH odkryli zapotecki kompleks 3 komór grobowych przy świątyni na prekolumbijskim stanowisku Atzompa w stanie Oaxaca. Jedna z komór grobowych jest ozdobiona jaskrawymi malowidłami przedstawiającymi rytualną grę w piłkę, co nie jest typowe dla pochówków w regionie Oaxaca. Kompleks jest także nietypowy, ponieważ został zaprojektowany specjalnie jako dom pogrzebowy, a komory grobowe są położone pionowo, jedna nad drugą. Taka forma architektoniczna nie była do tej pory udokumentowana w tym regionie, gdzie groby zwykle znajdowały się pod podłogami domów i pałaców. Znaleziono również ofiary z kości żółwia, jadeitu i muszli. Groby są datowane na 650-850 n.e i prawdopodobnie zostały rytualnie zniszczone około roku 850. 

Atzompa to miasto-satelita zapoteckiego miasta Monte Alban, założone w późnym okresie klasycznym (650-900 n.e.) i od początku słynące ze swoich wyrobów garncarskich. Największe znalezisko archeologiczne to 45-metrowe boisko do gry w piłkę. Jeszcze w roku 2012 stanowisko ma być otwarte dla turystów.

Wazy znalezione na terenie stanowiska archeologicznego Atzompa
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Fotogaleria: Plan de Ayutla

Plan de Ayutla to stosunkowo mało znane majańskie stanowisko archeologiczne w dorzeczu Usumacinty. Dzięki swojemu strategicznemu położeniu z pewnością niegdyś odgrywało ważną rolę w rejonie Piedras Negras, Yaxchilan i Bonampak. Starożytne miasto mogło się poszczycić największym boiskiem do piłki w tym rejonie: 65 m długości, nie licząc budynków na końcu kompleksu (boiska w Yaxchilan i Piedras Negras tylko 25 m, Palenque - 40 m, Tonina - 60 m).

Raport Significant Maya site of Plan de Ayutla na Mesowebie (English)

Czytaj także: Plan de Ayutla - Ak'e czy Sak Tz'i? 

Kliknij, żeby powiększyć / Click to enlarge

Plan de Ayutla, Akropol Północny, Budowla 13 / North Acropolis, Structure 13

Plan de Ayutla, Akropol Północny, Budowla 1 / North Acropolis, Structure 1

Plan de Ayutla, Akropol Północny, Budowla 2 (wnętrze) / North Acropolis, Structure 2 (interior)

Plan de Ayutla, Akropol Północny, Budowla 2 / North Acropolis, Structure 2

Plan de Ayutla, Akropol Północny, Budowla 8 / North Acropolis, Structure 8

Plan de Ayutla, Akropol Północny, ruiny kompleksu pałacowego / North Acropolis, ruins of the palace complex