Nowe majańskie zabytki z inskrypcjami z El Achiotal i La Corona

Oryginalny artykuł: Presentacion de hallazgos arqueologos de importantes monumentos mayas

Archeolodzy z Projektu La Corona w Petén (Gwatemala) odkryli nie tylko w La Corona, ale i w pobliskim El Achiotal rzeźbione zabytki Majów, pochodzące z lat 320 – 990 n.e. Zostały one oficjalnie zaprezentowane wczoraj, 17 lipca, podczas konferencji prasowej w Palacio Nacional de la Cultura w stolicy Gwatemali. Na konferencji byli obecni: Minister Kultury i Sportu Dwight Pezzarossi; Marcello Canuto z University of Tulane, Tomás Barrientos z Universidad del Valle w Gwatemali, Héctor Escobedo z Fundacji Patrimonio Cultural y Natural Maya (PACUNAM), Milton Sinturión (z Concesión Forestal San Andrés) i przedstawiciele National Geographic Society.

Jeden z paneli odkrytych w La Corona
(fot. Ministerio de Cultura y Deportes, Guatemala)

O czym pisali Majowie: Stela 11 z Seibal

Seibal (Ceibal) to stanowisko archeologiczne ważne z dwóch powodów. Po pierwsze jest to jedno z najstarszych majańskich miast, którego historia sięga roku 1000 p.n.e, a więc czasów Olmeków. Po drugie z powodu ponownego rozkwitu pod koniec klasyku: kiedy inne majańskie miasta zostały opuszczone, Seibal nadal wznosiło stele z inskrypcjami glificznymi. Jednym z takich późnych monumentów jest Stela 11.

Stela 11 z Seibal (fot. Wikimedia Commons)

O czym pisali Majowie: Stela 35 z Yaxchilan

Stela 35 z Yaxchilan została odnaleziona w 1983 r. w częściowo zawalonej Budowli 21 – tej samej, w której niegdyś znajdowały się Nadproże 15, Nadproże 16 i Nadproże 17 (obecnie w Londynie). Dach komnaty zawalił się na długo przed rokiem 1882, kiedy dotarł tam Anglik Alfred Maudslay, skrywając swoją zawartość przed oczami podróżnika, który z pewnością dołączyłby ją do kolekcji Muzeum Brytyjskiego. Ponad 100 lat później archeolodzy oczyścili pomieszczenie z gruzu, w którym znaleźli m.in. Stelę 35 oraz fragmenty stiukowej płaskorzeźby, przedstawiającej postaci ludzkie naturalnej wielkości: pięć osób siedzących na tronie w formie dwugłowego węża.

Stela 35 z Yaxchilan na tle fragmentów stiukowej płaskorzeźby w Budowli 21 (fot. Gustavo Jeronimo / Wikimedia Commons)

Lagunita i Tamchèn - nowo odkryte miasta Majów

Oryginalny artykuł: Two ancient Maya cities discovered in the jungle of southeastern Mexico

Archeologiczna ekspedycja z Centrum Badawczego Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki (ZRC SAZU), którą kierował Ivan Šprajc odkryła ruiny dwóch dużych miast Majów. Rozpościerają się one w niewielkiej odległości od Xpuhil i Zoh Laguna, w południowo-wschodniej części meksykańskiego stanu Campeche i jednocześnie w północnej strefie niezamieszkałej i trudno dostępnej części Rezerwatu Biosfery Calakmul. Jedno z tych miast odwiedził w 1970 roku amerykański archeolog Eric Von Euw, który natrafił tam na liczne zabytki kamienne i nadzwyczajną fasadę zoomorficzną, przedstawiającą otwartą paszczę ziemskiego potwora. Wyniki jego prac nigdy jednak nie zostały opublikowane, a wykonane przez niego rysunki były przechowywane w Peabody Museum of Archaeology and Ethnology Uniwersytetu Harvarda w USA i znane były tylko kilku specjalistom. Dokładne położenie miejsca, które Von Euw nazwał Lagunita było tajemnicą. Pomimo poszukiwań Lagunita pozostawała zagubiona w dżungli aż do teraz, kiedy dotarli tam Ivan Šprajc i jego zespół.

Budowla z fasadą zoomorficzną w Lagunita (fot. MISLI) 

Ivan Šprajc wyjaśnia, że zdołali znaleźć to miejsce dzięki fotografiom lotniczym, ale o tym, że jest to Lagunita przekonali się dopiero wówczas, gdy ujrzeli fasadę zoomorficzną i inne zabytki, i porównali je z rysunkami Von Euw, udostępnionymi przez znanego eksperta Karla Herberta Mayera.

Budowla I w Lagunita (fot. MISLI)

Majaniści z Bonn przygotowują słownik glifów Majów

Oryginalny artykuł: Trabajan en Alemania en el primer diccionario jeroglifico maya

Badacze z Uniwersytetu w Bonn przygotowują pierwszy słownik majański, który będzie dostępny na stronie internetowej dla wszystkich osób zainteresowanych kulturą Majów, a zwłaszcza inskrypcjami glificznymi. Projekt, kierowany przez profesora Nikolaia Grube, przewidziany jest na 15 lat. Prace prowadzone są wraz z naukowcami z Uniwersytetu w Getyndze, którzy są odpowiedzialni za software TextGrid, konieczny do specjalistycznych badań pisma.

Profesor Grube (w głębi) podczas prowadzenia zajęć na Uniwersytecie w Bonn

Nowy cykl kalendarzowy w inskrypcjach Majów

Oryginalny artykuł: Descubren un nuevo ciclo del calendario maya

W 1993 roku Arnoldo González Cruz z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) w Meksyku, kierujący wówczas Projektem Archeologicznym w Palenque, odkrył w Budowli 1 w Grupie XVI pomieszczenie, gdzie wśród gruzu zawalonej konstrukcji leżały rozrzucone fragmenty bloków glificznych, wymodelowanych w stiuku. Grupa XVI – kompleks o charakterze mieszkalno-administracyjnym – znajduje się w pobliżu centrum ceremonialnego Palenque. Jedynie niektóre bloki zajmowały swe oryginalne położenie. Ustalenie w którym miejscu znajdowały się pozostałe przypominało wielką układankę.

Guillermo Bernal Romero z Centrum Badań Majów w IIFL (Instituto de Investigaciones Filológicas) Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego (UNAM) w stolicy Meksyku, badał fragmenty inskrypcji juz w 1998 roku. Jednak dopiero teraz, gdy udało się częściowo ułożyć bloki glificzne w odpowiedniej kolejności, dopatrzył się w kalendarzu Majów nowego cyklu 63 dni, którego do tej pory nie zauważono. W 2013 roku, dzięki pracom konserwatorskim przeprowadzonym przez Luz de Lourdes Herbert z INAH, zebrano wszystkie odnalezione bloki glificzne i okazało się, że tworzyły one dwa panele, zdobiące niegdyś odrzwia Budowli 1. Panel Zachodni zdołano odzyskać w około 30%, a Wschodni w 65%. Dokładna obserwacja pozwoliła ułożyć je tak, by tekst tworzył logiczną całość. Ustalono, że cały panel miał 4 kolumny po 14 bloków glificznych, czyli w sumie 56. Ponieważ część bloków zaginęła, to oczywiście pojawiły się puste miejsca, ale można było zrekonstruować brakujące fragmenty inskrypcji.

Wymodelowane w stiuku bloki glificzne, stanowiące fragment inskrypcji
znalezionej w Palenque w 1998 roku (fot. UNAM, Meksyk)

O czym pisali Majowie: Nadproże 1 z Laxtunich

Historia Laxtunich (czyt. lasztunicz) jest absolutnie fascynująca. W VIII w. n.e. miasto było wasalem potężnego Yaxchilan, o czym wiemy z zachowanych inskrypcji glificznych. Potem - podobnie jak inne majańskie miasta - zostało opuszczone i pochłonęła je dżungla. Dopiero w 1951 dwoje amerykańskich podróżników Dana i Ginger Lamb opublikowało książkę “Quest for the Lost City” opisującą ich podróż po majańskiej dżungli, w trakcie której odwiedzili Palenque, Bonampak, Yaxchilan oraz "Lashch-Tu-Nich", czyli “miejsce rzeźbionych kamieni”. Książka zawiera nawet kilka zdjęć autorów na tle ruin, jednak do tej pory nie udało się ich zidentyfikować. Tajemnicę lokalizacji tego miejsca Lambowie zabrali ze sobą do grobu, a niektórzy eksperci wątpią w ich relację.

Nie ulega natomiast wątpliwości, że istnieją 4 nadproża pochodzące z okolic Yaxchilan, które zostały zrabowane z oryginalnej lokalizacji i wprowadzone na rynek dzieł sztuki: Nadproże 1 udało się odzyskać i znajduje się obecnie w Kimbell Art Museum w Fort Worth w Teksasie, Nadproża 2, 3 i 4 znajdują się w nieznanych prywatnych kolekcjach, a wśród specjalistów krążą jedynie ich fotografie.

Nadproże 1 z Laxtunich (fot. Wikimedia Commons)

 

Karły w świecie Majów

W sztuce Majów z późnego okresu klasycznego (600 – 900 n.e.) często pojawiają się wizerunki karłów, zarówno na zabytkach kamiennych, jak i na rzeźbionych plakietkach jadeitowych czy też w scenach wymalowanych na naczyniach ceramicznych. Nic zatem dziwnego, że uczeni – przede wszystkim Virginia E. Miller i Christian Prager – postanowili zwrócić na nie uwagę i poświęcili im sporo miejsca w swych publikacjach.

Jadeitowa plakietka z Nebaj (Gwatemala) przedstawiająca władcę (po prawej) i karła (po lewej)
 (Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Chociaż postacie karłów różnią się niekiedy, to zdecydowana większość wykazuje cechy typowe dla achondroplazji, a mianowicie: niewielki wzrost, nieproporcjonalnie krótkie kończyny, zapadniętą nasadę nosa i wydatne czoło. Virginia Miller uznała zatem, że skoro Majowie zdołali tak dokładnie ukazać w sztuce te cechy fizyczne, to karły musiały rzeczywiście stanowić część populacji i odgrywać szczególną rolę w świecie Majów.

  

Figurki Majów z wizerunkami karłów

(pierwsza i trzecia - Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk;

druga - El Gran Museo del Mundo Maya w Meridzie, stan Jukatan, Meksyk)

Wielki majański fryz został odkryty w Holmul (Gwatemala)

Oryginalny artykuł: Maya frieze discovered in Holmul, Guatemala

Wewnątrz piramidy w Holmul (w północno-wschodnim rejonie Petén, Gwatemala) archeolodzy odkryli ogromny fryz – o szerokości 8 metrów i wysokości 2 metrów – przestawiający mitologiczną scenę z postaciami ludzkimi, być może otaczanymi kultem przodkami. Wykopaliskami w Holmul kieruje Francisco Estrada-Belli, który pracuje dla Tulane University, Boston University, Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej i jest badaczem National Geographic, będącego również sponsorem projektu. Poza tym w projekcie uczestniczą też, między innymi, Marcello Canuto (dyrektor Middle American Research Institute na Uniwersytecie Tulane w Nowym Orleanie) i Alex Tokovinine (epigrafik z Uniwersytetu Harvarda). Archeolog Francisco Estrada-Belli i jego zespół odkopywali tunel pozostawiony przez rabusiów, kiedy nagle ich oczom ukazał się wspaniały fryz, który pomimo bliskości nie został zauważony przez grabieżców. Fryz jest niemal w idealnym stanie, gdyż aż w 95% i może być uznany za jeden z najlepiej zachowanych. Pomimo iż nieco wyblakł na przestrzeni wieków, to nadal można dostrzec pozostałości czerwonego, niebieskiego, zielonego i żółtego barwnika. Fryz przedstawia trzy postacie ludzkie z bogatymi nakryciami głowy i jadeitowymi klejnotami, siedzących na mitycznej górze Witz. Na nakryciach głowy znajdują się kartusze z glifami podającymi imiona osób, choć czytelne jest jedynie imię postaci centralnej i zostało odczytane przez Alexa Tokovinine jako Och Chan Yopaat. Dolną część fryzu zdobi pas z wyrytymi trzydziestoma glifami.

Fryz z Holmul (for. Alex Tokovinine, CMHI/Harvard/Projekt Archeologiczny Holmul)

Kolejne wieści z Chactún (Campeche, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Localizan 19 estelas mayas en Chactun, Campeche
Zobacz też: Fotografie INAH

Dziewiętnaście stel zlokalizowanych w majańskim mieście Chactún, odkrytym niedawno w południowo-wschodniej części stanu Campeche (Meksyk) dostarczy nowych informacji na temat dawnych mieszkańców ziem położonych w rejonie Río Bec, o którym nadal niewiele wiadomo. Archeolog i epigrafik Octavio Esparza Olguín podkreślił, że w tej części ziem Majów nie ma zbyt wielu zabytków z inskrypcjami i dlatego znalezione stele mają szczególne znaczenie. Trzy stele z Chactún zachowały się w bardzo dobrym stanie, a na kolejnych siedmiu nadal można dostrzec wyrzeźbione glify, chociaż trudno będzie odczytać daty i wydarzenia. Pozostałych dziewięć stel uległo znacznej erozji.

Zachowany wizerunek władcy na Steli 1 (fotografia INAH)

Pas niebiański w ikonografii Majów

Kiedy pod koniec XIX wieku drezdeński bibliotekarz Ernst Förstemann badał kodeksy Majów, zwrócił uwagę na pojawiające się w nich bardzo charakterystyczne pasy. Były one podzielone na prostokąty zawierające różne symbole.

Fragment pasa, który zaintrygował  Ernsta Förstemanna
(Kodeks Madrycki)

Förstemann uznał, że przedstawiają one glify siedmiu znanych w starożytności planet i nazwał je „pasami niebiańskimi”. Określenie to używane jest do dnia dzisiejszego, choć obecnie wiemy, że jedynymi ciałami niebieskimi, których glify spotykamy z całkowitą pewnością na pasie niebiańskim są: Słońce, Księżyc i Wenus.

Strona 74 Kodeksu Drezdeńskiego przedstawia prawdopodobnie
scenę zniszczenia poprzedniego świata.
Cielsko węża ozdobione jest pasem niebiańskim

Na stronie 71 Kodeksu Madryckiego, pod pasem niebiańskim widzimy glify
zaćmienia Słońca, a poniżej żółwia z symbolami trzech kamieni stworzenia.
Majański gwiazdozbiór Żółwia odpowiada trzem gwiazdom, określanym przez nas jako Pas Oriona

Na stronie 24 Kodeksu Paryskiego przedstawiono pas niebiański,
pod którym można dostrzec glify zaćmienia Słońca,
a pod nimi trzy gwiazdozbiory Majów: Skorpiona, Zółwia i Węża Grzechotnika

Wojny Majów

Przez wiele lat sądzono, że Majowie byli narodem pokojowym. Jednak odkrycie w 1946 roku słynnych malowideł w Bonampak, przedstawiających krwawą walkę i okrutne traktowanie pojmanych jeńców, całkowicie odmieniło poglądy uczonych. Obecnie wiadomo, że wojny na ziemiach Majów miały miejsce już w okresie preklasycznym, gdyż wówczas pojawiła się praktyka otaczania miast murami obronnymi.

Scena walki na malowidle z Komnaty 2 w Budowli I w Bonampak
(kopia w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk; autor: Rina Lazo)

Niestety nie wiemy, jaką taktykę walki stosowali Majowie ani jak była zorganizowana ich armia w okresie klasycznym. Możemy jedynie przypuszczać, że na jej czele stał władca i że istnieli zapewne dowódcy wojskowi wywodzący się z arystokracji. Nieco więcej informacji zachowało się w zapiskach pierwszych kronikarzy hiszpańskich, chociaż dotyczą one okresu postklasycznego. Diego de Landa podaje, że na czele armii stali dwaj dowódcy. Jeden pełnił stałą funkcję przez wiele lat i stanowisko to było przekazywane w jego rodzinie z pokolenia na pokolenie. Drugiego natomiast wybierano na okres trzech lat i nazywano go Nacom. Poza tym istniała grupa zawodowych wojowników – holcanes, których wzywano na wypadek wojny. W miarę konieczności powoływano do służby także zwykłych mieszkańców.

Scena walki na malowidle z Komnaty 2 w Budowli I w Bonampak
(kopia w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk; autor: Rina Lazo)

Odkrycie pochówków w rejonie Chichén Itzá

Oryginalny artykuł: Hallan entierros prehispanicos a 20 km de Chichen Itza
Zobacz także: Fotografie INAH

W odległości 20 km od Chichén Itzá, na terenie stanowiska Xtojil, meksykańscy archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH-Conaculta) natrafili na kilkanaście pochówków, z których większość została umieszczona pod posadzkami budowli ponad tysiąc lat temu, przypuszczalnie w okresie od 600 do 800 r. Znalezisko świadczy o tym, że już ponad 1200 lat temu, jeszcze przed dominacją Chichén Itzá, ta część Jukatanu była gęsto zaludniona, a ośrodki powstawały wokół tamtejszych studni cenotes.

Cenote Xtoloc na terenie Chichén Itzá

Prace archeologiczne były prowadzone podczas rozbudowy szosy łączącej dwa jukatańskie miasteczka, Libre Unión i Yaxcabá. Na odcinku 18 km zlokalizowano 28 budowli o różnych rozmiarach, od prostych pozostałości budynków mieszkalnych po piramidy wysokości 6-12 metrów. Większość z nich wznosi się na terenie Xtojil, które rozwinęło się dzięki bliskości cenote o tej samej nazwie i pobliskiej lagunie Sayausil. 

Miasta Majów: Kabah (stan Jukatan, Meksyk)

Biała droga sacbé prowadziła niegdyś z Uxmal do Kabah i dochodziła Łuku, który stanowił bramę wejściową do centrum ceremonialnego. Pozbawiony już dekoracji łuk, usytuowany na schodkowej platformie stoi po zachodniej stronie współczesnej szosy, która została tak niefortunnie zbudowana, że przechodzi przez teren dawnego miasta.


Łuk w Kabah (rysunek Fryderyka Catherwooda)

Ruiny Kabah odwiedzili w połowie XIX wieku Stephens i Catherwood, a po nich dotarł tam jeszcze francuski podróżnik Desiré Charnay. Podziwiane przez nich budowle nadal świadczą o wielkości miasta, którego nazwa jest przypuszczalnie oryginalna, gdyż pojawia się w księgach Chilam Balam.

Miasta Majów: Copán (Honduras) - część III

Czytaj także:
Miasta Majów: Copán (Honduras) - część I
Miasta Majów: Copán (Honduras) - część II



W 763 roku na tronie Copán zasiadł szesnasty władca o imieniu Yax Pasaj Chan Yopaat. Przyczynił się on do powstania kolejnych, wyjątkowo pięknych dzieł sztuki.

                       Imię władcy Yax Pasaj Chan Yopaat wyrzeźbione glifami pełnofigurowymi
                                    (ława w tzw. Domu Bakabów w dzielnicy Las Sepulturas;

                                         Regionalne Muzeum Archeologiczne w Copán Ruinas)

Yax Pasaj Chan Yopaat pozostawił po sobie, między innymi, kilkanaście ołtarzy (z lat 764-822) i dwie stele.

Ołtarz G3 z 771 roku, wzniesiony z okazji końca siedemnastego k’atuna

Ołtarz G2  z 795 roku

Ołtarz G1 z 800 roku

Miasta Majów: Copán (Honduras) – część I

Ruiny Copán od najdawniejszych czasów zachwycały wszystkich podróżników i uczonych. Pierwszy opis miasta pochodził od Hiszpana Diego García de Palacio i zawarty był w liście, wysłanym w 1576 roku z Gwatemali do króla Hiszpanii Filipa II. O Copán wspominał też w II połowie XVII wieku kronikarz Francisco Antonio Fuentes y Guzmán. On to podał, że nazwa miasta związana jest z przepływającą w pobliżu rzeką i w języku tubylców oznaczała Most. Co do oryginalnej nazwy miasta, to nadal epigraficy nie są pewni czy brzmiała ona Xukpi czy Xukup.

Glif-emblemat Copán z inskrypcji na Steli A

Badania ruin rozpoczęły się w zasadzie już w latach 30-tych XIX wieku. W 1834 roku przybył tu Anglik hiszpańskiego pochodzenia, Juan Galindo, który sporządził szczegółowy raport na temat placów, budowli, stel i ołtarzy. W 1839 roku dotarli do Copán J.L. Stephens i F. Catherwood, którego wspaniałe rysunki utrwaliły piękno majańskich stel. Ponieważ tereny, na których leżały ruiny, były prywatną własnością, a właściciel niezbyt przychylnym okiem patrzył na dwóch obcych przybyszów, zatem aby zbadać zabytki, Stephens musiał kupić miasto za pięćdziesiąt dolarów.

Litografia Fryderyka Catherwooda przedstawiająca Stelę D z Copán

Pod koniec XIX wieku poważne prace wykopaliskowe rozpoczęli archeolodzy z Muzeum Peabody Uniwersytetu Harvarda, do których z czasem dołączył Honduraski Instytut Antropologii i Historii oraz Honduraski Instytut Turystyki. Badania prowadzone przez uczonych z wielu krajów doprowadziły do odtworzenia dziejów miasta i ustalenia dynastii rządzącej. Osobami, które przyczyniły się do poznania historii Copán są, miedzy innymi: Alfred P. Maudslay, Herbert Spinden, Sylvanus Morley, Gustavo Strömsvik, Gordon Willey, William Coe, Robert Sharer, Claude Baudez, Ricardo Agurcia, William T. Sanders, William i Barbara Fash, Rudy Larios i Will Andrews. Z kolei prace epigraficzne prowadzili Linda Schele, David Stuart i Nikolai Grube. W 1980 roku ruiny Copán zostały wpisane przez UNESCO na listę Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.

Miasta Majów: Dos Pilas (Gwatemala)

Ruiny Dos Pilas zostały odkryte zupełnie przypadkowo w 1954 roku przez mieszkańców miasteczka Sayaxché. Początkowo określano je tak samo, jak pobliską osadę – Dos Pozos – „dwa źródła”, której nazwa nawiązywała do dwóch małych, naturalnych studzienek, w których woda nie wysychała nawet podczas pory suchej. W latach sześćdziesiątych XX wieku na teren ruin dotarł Ian Graham, który zaproponował zmianę nazwy miasta na Dos Pilas. W roku 1989 rozpoczął się trwający pięć lat Vanderbilt Petexbatún Regional Archaeological Project, którym początkowo kierowali Arthur Demarest i Stephen Houston, a później miejsce Houstona zajął Juan Antonio Valdés.

Dos Pilas, usytuowane w pobliżu dwóch innych ośrodków Majów, Tamarindito i Arroyo de Piedra, pojawiło się na kartach historii dość późno i zamieszkiwane było przez stosunkowo krótki okres, od połowy VII do połowy VIII wieku. Pomimo to władcy uczynili z niego prawdziwy dwór królewski z pałacami, świątyniami i licznymi zabytkami pokrytymi inskrypcjami glificznymi. Historia Dos Pilas wiąże się z historią Tikal, gdyż to właśnie władca Tikal, K’inich Muwaan Jol II, wysłał jednego ze swych synów na ziemie Petexbatún, aby założył nowe miasto. Bajlaj Chan K’awiil urodził się w Tikal w 625 roku i przybył do Dos Pilas w 632 roku.


Wizerunek Bajlaj Chan K’awiil na Steli 9 z 682 roku

(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Związki królestwa Dos Pilas z Tikal podkreślano poprzez używanie tego samego glifu-emblematu aż do 735 roku, kiedy wprowadzono nową formę jego zapisu, różniącą się nieco od tej z Tikal.



Glif-emblemat Dos Pilas używany po 735 roku (Stela 8)

W inskrypcjach z Dos Pilas pojawia się jeszcze jeden ważny toponim, który mógł odnosić się do ceremonialnego centrum miasta. Z dwóch glifów niestety jest odczytany tylko jeden - HA’ (woda). Natomiast glif w górnej części bloku, przedstawiający jakby węża ozdobionego skrzydłami lub muszlami, określany jest jedynie jako „smok”.



Blok glificzny przedstawiający toponim związany z Dos Pilas (Stela 8)

W 650 roku Dos Pilas zostało zaatakowane przez Yuknoom Ch’een, najpotężniejszego władcę Calakmul i pokonany Bajlaj Chan K’awiil musiał podporządkować się zwycięzcy i zostać jego wasalem, występując zbrojnie przeciwko swemu bratu. Wydarzenie to zapoczątkowało całą serię wojen, które zostały opisane w tekstach wyrzeźbionych na Schodach glificznych 2 (na Budowli L5-49)  i Schodach Glificznych 4 (w kompleksie pałacowym).



Schody Glificzne 2 – sekcja centralna (Stopnie I – VI, licząc od dołu)

Tekst wyrzeźbiony na schodach glificznych jest szczególnie interesujący, gdyż opowiada nie tylko o zwycięstwach, ale również o porażkach. Inskrypcje zwykle były narzędziem swego rodzaju propagandy politycznej i podawały informacje o pokonanych miastach i wziętych do niewoli jeńcach. Królowie niechętnie przyznawali się do własnej klęski. Jednak w Dos Pilas wszystkie opisane porażki miały jeszcze bardziej podkreślić ostateczne zwycięstwo. W 657 roku Dos Pilas i Calakmul zaatakowały Tikal, którego władca, Nuun Ujol Chahk, zdołał uciec. W 662 i 664 roku Bajlaj Chan K’awiil pojmał jeńców z miast Koban i Machaquilá. Do kolejnego starcia między dwoma braćmi doszło w 672 roku i tym razem wojnę rozpoczęło Tikal. Wszystko wskazuje na to, że Nuun Ujol Chahk starał się nadaremnie pojmać Bajlaj Chan K’awiil, który ukrył się najpierw w Chak Naah, a potem w Hix Witz.


Schody Glificzne 2 – sekcja wschodnia (Stopnie I i II, licząc od dołu)

Pięć lat później, w 677 roku, Bajlaj Chan K’awiil powrócił do Dos Pilas, a Calakmul wypowiedziało wojnę miastu Pulil, w którym przypuszczalnie przebywał Nuun Ujol Chahk. Armia Tikal została ostatecznie rozbita dopiero w 679 roku. Musiała to być bardzo krwawa wojna, gdyż jej koniec opisano jako nahbaj uch’ich’el witziij ujol, czyli „morze krwi i góry czaszek”.



Schody Glificzne 2 – sekcja zachodnia (Stopnie II, III i IV, licząc od dołu).

Inskrypcja wyrzeźbiona na Stopniu III opisuje tragiczne zakończenie wojny

jako „morze krwi, góry czaszek”

Bajlaj Chan K’awiil, podobnie jak wielu innych majańskich władców, zawarł związki małżeńskie w celu umocnienia swej pozycji w rejonie. Owocem jednego małżeństwa była córka Wak Chan, która została w 682 roku wysłana do Naranjo, aby odbudować tamtejszą dynastię królewską. Druga żona, pochodząca z arystokracji miasta Itzán, w 672 roku urodziła królowi syna – następcę tronu, noszącego imię Itzamnaaj K’awiil. Bajlaj Chan K’awiil nadal utrzymywał kontakty z Calakmul. W 684 roku, w towarzystwie tamtejszego władcy Yuknoom Ch’een, obchodził uroczyście swoje urodziny. Z kolei Panel 7 wspomina objęcie władzy w Calakmul w 686 roku przez Yuknoom Yich’aak K’ahk’. Bajlaj Chan K’awiil uczestniczył w tej uroczystości, która odbyła się w Chihk Nahb, który to toponim wiąże się z Calakmul.



Panel 7 upamiętniający objęcie władzy w Calakmul przez Yuknoom Yich’aak K’ahk’ w 686 roku
i wspominające Bajlaj Chan K’awiil jako świadka tego wydarzenia

W 698 roku na tronie Dos Pilas zasiadł Itzamnaaj K’awiil, który postanowił umocnić pozycję swego królestwa. Rozbudował miasto, wznosząc, w odległości około kilometra od centrum, kolejną grupę budowli zwaną dziś El Duende, gdzie nad naturalną grotą, na odpowiednio przygotowanych tarasach, ustawiono piramidę i pięć stel z ołtarzami, które pokryto inskrypcjami opisującymi wydarzenia z lat 717-721. Wspaniały wizerunek władcy przedstawia Stela 15 z 721 roku.


Wizerunek Itzamnaaj K’awill na Steli 15 z 721 roku,

wzniesionej w części miasta zwanej obecnie El Duende

Itzamnaaj K’awiil pozostawił po sobie liczne stele (oznaczone obecnie numerami: 1, 11, 12, 13, 14, 15, 16). To również on nadzorował wyrzeźbienie zachodniej i wschodniej części Schodów Glificznych 2.



Wizerunek Itzamnaaj Kawiil na Steli 11 z 716 roku

(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Równie pięknie rzeźbiona Stela 8 zachowała ciekawe inskrypcje opowiadające o wydarzeniach z życia Itzamnaaj K’awiil: jego narodzinach, objęciu władzy i obchodach końca 14-tego K’atuna, a także podawała datę śmierci i pochówku króla w 726 roku. Kiedy inskrypcja została odczytana przez Petera Mathewsa, uczeni zwrócili uwagę na usytuowanie Steli 8. Została ona ustawiona na wprost Budowli L5-1, we wschodniej części głównego placu, co mogło sugerować, iż kryła ona królewski grobowiec.



Fragment inskrypcji ze Steli 8 wspominającej pochówek Itzamnaaj K’awiil w 726 roku

Prace wykopaliskowe prowadzone w Budowli L5-1 przez Arthura Demaresta, Juana Antonia Valdés i Héctora Escobedo zakończyły się sukcesem. Grobowiec (oznaczony jako Pochówek 30) należał do Itzmanaaj K’awiil, a zmarłemu władcy pozostawiono w darze naczynia ceramiczne, ozdoby z jadeitu i mozaikę z muszli.



Stela 8 (replika) i Budowla L5-1 (w głębi), kryjąca grobowiec Itzamnaaj K’awiil

Jednym z piękniejszych znalezisk był czworokątny talerz z wymalowaną inskrypcją, która jako właściciela naczynia podawała nie zmarłego władcę, ale króla Ik’ (Motul de San José) noszącego imię Tayel Chan K’inich. Świadczy to o kontaktach utrzymywanych przez te dwa ośrodki. Jest też bardzo możliwe, że Tayel Chan K’inich został zaproszony na uroczystości pogrzebowe, a pięknie wykonany talerz był jego darem dla zmarłego króla Dos Pilas.



Piękny talerz znaleziony w grobowcu Itzamnaaj K’awill, będący prawdopodobnie
darem Tayel Chan K’inich, władcy Motul de San José

Ponieważ syn Itzamnaaj K’awiil i jego prawny następca był jeszcze zbyt młody, aby sprawować władzę samodzielnie, zatem jako regent i opiekun księcia, na tronie zasiadł w roku 727 Ucha’n K’in Bahlam, dotychczasowy dowódca wojskowy. Osiem lat później zaatakował Seibal i pojmał jego władcę. Zwycięstwo to uwieczniono na dwóch stelach wzniesionych w Dos Pilas i w Aguateca, który to ośrodek stał się drugą stolicą królestwa Petexbatún.



Wizerunek Ucha’n K’in Bahlam na Steli 2 z 736 roku, upamiętniającej
pokonanie Seibal w 735 roku i pojmanie tamtejszego władcy Yich’aak Bahlam

W 741 roku na tron wstąpił wreszcie syn Itzamnaaj K’awiil – K’awiil Chan K’inich. Czasy jego panowania również nie były spokojne i obfitowały w konflikty wojenne. Inskrypcje ze Schodów glificznych 3 (przy Budowli LD-25) opowiadają o jego zwycięstwach i pojmaniu jeńców z miast zwanych dziś El Chorro (w 742 roku) i Motul de San José (w 745 r.). Pokonał również władcę pobliskiego miasta Ahkul. Dzięki temu rozszerzył znacznie terytorium swych wpływów. Poza tym sprawował kontrolę nad Seibal i utrzymywał bliskie kontakty z Cancuen. Zachowane inskrypcje i wykopaliska archeologiczne wskazują, że to za jego czasów królestwo Petexbatún osiągnęło maksymalne rozmiary i kontrolowało znaczną część terytorium pomiędzy rzekami Río de la Pasión i Chixoy.



Niedokończone Schody Glificzne 1 z czasów K’awiil Chan K’inich.
Poza inskrypcjami wyrzeźbiono też tutaj sceny z wieloma postaciami, dziś już ledwie dostrzegalnymi

Jednak w 761 roku szczęście opuściło K’awiil Chan K’inich. Tekst zachowany na Schodach glificznych 2, na Budowli 44 w Tamarindito wspomina ucieczkę K’awiil Chan K’inich. Wtedy to miasto Dos Pilas zostało otoczone palisadą. Nawet kamienie z królewskiego pałacu i innych znaczących budowli zostały wykorzystane do wznoszenia murów obronnych. Potem królestwo Petexbatún rozpadło się na wiele małych ośrodków, których władcy nadal posługiwali się glifem-emblematem Dos Pilas.

Fotogaleria: Jaguary w sztuce Mezoameryki

Jaguar, największy z drapieżnych kotów żyjących na ziemiach Ameryki Środkowej, odgrywał szczególną rolę we wierzeniach dawnych mieszkańców Mezoameryki. Byli oni przekonani, że kiedy o zachodzie słońce – uosabiane przez boga słońca K’inich Ajaw – kryje się za horyzontem, zmienia się w boga Jaguara Świata Podziemnego, który wyrusza w niebezpieczną wędrówkę po mrocznej krainie, gdzie musi pokonać złe moce ciemności, aby po odniesieniu zwycięstwa, na nowo wyłonić się z mrocznych czeluści i zabłysnąć o świcie. Niektórzy uczeni uważają, że skóra jaguara mogła przypominać nocne niebo, które zasłane połyskującymi gwiazdami przywodziło na myśl cętki na lśniącej skórze jaguara. Skoro otaczano to zwierzę wielkim szacunkiem, zatem nic dziwnego, że wizerunki jaguara tak często pojawiają się w sztuce Mezoameryki. Spotykamy je na reliefach zdobiących mury budowli, stelach i ołtarzach. Niekiedy zachowały się tylko ogromne wyrzeźbione w kamieniu łby jaguarów. Nie zabrakło też przedstawień jaguara na malowidłach,   zwłaszcza w potężnym Teotihuacán.

Kliknij na zdjęcie aby powiększyć / Click to enlarge 

Rzeźba Majów z wizerunkiem jaguara
(wystawa czasowa w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Kamienna rzeźba przedstawiająca jaguara, pochodząca z rejonu stanu Oaxaca

(Museo de las Culturas de Oaxaca “Santo Domingo”, miasto Oaxaca, Meksyk)

Aztecka rzeźba z wizerunkiem jaguara
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Kamienne rzeźba przedstawiająca jaguara, pochodząca z rejonu Guerrero
(Museo de las piezas prehispánicas “Rufino Tamayo”, miasto Oaxaca, Meksyk)

Kamienna rzeźba przedstawiająca jaguara, pochodząca z rejonu Puebli
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Aztecka rzeźba przedstawiająca jaguara
(narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk) 

Rzeźba przedstawiająca jaguara, pochodząca z Xochicalco
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Dwie rzeźby przedstawiające jaguary, pochodzące z Xochicalco
(Muzeum w Xochicalco, stan Morelos, Meksyk))

Relief przedstawiający jaguara, pochodzący z Xochicalco
(Muzeum w Xochicalco, stan Morelos, Meksyk)

Bazaltowa rzeźba z Los Idolos (stan Veracruz, Meksyk)

(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

Olmecka rzeźba z San Lorenzo Tenochtitlan

(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

Rzeźba z okresu klasycznego, pochodząca z ziem stanu Veracruz (Meksyk)

(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

Rzeźba z Nopiloa (stan Veracruz, Meksyk)
(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

Aztecka rzeźba przedstawiająca jaguara

(Muzeum Anahuacalli, Meksyk)

Fragment reliefu z wizerunkiem jaguara, pochodzący z Teotihuacan

(Muzeum Anahuacalli, Meksyk)

Aztecka rzeźba przedstawiająca jaguara w postaci antropomorficznej
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Aztecki panel z wizerunkiem jaguara
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Majański panel z wizerunkiem jaguara, pochodzący z Chichen Itza

(Muzeum Majów w Cancún, Meksyk)

Kamienne głowy jaguarów zdobiące fryz jednej ze świątyń azteckich
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meskyk)

 

Reliefy zdobiące Świątynię Czterech Królów w Balamkú (Campeche, Meksyk) (in situ)

Fragment fryzu na Świątyni Wojowników w Chichén Itzá (Jukatan, Meksyk) (in situ)

Jaguar trzymający ludzkie serce - relief na Platformie Jaguarów w Chichén Itzá (Jukatan, Meksyk)

                             (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Fryz ze Świątyni Jaguarów w Chichén Itzá (Jukatan, Meksyk) (in situ)

Wizerunek jednego z dwóch tańczących jaguarów na platformie Budowli 25 w Copán (Honduras) (in situ). Platforma ta mogła służyć przedstawieniom i tańcom

Wizerunek jaguara z reliefu zdobiącego Piramidę B w mieście Tolteków – Tula

                                  (stan Hidalgo, Meksyk) (in situ)

       Rzeźba Zapoteków przedstawiająca jaguary

(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

 

Rzeźba (tzw. Zoomorfo G) z Quiriguá, wzniesiona po 785 r. w formie wielkiego jaguara (in situ).

Z jego rozwartej paszczy wyłania się głowa władcy K’ahk’ Tiliw Chan Chahk

              Jaguar na Steli 1 z La Amelia (Gwatemala)

(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Kamienna rzeźba przedstawiająca jaguara, Chichén Itzá (Jukatan, Meksyk)

                 (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

 

Olmeckie rzeźby z El Azuzul

(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

Olmecka rzeźba z Los Soldados (stan Veracruz)

(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

 

Trzy rzeźby azteckie, przedstawiające jaguary

(Muzeum Anahuacalli, Meksyk)

Rzeźba z El Zapotal (kultura Rio Blanco Papaloapan)

(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

Rzeźba pochodząca z Xochicalco (stan Morelos, Meksyk)

(Muzeum w Xochicalco)

Rzeźba z El Zapotal, przedstawiająca mężczyznę z jaguarem

(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

 

Rzeźby Majów przedstawiające głowy jaguarów:

po lewej: rzeźba znaleziona na terenie stanu Chiapas

(Muzeum Archeologiczne w Comitán, Chiapas, Meksyk);

po prawej: rzeźba z Toniná (Chiapas, Meksyk)

    (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

 

Kamienne głowy jaguarów:

po lewej: aztecka rzeźba jaguara znaleziona w Templo Mayor w Tenochtitlán

                (Muzeum Templo Mayor w mieście Meksyk)

po prawej: rzeźbiony łeb jaguara z Teotihuacán

  (Muzeum na terenie Teotihuacán)

 

Po lewej: łeb jaguara znaleziony na terenie stanu Tabasco (Meksyk)

    (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk);

po prawej: rzeźba pochodząca z Południowego Wybrzeża Gwatemali

           (Muzeum Popol Vuh w mieście Gwatemala)

 

Dwie rzeźby pochodzące z Xochicalco (stan Morelos, Meksyk)

(Muzeum w Xochicalco)

 

Dwie rzeźby azteckie

(Muzeum Anahuacalli, Meksyk)



Malowidło (in situ) przedstawiające jaguara lub pumę na jednej z budowli
wznoszących się wzdłuż Alei Zmarłych w Teotihuacán

Jaguar na Muralu 3 (in situ) w dzielnicy Tetitla w Teotihuacán.
Ten kompleks budowli był prawdopodobnie zamieszkiwany przez rzemieślników

Na Dziedzińcu Jaguarów (Patio de Jaguares) w Teotihuacán, w pałacu zamieszkiwanym niegdyś przez kapłanów lub elitę rządzącą, ściany pokryto malowidłami przedstawiającymi jaguary z muszlami morskimi na grzbiecie i na ogonie, grające na muszli ślimaka, z której wydobywa się woluta symbolizująca w mezoamerykańskiej ikonografii mowę, śpiew lub po prostu dźwięk (in situ)

Kroczące jaguary na malowidle na Białym Dziedzińcu (Patio Blanco)
w dzielnicy Atetelco w Teotihuacán (in situ)

Jaguar na malowidle na Białym Dziedzińcu (Patio Blanco)
w dzielnicy Atetelco w Teotihuacán (in situ)

Jaguar z cielskiem owiniętym siecią na malowidle na Białym Dziedzińcu (Patio Blanco)
w dzielnicy Atetelco w Teotihuacán (in situ)

Jaguary były władcami dżungli i mistrzami w ukrywaniu się. Samo określenie bahlam („jaguar”) stanowi połączenie rdzenia czasownika bal („ukrywać się”) i sufiksu –am, a oznacza dosłownie „ten, który się ukrywa”. Upolowanie jaguara nie było zatem łatwym zadaniem i dlatego skóry jaguara były bardzo cenne i symbolizowały dostatek. Pokrywano nimi trony, choć i same trony przybierały formę jaguara, niekiedy dwugłowego. W skóry jaguara oprawiano też majańskie kodeksy. W oczach mieszkańców Mezoameryki dzikość i drapieżność jaguara wiązały się ściśle z walką. Dlatego też władcy i wojownicy, wyruszając na pole bitwy, często zakładali hełmy w formie łbów jaguarów, a tarcze ozdabiali wizerunkiem boga Jaguara Świata Podziemnego. Bardzo typowe dla elity rządzącej były też stroje z wyprawionych skór jaguara, szczególnie spódniczki.

Tron w formie jaguara pochodzący z ziem Tarasków
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Tron Majów w formie jaguara, pochodzący z Chichen Itza
(El Gran Museo del Mundo Maya, Mérida, Meksyk)

Olmecki tron w formie jaguara, pochodzący z Piedra Labrada
(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

Panel owalny z Palenque (in situ) przedstawia króla K’inich Janahb Pakal,
siedzącego na tronie w formie dwugłowego jaguara

Na Panelu z Pałacu w Palenque, pochodzącym z czasów władcy K’inich K’an Joy Chitam II,
widzimy jego ojca, K’inich Janahb Pakal na tronie ozdobionym wizerunkiem jaguara.
(Muzeum Alberto Ruz Lhuillier w Palenque)

Na Steli 20 z Tikal przedstawiono królewski tron ozdobiony wizerunkiem jaguara
(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Nadproże 26 z Yaxchilán przedstawiające króla Itzamnaaj Bahlam III
przyjmującego od swej żony, Ix K’abal Xook, hełm w formie głowy jaguara
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Pochodząca z Gwatemali figurka Majów przedstawiająca wojownika w kasku w formie łba jaguara
(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

W Bonampak, w Budowli 1, Komnacie 2 przedstawiono króla Yajaw Chan Muwaan II podczas walki. Odziany jest w strój i obuwie z wyprawionej skóry jaguara, a jego głowę wieńczy nakrycie z łba jaguara. 
(Kopia malowideł w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

 

Dwie postacie: jedna odziana w pełen strój ze skóry jaguara (po prawej),

a druga w spódniczkę (po lewej), na malowidle z Budowli A w Cacaxtla (Meksyk)
(Replika w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Człowiek-Jaguar na malowidle ściennym z Budowli A w Cacaxtla (Meksyk)
(Replika w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Znacznik Motmot z Copán przedstawia króla K’inich Yax K’uk’ Mo’ i jego syna-następcę tronu, K’inich „Popol Hol”, odzianych w spódniczki ze skóry jaguara
(Replika w Muzeum Rzeźby w Copán, Honduras)

Wizerunki jaguarów zachowały się też na drobnych przedmiotach, wymalowane na talerzach i wazach ceramicznych, w kodeksach, jako elementy zdobiące naczynia, instrumenty muzyczne, a nawet klejnoty. 

 

Dwie figurki przedstawiające jaguara (Południowe Wybrzeże Gwatemali)

(Muzeum Popol Vuh w mieście Gwatemala)

 

Po lewej: Kamienne naczynie z jaguarem, służące do ofiar,

przypuszczalnie również ofiar z krwi, pochodzące z Płaskowyżu Gwatemali

(Muzeum Popol Vuh w mieście Gwatemala)

Po prawej: Naczynie Majów ozdobione wizerunkiem jaguara

(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Naczynie Azteków w formie jaguara
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Figurka Majów przedstawiająca dwugłowego jaguara

El Gran Museo del Mundo Maya, Mérida, Meksyk)

Naczynie Majów w formie jaguara
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

 

  

Instrumenty muzyczne ozdobione wizerunkami jaguarów: gwizdek (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk) i dwa flety (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk
i El Gran Museo del Mundo Maya de Mérida, Meksyk) 

Złoty naszyjnik z wizerunkami jaguarów z Iximché (Gwatemala)
(Replika w małym muzeum na terenie Iximché)

Trzy figurki ceramiczne przedstawiające jaguary, pochodzące z ziem stanu Veracruz
(Muzeum Antropologii w Xalapa, Meksyk)

 

Jaguary na malowanych talerzach Majów
(Muzeum Ameryki w Madrycie)

 

Jaguary na malowanych naczyniach Majów:

po lewej: talerz z Uaxactún (magazyn ceramiki w Uaxactún)

po prawej: waza z Muzeum Popol Vuh w mieście Gwatemala

Wizerunek jaguara na stronie 8 Kodeksu Drezdeńskiego

Majańscy władcy w dniu objęcia tronu przyjmowali nowe, królewskie imiona. Bardzo często imiona te nawiązywały do imion bóstw, ale i tutaj spotykamy nazwy zwierząt, zwłaszcza tych budzących strach, choć jednocześnie darzonych wielkim szacunkiem. Nie mogło zatem zabraknąć drapieżnych kotów: jaguara (bahlam) czy margaja (hix).

 

Jaguar pojawia się w imionach władców Palenque: 
Po lewej: K’uk’ Bahlam (oba glify k’uk’ i bahlam są połączone w jeden, a z glifu oznaczającego jaguara widoczne jest tylko ucho z charakterystycznymi cętkami)

Panel 96 Glifów (Muzeum Alberto Ruz Lhullier w Palenque)
Po prawej: K’inich Kaan Bahlam (glify kaan i bahlam są połączone w jeden)

Balustrada ze Świątyni Liściastego Krzyża w Palenque (Muzeum Alberto Ruz Lhullier w Palenque)

 

Glify imion władców Yaxchilán:
Itzamnaaj Bahlam (po lewej) – Nadproże 46 (in situ)
Yaxuun Bahlam (po prawej) – Stela 9 (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Wyrzeźbiony glif Unen Bahlam na Steli 31 z Tikal, 
wzniesionej przez władcę Sihyaj Chan K'awiil II
(Replika w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

 

Niektórzy władcy Copán też nosili imiona związane z jaguarami. Na Ołtarzu Q z Copán
królowie Bahlam Nehn (po lewej) i K’altuun Hix (po prawej)
siedzą na glifach podających ich królewskie imiona
(Muzeum Rzeźby w Copán, Honduras)

Nazwy drapieżnych kotów, zarówno jaguara bahlam, jak i margaja hix spotykamy także wśród toponimów.

K’uhul ek’ bahlam ajaw - "boski władca Ek' Bahlam",
gdzie nazwa miasta Ek' Bahlam może być tłumaczona jako "czarny jaguar" lub "gwiazda jaguar"
(Toniná, stan Chiapas, Meksyk)

Miejscowość Hix Witz ("Wzgórze margaja") podawana jako
miejsce pochodzenia pani Ix Hix Witz Ajaw wspominanej na Nadprożu 42 z Yaxchilán
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Wizerunki jaguarów jako zwierząt związanych ze światem podziemnym bardzo często zdobiły urny, umieszczane w grobowcach oraz kadzielnice.

Urna w formie jaguara, pochodząca z rejonu Cholula-Puebla

(Museo de las piezas prehispánicas “Rufino Tamayo”, miasto Oaxaca, Meksyk)

Urna z wizerunkiem jaguara, pochodząca z ziem stanu Oaxaca
(Muzeum Anahuacalli, Meksyk)

Kadzielnica z Xochicalco (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Trzy kadzielnice ozdobione wizerunkami jaguarów, pochodzące z Xochicalco

(Muzeum w Xochicalco, stan Morelos, Meksyk)

Zobacz także urny Majów i Zapoteków, ozdobione wizerunkami jaguarów w: Fotogaleria: Urny Majów i Zapoteków