Nowe odkrycia na terenie Pałacu w Palenque

Oryginalny artykuł: Labores de conservacion develan una cabeza modelada en estuco, una subestructura y una ofrenda maya en el Palacio de Palenque

W maju rozpoczęły się na terenie Palenque pierwsze prace w ramach kilkuletniego projektu, prowadzonego przez Ministerstwo Kultury, za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), przy wsparciu finansowym Ambasady Stanów Zjednoczonych. Jak poinformował dyrektor INAH, Diego Prieto Hernández, podczas obecnego sezonu skupiono się na dwóch budowlach, znanych jako Dom C i Dom E, stanowiących część Pałacu. W trakcie prac, którymi kierują archeolog Arnoldo González Cruz i restauratorka Haydeé Orea Magaña, dokonano kilku ciekawych odkryć.

Prace na terenie Pałacu w Palenque (fot. Héctor Montaño, INAH)

Jak podaje Arnoldo González Cruz, archeolodzy zamierzali sprawdzić przyczyny gromadzenia się wody deszczowej na dziedzińcu Domu E, gdyż panująca tam wilgoć miała szkodliwy wpływ na zachowane dekoracje i malowidła ścienne. Poszukiwano zatem jakichś nieprawidłowości w konstrukcji kanałów zbudowanych przez Majów w celu odprowadzania wody z budowli. Okazało się jednak, że oryginalne kanały pełniły inną funkcję, a mianowicie specjalnie kierowały wodę na dziedziniec. W północnej części dziedzińca Domu E odkryto wyjątkowy depozyt ofiarny z dużą ilością najróżniejszych przedmiotów ułożonych warstwami. Pierwsza z nich obejmowała kawałki alabastru (którego do tej pory nie znajdowano w depozytach w Palenque) i wymodelowaną w stiuku głowę naturalnych rozmiarów, stanowiącą niegdyś element dekoracyjny jednej z budowli. Ponieważ głowa przedstawia starego mężczyznę, a zatem prawdopodobnie jest wizerunkiem króla K’inich Janahb Pakal, który zmarł w wieku 80 lat. Należy podkreślić, że w odróżnieniu od innych miast Majów, w Palenque starano się wyjątkowo wiernie ukazywać poszczególne osoby.

Modelowana w stiuku głowa, znaleziona w depozycie ofiarnym (fot. Héctor Montaño, INAH)

Pozostałości pałacu na terenie Coyoacan (Miasto Meksyk)

Oryginalny arykuł: Descubren el tecpan de un barrio del Coyoacan prehispanico

W Mieście Meksyk, na terenie Coyoacán, przy ulicy Francisco Sosa 440, archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili na pozostałości pałacu z dawnej dzielnicy Atenco Omac. Kierujący pracami Juan Cervantes Rosado podkreśla, że tego typu budowle, zwane przez Azteków tecpan, spotykane były w różnych miejscach na Płaskowyżu Centralnym w późnym okresie postklasycznym, od około 1300 r. i nawet jeszcze po konkwiście hiszpańskiej. Niestety zachowało się niewiele przykładów, gdyż podczas prac archeologicznych, na obszarze poza Tenochtitlan zdołano zarejestrować jedynie cztery, znajdujące się na terenie dawnego Acolhuacan (rejon Texcoco): Chiconautla, Chimalhuacan, Acozac i Cihuatecpan. W tecpan (lub tecpan-calli), zamieszkiwanych przez lokalnych władców i ich rodziny, dyskutowano różne sprawy administracyjne.

Teren, na którym prowadzone są wykopaliska (fot. INAH)

Miasta Majów: Xlapak (stan Jukatan, Meksyk)

Stanowisko archeologiczne Xlapak leży w niewielkiej odległości od Uxmal, Sayil i Labna. To majańskie miasto znalazło się na trasie wędrówki dwóch wielkich podróżników, Johna Lloyda Stephensa i Fryderyka Catherwooda. W czasach, gdy przemierzali oni ziemie Jukatanu, tamtejsza ludność określała wszystkie ruiny dawnych miast Majów słowem xlapak, pochodzącym od xlap-pahk, oznaczającego po prostu „stare mury”. Obecnie nazwa ta dotyczy już tylko tego jednego stanowiska.

Pałac w Xlapak - widok od strony północnej

Miasta Majów: Sayil (stan Jukatan, Meksyk)

Sayil położone jest w niewielkiej odległości od innych miast w rejonie Puuc: Uxmal, Kabah, Labná czy Xlapak. W XIX wieku dotarli tam dwaj słynni podróżnicy: John Lloyd Stephens i Fryderyk Catherwood, którzy zachwycili się wspaniałym Pałacem.

Rysunek Fryderyka Catherwooda przedstawiający Pałac w Sayil

Miasta Majów: El Meco (stan Quintana Roo, Meksyk)

El Meco jest stosunkowo niewielkim stanowiskiem archeologicznym leżącym na wybrzeżu Morza Karaibskiego, w pobliżu słynnego Cancún. Początkowo, we wczesnym okresie klasycznym (300 – 600 n.e.) była to jedynie osada rybacka, pozostająca pod wpływem potężnego Cobá.

Widok El Meco

Rozkwit miasta, związany ze wzrostem liczby ludności i kontaktami utrzymywanymi z północno-zachodnimi ziemiami Jukatanu i rejonem obecnego Belize, nastąpił dopiero pod koniec okresu klasycznego. Aktywne uczestnictwo w sieci handlowej, przy wykorzystaniu zarówno szlaków morskich, jak i lądowych sprawiło, że w okresie postklasycznym (1000 – 1550 n.e.) El Meco stało się ważnym ośrodkiem gospodarczym.

Widok El Meco

Miasta Majów: Oxtankah (stan Quintana Roo, Meksyk)

Oxtankah położone jest w odległości kilkunastu kilometrów od Chetumal. Pierwsze badania na terenie tego stanowiska prowadził meksykański archeolog Alberto Escalona Ramos i to on w latach 30-tych XX wieku nadał mu obecną nazwę. Oxtankah zamieszkiwane było przez Majów już we wczesnym okresie klasycznym (300 – 600 n.e.), kiedy to osiągnęło szczyt rozwoju społeczno-kulturalnego, rozciągając swe terytorium aż po wyspę Tamalcab.  Około 600 r. n.e. Oxtankah zostało częściowo opuszczone, ale po jakimś czasie ponownie zasiedlone. Ostatecznie przetrwało aż do momentu przybycia Hiszpanów.

Budowla w Grupie Kanjobal, w Oxtankah

Na terenie Oxtankah zachowało się ponad sto najróżniejszych budowli, wzniesionych wokół dziedzińców i placów. Archeolodzy nadali większości placów nazwy zwierząt, a zatem mamy tutaj Plac Węży, Pszczół, Żółwi, Nietoperzy, Iguan, Jeleni, Manatów, Dzików, Pancerników i Tukanów. Do chwili obecnej udostępnione są dla zwiedzających jedynie Plac Pszczół i Plac Kolumn.

Budowla X na Placu Kolumn

Miasta Majów: San Clemente (Gwatemala)

San Clemente położone jest w dżungli Petén, w odległości około 55 kilometrów od wyspy Flores. W 1895 roku na teren ruin trafił niemiecki geograf i geolog Karl Sapper, który sporządził raport i opublikował pierwszy plan miasta. Kilkanaście lat później, w 1908 roku dotarł tam austriacki badacz Teobert Maler, a w 1922 pojawiła się ekspedycja z Instytutu Carnegie, kierowana przez Sylvanusa G. Morleya, który nazwał ruiny Chichantun – „mały kamień” – na pamiątkę dwóch niewielkich stel, które niestety zaginęły, choć ze względu na znaczny stopień erozji i tak nie byłoby możliwe odczytanie wyrzeźbionych na nich tekstów.

Budowle San Clemente

W 1924 i 1928 roku natomiast ziemie te odwiedził Franz Blom, który opisał piramidy schodkowe zwieńczone świątyniami i budowle rezydencjalne. W owych czasach na ścianach budowli były jeszcze widoczne ślady malowideł i graffiti.

Graffiti, które zdołał przerysować Franz Blom

W 1930 roku Percy C. Madeira spędził dwa dni w San Clemente, a w 1958 roku dotarł tam William Bullard, który z kolei nazwał ruiny El Gallo. Przez kolejne lata miasto pozostawało w zapomnieniu i zainteresowano się nim ponownie dopiero w 1992 roku podczas Projektu Triángulo Cultural Yaxhá-Nakum-Naranjo, a rok później raport o San Clemente opublikował Karl Herbert Mayer. Od 2006 roku na terenie miasta, w sektorze północnym, prowadzone są prace wykopaliskowe finansowane przez gwatemalskie Ministerstwo Kultury i Sportu oraz Rząd niemiecki. 

W budowlach San Clemente zachowały się ślady po wykopach rabusiów 

Miasta Majów: Chacmultún (stan Jukatan, Meksyk)

Ruiny miasta Chacmultún zostały odkryte w 1895 roku przez austriackiego badacza Teoberta Malera, który wykonał pierwsze fotografie budowli. W 1899 roku miejsce to odwiedził Edward Thompson, który wiele czasu spędził w Chichén Itzá, wydobywając przedmioty z tamtejszej świętej studni cenote. Zdołał sfotografować w Chacmultún niektóre konstrukcje oraz skopiować malowidła. Powrócił na teren ruin po kilku latach, aby sporządzić plac miasta. Okazało się wówczas, że rabusie zniszczyli sporoe budowli, a z malowideł ściennych zachowało się już niewiele.

Widok na ruiny Chacmultún

W późniejszym okresie, w latach 1998-2000, prace wykopaliskowe były prowadzone przez archeologów meksykańskich w ramach Projektu Chacmultún, którym kierował Carlos Pérez Álvarez.



Jedna z budowli w Chacmultún

Miasta Majów: Cancuen (Gwatemala)

Ruiny Cancuen zostały odkryte w 1905 roku przez austriackiego badacza Teoberta Malera, a dziesięć lat później dotarł tam Sylvanus G. Morley. Po 1967 roku, kiedy to na terenie ruin zjawiła się ekspedycja z Uniwersytetu Harvarda, zapomniano o tym miejscu na trzydzieści lat, co doprowadziło do znacznego zniszczenia i rabunku wielu zabytków, zwłaszcza podczas wojny domowej w Gwatemali. Dopiero zakrojone na szeroką skalę prace wykopaliskowe, którymi kierowali Arthur Demarest z Vanderbilt University i Tomas Barrientos z Universidad del Valle, pozwoliły znacznie lepiej poznać Cancuen i jego historię.

Jedna ze zniszczonych i pociętych stel na terenie Cancuen

Cancuen było rządzone przez jedną z najstarszych dynastii, założoną już około 300 roku n.e., a jego początki mogą wiązać się z ośrodkiem Tres Islas, leżącym w odległości zaledwie 20 kilometrów. W Tres Islas zachowały się stele z wczesnego klasyku, a wyrzeźbione na nich inskrypcje zawierają glif-emblemat używany później przez Cancuen. Uczeni przypuszczają, że Cancuen mogło zostać założone około 650 roku przez władców potężnego Calakmul w celu rozszerzenia swojej strefy wpływów w tym rejonie. Zachowane inskrypcje podają bowiem, że to właśnie król Calakmul – Yuknoom Ch’een nadzorował objęcie tronu przez kolejnych władców Cancuen. Po utracie hegemonii przez Calakmul, Cancuen pozostawało pod wpływami Dos Pilas aż do momentu pojmania tamtejszego króla K’inich Chan K’awiil. Kiedy wreszcie Cancuen stało się niezależne, rozpoczął się okres jego  największego rozkwitu, do którego przyczynił się władca Tajal Chan Ahk.

Glify (TAJ-CHAN-na-a-AHK) przedstawiające imię władcy Cancuen - Taj(al) Chan Ahk
(detal ze Schodów Glificznych w Cancuen)

Pałace królewskie i kompleksy mieszkalne dawnych Majów

W centralnej części każdego z miast Majów, oprócz świątyń wznosiły się pałace królewskie, których najwspanialsze przykłady możemy podziwiać obecnie w Palenque, Uxmal, Sayil czy Labná. Były to konstrukcje z kamienia, z długimi korytarzami i wieloma komnatami. Gdy patrzymy na nie dzisiaj, wydają się niekiedy dość szare i ponure. W czasach Majów wyglądały zupełnie inaczej. Budowle pokrywano warstwą stiuku i malowano, zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz. Fasady domów ozdabiano motywami pasa niebiańskiego, wizerunkami węży, ikonami bóstw, czy też – nieodłącznie wiązanym z władzą – symbolem plecionej maty.

Pałac w Sayil (stan Jukatan, Meksyk)

Miasta Majów: Palenque (stan Chiapas, Meksyk) - część I

Palenque od wieków fascynowało i przyciągało najpierw podróżników, potem pierwszych badaczy, archeologów i wreszcie turystów. Już w 1567 roku Hiszpan Pedro Lorenzo de la Nada dowiedział się o tym mieście od okolicznych mieszkańców. Następna wzmianka o Palenque pochodzi z 1746 roku, a w 1773 roku zakonnik Ramón Ordoñez y Aguilar wysłał grupę ludzi na tereny ruin. Od tego momentu Palenque stało się celem wielu wypraw i żaden inny ośrodek Majów nie może poszczycić się tak długą listą gości w XVIII i XIX wieku. Jeszcze pod koniec XVIII wieku przybyła tu ekspedycja José Antonio Calderona, alkada z Santo Domingo, a po nim architekta Antonia Bernasconi. Potem przyszła kolej na kapitana Antonia del Río (który wraz z 80 Indianami został wysłany w celu oczyszczenia ruin z porastającej je roślinności). Był tu historyk Juan Bautista Muñoz, francuski kapitan Guillermo Dupaix, rysownik Luciano Castañeda i inni.

Panorama Palenque

W 1831 roku dotarł do Palenque Juan Galindo, a rok później hrabia Frederick Waldeck, który spędził wśród ruin ponad dwa lata. Chociaż pozostawione przez niego rysunki stanowią wyraz bardzo subiektywnej wizji miasta i raczej słabo oddają ówczesną rzeczywistość, to jednak świątynia, w której mieszkał podczas swego pobytu została na jego cześć nazwana Świątynią Hrabiego.

Świątynia Hrabiego w Palenque

W 1840 roku zjawili się w Palenque pochodzący z Belize John Herbert Caddy i Patrick Walker, a wkrótce po nich John Lloyd Stephens i Fryderyk Catherwood oraz Desiré Charnay. Wreszcie nadeszła era prawdziwych badaczy, takich jak Alfred P. Maudslay, Alfred Tozzer, Herbert Spinden, Teobert Maler i Edward Seler. Ostatecznie, w latach 40-tych XX wieku, Narodowy Instytut Antropologii i Historii z Meksyku rozpoczął w Palenque zakrojone na szeroką skalę systematyczne wykopaliska archeologiczne, które trwają nieprzerwanie do dnia dzisiejszego. W przypadku Palenque mamy wiele szczęścia, gdyż zachowało się tu mnóstwo inskrypcji, które nie tylko opowiadają o dziejach miasta, ale również pozwoliły ustalić z dużą dokładnością dynastię rządzącą.

Miasta Majów: Kabah (stan Jukatan, Meksyk)

Biała droga sacbé prowadziła niegdyś z Uxmal do Kabah i dochodziła Łuku, który stanowił bramę wejściową do centrum ceremonialnego. Pozbawiony już dekoracji łuk, usytuowany na schodkowej platformie stoi po zachodniej stronie współczesnej szosy, która została tak niefortunnie zbudowana, że przechodzi przez teren dawnego miasta.


Łuk w Kabah (rysunek Fryderyka Catherwooda)

Ruiny Kabah odwiedzili w połowie XIX wieku Stephens i Catherwood, a po nich dotarł tam jeszcze francuski podróżnik Desiré Charnay. Podziwiane przez nich budowle nadal świadczą o wielkości miasta, którego nazwa jest przypuszczalnie oryginalna, gdyż pojawia się w księgach Chilam Balam.

Miasta Majów: Xunantunich (Belize)

W pobliżu San Ignacio, przy granicy Belize i Gwatemali rozciąga się Xunantunich, wzniesione na naturalnej skale wapiennej. Xunantunich było znane już od 1880 roku, lecz stosowane ówcześnie metody – między innymi użycie dynamitu – znacznie uszkodziły budowle. Wczesne badania prowadził w latach 1894-95 Thomas Gann, a w 1905 r. dotarł tam Teobert Maler z Muzeum Peabody Uniwersytetu Harvarda. Po nich pracowali tu A.H. Anderson, Linton Sattherthwaite, Michael Stewart, Peter Schmidt, Joseph Palacio, Elizabeth Graham i David Pendergast. W pełni systematyczne wykopaliska, pod kierownictwem Richarda Leventhala i Wendy Ashmore podjęto w latach 1992-1996, a później (2000-2003) kontynuowali je Jaime Awe, James L. Bonor, Carolyn Audet i Jason Yaeger.



Ruiny Xunantunich

Xunantunich stało się silnym ośrodkiem znacznie później niż inne miasta w tej części dzisiejszego Belize. Pomimo iż tereny te zamieszkane były wcześniej (600-300 p.n.e.), to Xunantunich zaczęło odgrywać  rolę dopiero od 600 roku, osiągając szczyt rozwoju w roku 700. Dokoła istniały już inne, znacznie starsze ośrodki okresu klasycznego, znane obecnie jako Arenal, Buenavista del Cayo, Cahal Pech, Baking Pot, El Pilar i Pacbitun.



Jedno z dwóch boisk do gry w piłkę na terenie Xunantunich

Gdy po przepłynięciu promem rzeki Mopán i półtorakilometrowej wspinaczce docieramy na szczyt wzgórza, oczom naszym ukazuje się najwyższa konstrukcja miasta, widoczna nawet z odległości kilkunastu kilometrów. To Budowla A-6 zwana Zamkiem, sięgająca 40 metrów wysokości, a więc jedna z najwyższych na terenie Belize. Najwcześniejsza konstrukcja pochodzi z roku 600, ale później została powiększona o budowle po stronie wschodniej, zachodniej i południowej. Budowla miała charakter zarówno świątynny jak i pałacowy. Szerokie schody piramidy prowadzą na taras z wysoką platformą, na której szczycie wznoszą się dwie świątynie.



Budowla A-6 zwana Zamkiem

Zamek został ozdobiony ze wszystkich czterech stron wspaniałym fryzem, z którego zachowały się do dnia dzisiejszego  tylko fragmenty po stronie wschodniej i zachodniej. Oryginalny fryz – w celu ochrony – został przykryty repliką. Fryz wschodni odkryto w 1950 roku. Jest on podzielony na dwie poziome sekcje. W dolnej części możemy dostrzec trzy wielkie maski. Nad centralną maską widoczny jest fragment tronu z głowami węża, a po jego obu stronach – postacie podtrzymujące przypuszczalnie nieboskłon.



Fryz wschodni

Na fryzie zachodnim, znalezionym w 1993 roku, zachowały się również maski bóstw. Widać też pozostałości siedzącej na tronie postaci, być może założyciela dynastii, gdyż Budowla A-6 stanowiła dla rodu królewskiego z Xunantunich miejsce szczególnego kultu.



Fryz zachodni

Wokół Placu AIII, będącego sercem kompleksu rezydencjalnego, wznoszą się Budowle A10, A11 i A12. Dolna część Budowli A11 miała pięć komnat, do których prowadziły trzy wejścia: centralne – do największego pomieszczenia i boczne (po stronie wschodniej i zachodniej) – do mniejszych. Z pokoju po zachodniej stronie niewielkie schody wiodły do górnej części pałacu, stanowiącej zapewne prywatną rezydencję króla. W komnatach pałacu odnaleziono resztki naczyń ceramicznych służących do przechowywania potraw i napojów, instrumenty muzyczne, a także wyryte na podłodze tablice patoli – gry rozpowszechnionej wśród ludów Mezoameryki. O patolli wspominają dokumenty kolonialne. W grze, której nazwa pochodzi z języka náhuatl, pionki przesuwano na planszy w formie podzielonego na kwadraty krzyża, nieco przypominającej naszą szachownicę. Rolę pionków pełniły ziarna fasoli, kawałki kości lub patyczki. Plansze natomiast rzeźbiono na płaskich kamieniach lub ryto bezpośrednio w pokrytych stiukiem podłogach domów. Kompleks mieszkalny A11 był kilka razy przebudowywany, a jego górna część uległa zawaleniu – prawdopodobnie w wyniku trzęsienia ziemi. Pałac opuszczono w latach 750-755.



Budowla A11

Budowla A11 skierowana jest w stronę Zamku. W późniejszym okresie wzniesiono Budowle A-1 i A-2, dzieląc ten rozległy plac na dwa mniejsze.



Widok z Zamku na plac z Budowlami A-1 i A-2

Na wprost Budowli A-2 znajduje się zaułek z gładką stelą, oznaczony przez archeologów jako Budowla A-16.



Zaułek z gładką stelą

Na terenie Xunantunich znaleziono cztery ołtarze i osiem stel, z czego jeden ołtarz i trzy stele były rzeźbione. Stele przedstawiają miejscowych władców i zostały wzniesione odpowiednio w: 820 r. (Stela 8), 830 r. (Stela 9) i 849 r. (Stela 1).



Stela 8 z 820 roku
(Muzeum na terenie Xunantunich)

W inskrypcji na Steli 8 pojawia się glif-emblemat miasta Naranjo, co może świadczyć o związkach łączących oba królestwa.



Stela 1 z 849 roku przedstawia władcę trzymającego sceptr z wizerunkiem boga K'awiil
i stojącego na pojmanym jeńcu
(Muzeum na terenie Xunantunich)

Miasta Majów: Uxmal (stan Jukatan, Meksyk)

O Uxmal wspominano już w XVI wieku w Relaciones geográficas, przesyłanych Filipowi II, królowi Hiszpanii. Od roku 1588 roku pracował tam hiszpański misjonarz Antonio de Ciudad Real, który dostarczył wielu szczegółowych informacji na temat miasta. Niewiele później, w pierwszej połowie XVII wieku odwiedził Uxmal kolejny zakonnik – Diego López de Cogolludo. W ciągu trzystu lat panowania Hiszpanów kronikarze, a później historycy, często opisywali budowle Uxmal i to oni nadali im obecne nazwy. W XIX wieku trafili na teren ruin wielcy podróżnicy: hrabia Waldeck, Stephens wraz z Catherwoodem, a także Thompson i Charnay. O mieście tym opowiadały nie tylko źródła kolonialne, ale i księgi Chilam Balam – kroniki spisane przez Indian alfabetem łacińskim i przedstawiające dzieje majańskich miast na Jukatanie w latach poprzedzających hiszpańską konkwistę.

Pierwsze znaczące prace archeologiczne podjęto w Uxmal w 1941 roku. Dzięki nim wiemy, że ślady osadnictwa na tym terenie sięgają okresu preklasycznego. Jednak dopiero w okresie klasycznym Uxmal zaczęło przekształcać się w miasto, które z biegiem lat stało się najwspanialszym przykładem stylu architektonicznego puuc. W późnym okresie klasycznym (600–900)  było już jednym z największych miast na Jukatanie i jednocześnie znaczącym ośrodkiem polityczno-gospodarczym.

 

Panorama Uxmal

Miasta Majów: Hormiguero (stan Campeche, Meksyk)

Hormiguero, którego oryginalnej nazwy niestety nie znamy, zostało odkryte w 1933 roku. Miasto wybudowano w typowym dla tego rejonu stylu Río Bec, a okres największego rozkwitu przeżywało w latach 600–830. Budowle Hormiguero zostały wzniesione wokół czterech placów i dziewięciu dziedzińców, tworząc cztery grupy: północną, centralną, południową i wschodnią. Pomimo iż archeologom udało się zidentyfikować około osiemdziesięciu różnych budowli, to większość z nich do dnia dzisiejszego jest jeszcze porośnięta roślinnością i nie została odrestaurowana.

W Grupie Południowej wyjątkową wspaniałością wyróżnia się Budowla II, stanowiąca największą konstrukcję Hormiguero.

Budowla II

Budowla II ma 50 metrów długości i stoi na platformie wysokości pięciu metrów. Była wielokrotnie modyfikowana. Na południowej fasadzie można dostrzec jeszcze pozostałości z pierwszej fazy konstrukcji z lat 450–630. Ostateczny wygląd pochodzi z 800 roku. Jest to budowla typu pałacowego. Centralna część głównej, południowej, fasady zoomorficznej reprezentuje rozwartą paszczę boga Itzamnaaj, a po bokach wznoszą się wieże z symulowanymi schodami.

Główna fasada Budowli II

Fasada północna ma dwa wejścia i zachowała portyk z kolumnami, które w czasach Majów podtrzymywały dach wykonany przypuszczalnie z materiałów nietrwałych. W tej części budowli mury są gładkie i pozbawione dekoracji. Trzy wejścia od strony głównej i dwa – z tyłu budowli, prowadziły do ośmiu komnat.

Jedna z komnat po stronie północnej Budowli II

W Grupie Centralnej na uwagę zasługuje Budowla V i jej wschodni aneks. Wzniesiono je po stronie południowej dziedzińca o powierzchni niemal dwustu metrów kwadratowych.

Budowla V

Budowla V to podstawa piramidalna wysokości około siedmiu metrów. Na pierwszym poziomie mamy konstrukcję z zaokrąglonymi narożnikami i korytarzem, który prowadził  do nieistniejących już dzisiaj schodów umożliwiających wejście do górnej świątyni. Świątynia ta zachowała wspaniałą fasadę zoomorficzną, a jej mury ozdobiono nakładającymi się na siebie maskami boga deszczu. Po bokach musiały niegdyś być umieszczone wieże, podobnie jak w przypadku Budowli II, ale pozostały zaledwie fragmenty jednej wieży od strony zachodniej.

Świątynia na szczycie Budowli V

Aneks wschodni był połączony częściowo z fasadą północną Budowli V. Z dolnej platformy stopnie prowadzą do wielkiej komnaty z trzema wejściami.

Aneks wschodni

Hormiguero przetrwało do 1200 roku, kiedy to większość majańskich ośrodków była już opuszczona.

Miasta Majów: Aké (stan Jukatan, Meksyk)

Izamal połączone było drogą sacbé z oddalonym o 32 kilometry Aké. Największy rozkwit Aké przypadł na okres klasyczny, choć miasto istniało już od okresu preklasycznego (300 r. p.n.e.) i przetrwało aż do połowy XV wieku. Obok Acanceh i Izamal było jednym z niewielu miast na północy Jukatanu, które zamieszkiwano nieprzerwanie przez tak długi czas. Przypuszczalnie był to dość znaczący majański ośrodek.


Ruiny Aké w połowie XIX wieku
(rysunek Fryderyka Catherwooda)

Ruiny zostały odkryte w 1842 roku przez Johna Lloyda Stephensa i Fryderyka Catherwooda, a pod koniec XIX wieku dotarł tu francuski podróżnik Desiré Charnay. Wówczas widocznych było jeszcze kilkanaście różnej wielkości piramid, zwieńczonych rozpadającymi się budowlami pałacowymi. Dzisiaj pozostały już tylko pokryte ziemią i porośnięte roślinnością pagórki, kryjące resztki dawnego miasta, które zajmowało niegdyś obszar czterech kilometrów kwadratowych.


Rysunek Desiré Charnaya przedstawiajacy jedną z miescowych piramid

Prace archeologiczne podjęto tutaj po raz pierwszy w 1979 roku. Najważniejszym i jak dotąd jedynym odrestaurowanym budynkiem jest Pałac z Kolumnami, położony przy rozległym placu. Na podstawie piramidalnej o wysokości sześciu metrów wznosi się trzydzieści sześć kolumn, z których każdą tworzy dziesięć kamiennych bloków. Dach budowli był zapewne wykonany z materiałów nietrwałych i z biegiem lat uległ całkowitemu zniszczeniu.



Pałac z Kolumnami

Pałac z kolumnami zajmował północną część wielkiego placu, przy którym od strony zachodniej wznosiły się Budowle 2 i 6, od południowej – Budowla 7, a od wschodniej – Budowle 9  i 13. Wokół centrum Aké rozmieszczone były budowle mieszkalne, stawiane na niewielkich platformach kamiennych. Miasto otoczone było murem obronnym. W 2003 roku archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii w Meksyku rozpczęli kolejne prace wykopaliskowe pod kierunkiem Beatriz Quintal.


Kolumny Pałacu. W głębi widać pozostałosci jednej z budowli

Do zniszczenia majańskich budowli przyczynili się okoliczni mieszkańcy. Na początku XIX wieku powstała tu bowiem hacjenda, do budowy której wykorzystano kamienie pochodzące z piramid, a otaczające je tereny zamieniono w pola, na których uprawiano agawę w celu pozyskiwania sizalu.

Czytaj także: Miasta Majów: Izamal (stan Jukatan, Meksyk)

Miasta Majów: Cahal Pech (Belize)

Zaledwie kilkanaście minut pieszej wędrówki od San Ignacio wystarczy, aby znaleźć się w położonym na wzgórzu Cahal Pech. Nazwa miasta oznacza Miejsce kleszczy i nadano ją w latach pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to cała okolica była wykorzystywana na pastwiska.

Pierwszy raport z mapą rejonu sporządził w 1950 roku Linton Satterthwaite z Uniwersytetu Pensylwanii, a same ruiny opisał w latach 1953-55 Gordon Willey z Uniwersytetu Harvarda.  Departament Archeologii rządu Belize rozpoczął w 1969 roku prace wykopaliskowe, kierowane przez Petera Schmidta, który odnalazł grobowiec królewski. Pochowanemu tutaj władcy złożono w darze maskę mozaikową z jadeitu i muszli oraz przedmioty z obsydianu i kości, kolce płaszczki oraz ceramikę.

W późniejszym okresie w pracach wykopaliskowych brali też udział archeolodzy z Uniwersytetu Trent w Kanadzie i Uniwersytetu Stanowego w San Diego. W ostatnich latach prace są prowadzone pod kierunkiem Jaime Awe z Instytutu Archeologii w Belize i Jamesa Garbera z Uniwersytetu Stanowego w Teksasie.

Cahal Pech było zamieszkane co najmniej od X w. p.n.e. i w późnym okresie preklasycznym stanowiło już ważny ośrodek. Zachowane do dnia dzisiejszego budowle to głównie pałace i świątynie wzniesione w okresie klasycznym i zgrupowane wokół dziedzińców.


Plac B w Cahal Pech

Przy wejściu na teren ruin rozpościera się Plac B. Po jego wschodniej stronie wznoszą się budowle, w których znaleziono liczne pochówki. Zmarłym złożono w darze przedmioty z jadeitu i obsydianu, figurki oraz naczynia ceramiczne. W tej części miasta znajduje się też najstarsza świątynia, sięgająca jeszcze późnego okresu preklasycznego oraz niewielka budowla stanowiąca przypuszczalnie łaźnię, a także jedno z dwóch boisk do gry w piłkę, gdzie w depozycie ofiarnym znaleziono szczątki dwójki dzieci i pięć tzw. „przedmiotów ekscentrycznych” z obsydianu.



Boisko do gry w pilkę na Placu B

W stronę Placu B skierowana jest podłużna konstrukcja z trzynastoma wejściami, nazwana przez archeologów Audiencia (Trybunał), która mogła stanowić budowlę o charakterze administracyjnym.


Audiencia (Trybunał) - widok od strony Placu B

Budowla ta jednocześnie oddziela Plac B od Placu A, który stanowił bardziej zastrzeżoną część miasta. Tutaj bowiem wznoszą się budowle rezydencjalne z dobrze zachowanymi sklepieniami łukowymi, tak charakterystycznymi dla majańskiej architektury. Archeolodzy zdołali odkryć na murach pozostałości stiuku i barwników, świadczące o tym, że budowle były bogato zdobione.


Audiencia (Trybunał) - widok od strony Placu A



Sklepienia łukowe w budowli pałacowej

Jennifer T. Taschek i Joseph W. Ball z Uniwersytetu Stanowego w San Diego – prowadzący prace zarówno w Cahal Pech, jak i w leżącym w odległości około 5 kilometrów ośrodku Buenavista del Cayo – sugerowali, że te dwa miasta były bardzo blisko ze sobą związane, a dwór królewski korzystał z obu pałaców wymiennie, spędzając w nich określone pory roku. Badacze wzięli pod uwagę mikroklimat i odmienne cechy architektoniczne budowli. Pałac w Cahal Pech był przewiewny i zapewniał chłód podczas gorących miesięcy pory suchej. Natomiast pałac w Buenavista del Cayo był zamknięty i ciepły, dzięki czemu stanowił idealne miejsce do zamieszkania podczas wilgotnych i ponurych miesięcy pory deszczowej.


Plac A

Nie oznacza to jednak, że ośrodki pozostawały opuszczone przez pozostałe okresy roku. Miejsce zamieszkania zmieniała z pewnością tylko sama rodzina królewska. Wspomniani badacze sądzą też, że w latach 640-660 siedziba dynastii została przeniesiona z Cahal Pech do Buenavista del Cayo i powróciła do Cahal Pech w latach 740-760.



Pałac w Cahal Pech ze Świątynią A1 (w głębi po lewej stronie)

Przy Placu A wznosi się również najwyższa budowla Cahal Pech – Świątynia A1 oraz drugie, zachodnie boisko do gry w piłkę. Budowle wokół mniejszych placów mogły być przeznaczone, między innymi, dla rzemieślników i skrybów. Cahal Pech przetrwało aż do około 800 roku, kiedy to – podobnie jak większość majańskich miast – zostało opuszczone.

Miasta Majów: Kohunlich (stan Quintana Roo, Meksyk)

W stanie Quintana Roo znajduje się wspaniałe majańskie miasto z okresu klasycznego – Kohunlich, czyli Wzgórze palm kokosowych. Nazwa, stanowiąca przekształcenie angielskiego zwrotu cohoon ridge i nawiązująca do topografii terenu, została nadana miastu w początkach XX wieku przez miejscowych cieśli, pracujących w pobliskim Clarksville. Jako pierwszy, w 1912 roku, przybył do Kohunlich archeolog amerykański, Raymond Merwin, który w latach 1909–1915 przemierzał ziemie Belize, Gwatemali i południowego Jukatanu, zbierając informacje o zachowanych tam ruinach miast Majów. W połowie lat sześćdziesiątych XX wieku meksykański archeolog, Victor Segovia, rozpoczął prace zakrojone na szerszą skalę.

Pierwsza osada powstała na tych ziemiach około 200 r. p.n.e. i wówczas to pojawiły się niewielkie kamienne platformy. W latach 600-900 Kohunlich było już wielkim centrum i nadal się rozrastało.


Kohunlich

Kohunlich wydaje się bardzo interesujące, gdyż podczas wykopalisk archeologicznych okazało się, że większość budynków to pomieszczenia mieszkalne. W żadnym innym majańskim mieście nie natrafiono na taką liczbę budowli rezydencjalnych i to o tak wielkich rozmiarach. Różnorodność znalezisk pozwoliła poznać życie codzienne i ceremonialne Majów. Miasto wykształciło swój własny styl architektoniczny, chociaż wykazuje wpływy z Petén z Gwatemali i Río Bec ze stanu Campeche. Kohunlich obejmuje kilka kompleksów architektonicznych o charakterze ceremonialnym i rezydencjalnym. Najstarszą część miasta stanowi plac Yaxná, otoczony budowlami zamieszkanymi już w późnym okresie preklasycznym. Były to wysokie platformy z dobrze obrobionych kamieni, służące za podstawy konstrukcji wykonanych z materiałów nietrwałych.

Po stronie północno-zachodniej rozpościera się zespół rezydencjalny, zamieszkiwany w latach 600–1200, przypuszczalnie przez artystów i rzemieślników, zajmujących się wyrobem przedmiotów z muszli. W pobliżu wznosi się pałac U Yotoch Ahaw, wielokrotnie modyfikowany w okresie klasycznym.

Pałac U Yotoch Ahaw

Najpotężniejszą budowlą jest Akropol. Na górnej platformie mieści się kompleks rezydencjalny. Po stronach wschodniej i północnej wzniesiono symulowane schody, typowe dla stylu Río Bec. Wewnętrzne pomieszczenia miały sklepienia łukowe.



Akropol

Rozległy Plac Stel stanowił zapewne miejsce najważniejszych wydarzeń z historii miasta. Po wschodniej stronie placu wznosi się Budowla Stel, o charakterze pałacu, w której ostatnich zmian konstrukcyjnych dokonano około 600 roku. U jej podnóża ustawiono trzy gładkie stele.



Budowla  Stel

We wczesnym okresie klasycznym zwieńczenie dachu ozdobione było trzema kamiennymi blokami, na których przedstawiono sześć wyrzeźbionych w stiuku postaci. Trzy z nich były skierowane w stronę placu, a trzy w kierunku Świątyni Masek. Dostojnicy siedzieli na maszkaronach symbolizujących świętą górę witz, a w ramionach trzymali laski ceremonialne w formie dwugłowego węża, z którego paszczy wyłaniały się głowy bóstw. Ze względu na zniszczenie rzeźb trudno określić, czy były to postacie sześciu kolejnych władców Kohunlich czy też tylko jednej osoby. Prawdopodobnie Budowla Stel i Świątynia Masek stanowiły we wczesnym okresie klasycznym jeden kompleks. Świątynia Masek jest jedną z najstarszych budowli miasta i została wzniesiona około 500 roku.

 

Świątynia Masek

Świątynia Masek ma 34 metry wysokości. Musiała odgrywać ważną rolę w życiu religijnym Majów i stanowić pewnego rodzaju mauzoleum, gdyż w jej wnętrzu znaleziono aż cztery grobowce. Fasadę świątyni zdobiło niegdyś osiem wielkich stiukowych maszkaronów umieszczonych po obu stronach głównych schodów. Dzisiaj możemy podziwiać tylko pięć masek przedstawiających boga słońca – K’inich Ajaw lub miejscowych władców z atrybutami tegoż boga. Większość wizerunków ma oblicza antropomorficzne ze znakiem słońca k’in. Maski mają wysokość od ponad metra do prawie trzech metrów, a szerokość od dwóch do ponad trzech metrów. Wyraźnie widoczne są jeszcze ślady czerwonego barwnika, którym je pokryto. Maszkarony skierowane są na zachód, aby słońce oświetlało je swymi promieniami zanim schyli się za horyzontem.

 

 

Maszkarony zdobiące Świątynię Masek w Kohunlich

Z późniejszego okresu pochodzi Plac Merwina otoczony budowlami typowymi dla stylu Río Bec oraz boiskiem do gry w piłkę.

Ścieżką w cieniu palm kokosowych dochodzi się do wielkiego kompleksu budowli, znanego jako 27 stopni. Wykorzystano tutaj naturalne wzniesienie terenu, które posłużyło jako podstawa dla licznych rezydencji, zamieszkiwanych w latach 600–1200 zapewne przez elity miasta.



Kompleks budowli znany jako "27 stopni"

Uczeni sądzą, że tak wielki kompleks mógł nawet funkcjonować jako swoista dzielnica, a zamieszkiwać go mogły albo rodziny mające wspólnego przodka, albo też wykonujące podobne zajęcia. W Kohunlich pomieszczenia miały sklepienia kamienne, a podłogi i zewnętrzne ściany pokrywano stiukiem. Z czasem wznoszono też pomieszczenia mieszkalne na platformach, dochodzących wysokością do trzech metrów, z prowadzącymi na górę schodami. W mieście zachowało się sześć wielorodzinnych kompleksów utworzonych przez wiele indywidualnych domów, stawianych jeden obok drugiego.

 

Budowle mieszkalne w kompleksie "27 stopni"

Z okresu największego rozkwitu miasta pochodzi też Kompleks Pixa’an, obejmujący pałac i liczne skromniejsze domy zgrupowane wokół dziedzińców i rozbudowywane w miarę upływu lat.



Kompleks Pixa'an

Kohunlich przetrwało do 1200 roku, chociaż w ostatnim okresie nie wznoszono już nowych budowli, a niektóre świątynie legły w gruzach. Miasto dwukrotnie przeżywało gwałtowne wyludnienia, po raz pierwszy w połowie okresu klasycznego, a potem po roku 1000.