O czym pisali Majowie: Nadproże 1 z Laxtunich

Historia Laxtunich (czyt. lasztunicz) jest absolutnie fascynująca. W VIII w. n.e. miasto było wasalem potężnego Yaxchilan, o czym wiemy z zachowanych inskrypcji glificznych. Potem - podobnie jak inne majańskie miasta - zostało opuszczone i pochłonęła je dżungla. Dopiero w 1951 dwoje amerykańskich podróżników Dana i Ginger Lamb opublikowało książkę “Quest for the Lost City” opisującą ich podróż po majańskiej dżungli, w trakcie której odwiedzili Palenque, Bonampak, Yaxchilan oraz "Lashch-Tu-Nich", czyli “miejsce rzeźbionych kamieni”. Książka zawiera nawet kilka zdjęć autorów na tle ruin, jednak do tej pory nie udało się ich zidentyfikować. Tajemnicę lokalizacji tego miejsca Lambowie zabrali ze sobą do grobu, a niektórzy eksperci wątpią w ich relację.

Nie ulega natomiast wątpliwości, że istnieją 4 nadproża pochodzące z okolic Yaxchilan, które zostały zrabowane z oryginalnej lokalizacji i wprowadzone na rynek dzieł sztuki: Nadproże 1 udało się odzyskać i znajduje się obecnie w Kimbell Art Museum w Fort Worth w Teksasie, Nadproża 2, 3 i 4 znajdują się w nieznanych prywatnych kolekcjach, a wśród specjalistów krążą jedynie ich fotografie.

Nadproże 1 z Laxtunich (fot. Wikimedia Commons)

 

O czym pisali Majowie: Nadproże 17 z Yaxchilan

Nadproże 17 pierwotnie zdobiło północno-zachodnie wejście do głównego pomieszczenia Budowli 21, skąd  na polecenie podróżnika Alfreda Maudslaya w 1883 zostało zabrane i przewiezione do Muzeum Brytyjskiego w Londynie, gdzie do dziś się znajduje. Płaskorzeźba o wymiarach 64x60 cm przedstawia króla Yaxchilan Yaxuun Bahlam IV i Panią Mut Bahlam z Hix Witz (obecnie Zapote Bobal / El Pajaral w Gwatemali) – być może królewską małżonkę lub kobietę pełniącą inne ważne stanowisko. Jest to jedno z trzech nadproży z tego budynku upamiętniających rok 752 n.e., który był dla króla bardzo ważny: Yaxuun Bahlam IV rozpoczął swoje kampanie wojenne (Nadproże 16) i objął tron (po 10 latach bezkrólewia i walk) oraz urodził mu się syn.

Nadproże 17 z Yaxchilan (fot. Wikimedia Commons / Simon Burchell)

O czym pisali Majowie: Nadproże 26 z Yaxchilan

Nadproże 26 niegdyś zdobiło północno-zachodnie wejście do Budowli 23. Odkryte jeszcze w XIX wieku przez badacza-majanistę Teoberta Malera, w 1964 roku zostało przewiezione do Narodowego Muzeum Antropologii w mieście Meksyk. Zabytek został znaleziony przełamany na pół, przy czym górna część była w stanie bardzo dobrym ze śladami niebieskiego barwnika, natomiast dolna uległa częściowej erozji, w tym odpadło i zaginęło kilka bloków glificznych. Jest to kamień wapienny o wymiarach 1,07x0,77m i głębokości reliefu do 4,3 cm.

Nadproże 26 z Budowli 23 w Yaxchilan (fot. Boguchwała Tuszyńska)

Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) – część III

Czytaj także:
Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) - część I
Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) - część II

Yaxuun Bahlam IV jeszcze za życia zatroszczył się o przyszłość swego syna i następcy, który był zbyt młody, aby sprawować samodzielnie rządy. Jego opiekunem i regentem na okres dorastania został brat żony – Chak Joloom. Nadproże 9 z Budowli 2 przedstawia Yaxuun Bahlam IV i Chak Joloom w 768 roku, podczas rytualnego tańca, stanowiącego jednocześnie symboliczne przekazanie mu władzy jako opiekunowi niepełnoletniego jeszcze królewskiego syna.

Nadproże 9 z Budowli 2 - Yaxuun Bahlam IV i sajal Chak Joloom
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Gdy Chelew Chan K’inich dorósł, przyjął królewskie imię Itzamnaaj Bahlam IV, a jego wuj nadal wiernie stał u jego boku, co przedstawia Nadproże 58 z Budowli 54.

Nadproże 58 z Budowli 54 - Chelew Chan K'inich i jego opiekun Chak Joloom
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Z tej samej budowli pochodzi Nadproże 54, przedstawiające rodziców władcy, Yaxuun Bahlam IV i Ix Chak Joloom.

Nadproże 54 z Budowli 54 przedstawia Yaxuun Bahlam IV tańczącego ze sceptrem K'awiil
oraz Ix Chak Joloom z tzw. świętym zawiniątkiem
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Jedną z najważniejszych konstrukcji wzniesionych przez Chelew Chan K’inich była Budowla 20 przy Głównym Placu, która zachowała Nadproża 12, 13 i 14.



Budowla 20

Nadproże 12 przedstawia Itzamnaaj Bahlam IV z pojmanymi jeńcami. Tekst uległ znacznej erozji i nie znamy daty tego wydarzenia. Jednak prowadzące do budowli Schody Glificzne 5 wspominają wojenne wyprawy króla, który podobnie jak jego ojciec i dziadek, stoczył wiele bitew i pojmał licznych jeńców z Motul de San José, Lakamtun, Namaan i Hix Witz, starając się zachować wpływy polityczne swego królestwa.

Nadproże 12 z Budowli 20 przedstawiające Itzamnaaj Bahlam IV z pojmanymi jeńcami
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Nadproże 14 natomiast przedstawia rodziców władcy, Ix Chak Joloom i Yaxuun Bahlam IV podczas rytuału wizji. Tekst ma charakter retrospektywny i podaje datę z 741 roku.

Nadproże 14 (in situ) z Budowli 20 przedstawiające Ix Chak Joloom
i Yaxuun Bahlam IV podczas rytuału wizji

Itzamnaaj Bahlam IV wzniósł również kilka stel, z których niektóre zachowały się tylko we fragmentach. Przed Budowlą 20 stoi, między innymi, Stela 5 z 796 roku.


Stela 5 z zachowanym wizerunkiem Itzamnaaj Bahlam IV

Zarówno Yaxuun Bahlam IV, jak i jego syn Itzamnaaj Bahlam IV, utrzymywali bliskie kontakty z sajalami zarządzającymi drugorzędnymi ośrodkami, między innymi z La Pasadita, leżącym około 15 kilometrów na północ od Yaxchilán, a zatem w miejscu bardzo ważnym ze strategicznego punktu widzenia, gdyż tam przebiegała granica pomiędzy rywalizującymi ze sobą królestwami Yaxchilán i Piedras Negras. Budowla 1 z La Pasadita zachowała cztery kamienne rzeźbione nadproża, z których na 1 i 2 wspominany jest Yaxuun Bahlam IV, a na 3 i 4 – Itzamnaaj Bahlam IV. Budowla ta była niegdyś ozdobiona wspaniałymi malowidłami ściennymi.

Fragment malowidła ściennego z Budowli 1 w La Pasadita
(Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Itzamnaaj Bahlam IV sprawował rządy w latach 769-800, a po jego śmierci władzę objął jego syn – K’inich Tatbu Joloom IV. Nie mamy całkowitej pewności, ale przypuszczalnie z jego czasów zachowała się Budowla 88. Zamieszczone tam Nadproże 55 niestety nie zawiera żadnej inskrypcji ani daty. Przedstawia przypuszczalnie rodziców władcy: ojca Itzamnaaj Bahlam IV i matkę Ix Ch’ab Ajaw, gdyż pod względem kompozycji nawiązuje do wcześniejszych zabytków Yaxchilán. Niemniej przypisanie tego nadproża konkretnemu władcy pozostaje nadal problematyczne.


Nadproże 55 z Budowli 88 przedstawiające parę królewską podczas rytuału wizji
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

K’inich Tatbu Joloom IV był ostatnim władcą znaczącego niegdyś królestwa. Miasto chyliło się już powoli ku upadkowi. W 808 roku zapisano ostatnią datę na Nadprożu 10 z Budowli 3, po czym Yaxchilán pogrążyło się w ciszy.

Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) – część II

Czytaj także:  Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) – część I

Itzamnaaj Bahlam III był związany jeszcze z drugą kobietą, pochodzącą z Calakmul  księżniczką Ix Uh Chan, która urodziła mu syna w 709 roku. Z nieznanych nam jednak powodów syn ten, który później przyjął imię Yaxuun Bahlam IV,  nie został oficjalnie desygnowany na następcę tronu. Pomimo to zrobił wszystko, aby zostać królem Yaxchilán i udowodnić swe prawo do objęcia władzy.


Wizerunek Yaxuun Bahlam IV na Steli 10 z 766 roku
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Ostatecznie Yaxuun Bahlam IV zasiadł na tronie w 752 roku. Starał się przede wszystkim utrzymywać bardzo dobre kontakty z miejscową arystokracją, która dawała mu poparcie. Z jednej z takich silnych  rodzin wywodziła się jego żona Ix Chak Joloom. W momencie objęcia władzy Yaxuun Bahlam IV miał już dość silną pozycję. Poza tym, we wcześniejszych bitwach pojmał jeńców aby zyskać w oczach poddanych opinię wielkiego wojownika. Yaxuun Bahlam IV pozostawił po sobie wiele wspaniałych zabytków, zwłaszcza nadproży, ukazujących nie tylko jego samego, ale również jego rodzinę i miejscowych dostojników podczas najróżniejszych ceremonii. Władca na każdym kroku podkreślał swoje pochodzenie i przede wszystkim postanowił uwiecznić na zabytkach swoją matkę Ix Uh Chan, która nie została nigdy wspomniana we wcześniejszych inskrypcjach. W tym celu polecił wyrzeźbienie kilku nadproży, o charakterze retrospektywnym, przedstawiających Itzamnaaj Bahlam III i Ix Uh Chan.

Nadproże 53 z Budowli 55 przedstawiające rodziców Yaxuun Bahlam IV:
Itzamnaaj Bahlam III (podczas tańca z królewskim sceptrem K'awiil)
i Ix Uh Chan (z tzw. świętym zawiniątkiem ikaatz)
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Jedną z charakterystycznych cech stel wznoszonych w Yaxchilán było umieszczanie w ich górnej części wizerunków rodziców, siedzących na tzw. pasie niebiańskim (ozdobionym glifami dnia i nocy, Słońca, Księżyca i planet), w kartuszach Słońca (ojciec) i Księżyca (matka).



Fragment Steli 10, przedstawiający kartusze z wizerunkami rodziców Yaxuun Bahlam IV
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Na górującym nad miastem Akropolu Południowym, przed Budowlą 40, ustawiono Stelę 11.



Budowla 40 na Akropolu Południowym

Stela 11, z 752 roku, była szczególnie ważna dla Yaxuun Bahlam IV. Jedna strona steli przedstawia go w towarzystwie ojca, Itzamnaaj Bahlam III, przekazującego mu symbolicznie władzę, a druga strona zachowała scenę z pojmanymi jeńcami. Obecnie Stela 11 leży w rogu Głównego Placu. Miejmy nadzieję, że pewnego dnia zostanie odrestaurowana i ustawiona.

Stela 11 z 752 roku, stojąca niegdyś przez Budowlą 40.
Inskrypcja wspomina objęcie władzy przez Yaxuun Bahlam IV
oraz podaje imiona i tytuły jego rodziców

Wielu zmian architektonicznych dokonano również na Głównym Placu. Obok Budowli 23 wzniesiono Budowlę 24 z inskrypcjami wspominającymi śmierć najważniejszych osób z rodziny królewskiej oraz poświęcenie grobu Ix K’abal Xook.

Budowla 24

Z kolei Budowla 21 została ozdobiona trzema nadprożami (15, 16 i 17), nawiązującymi do sekwencji scen z Budowli 23. Nadproże 15 przedstawia księżniczkę  Ix Wak Tuun z Motul de San José podczas rytuału wizji. Nadproże 16 upamiętniało pojmanie jeńca, a Nadproże 17 – akt samoofiary władcy i księżniczki Ix Mut Bahlam z Hix Witz. Wnętrze budowli udekorowano stiukową rzeźbą ukazującą pięć osób z dworu królewskiego, siedzących na tronie w formie dwugłowego węża. Tutaj też ustawiono Stelę 35 z wizerunkiem Ix Uh Chan podczas aktu samoofiary i wywoływania wizji. Inskrypcja na steli ma charakter retrospektywny i podaje datę z 741 roku.

Budowla 21 ze Stelą 35 i pozostałościami stiukowej rzeźby

Na Głównym Placu, niemal na przeciwko Budowli 23, na niewielkiej platformie, pojawiły się trzy kolejne konstrukcje: Budowle 10, 13 i 74. Budowlę 10 ozdobiono Nadprożami 29, 30 i 31, z długim tekstem glificznym podającym datę narodzin Yaxuun Bahlam IV w 709 roku, objęcie władzy w 752 roku oraz poświęcenie jego domu w 764 roku, na siedem lat przed końcem 17-tego K’atuna.

Budowle 13 (po lewej) i 10 (po prawej) wzniesione przy Głównym Placu

Nadproże 32 z Budowli 13 ponownie przedstawia rodziców władcy: Itzamnaaj Bahlam III i Ix Uh Chan i wspomina datę narodzin Yaxuun Bahlam IV w 709 roku.

Nadproże 32 z Budowli 13
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Program architektoniczny Yaxuun Bahlam IV zakrojony był na wielką skalę. Jego ukoronowaniem stała się Budowla 33, zbudowana na szczycie Akropolu Centralnego, na który prowadziły schody z Głównego Placu.



Schody prowadzące z Głównego Placu na Akropol Centralny.
Na jego szczycie wznosi się Budowla 33, a na dole ustawiono Stelę 1

Budowla 33

Budowla była ozdobiona wspaniałym zwieńczeniem dachu z posągiem władcy. Każde z trzech wejść miało nadproża. Nadproże 1 przedstawia władcę w towarzystwie żony, Ix Chak Joloom, podczas ceremonii objęcia tronu. Nadproże 2 ukazuje władcę z synem Chel Te’ Chan K’inich podczas rytualnego tańca związanego z obchodami piątej rocznicy rządów. Na Nadprożu 3 z kolei możemy ujrzeć Yaxuun Bahlam IV z jednym spośród jego sajali, którzy zarządzali mniejszymi ośrodkami leżącymi w granicach królestwa.

Nadproże 1 (in situ) z Budowli 33 upamiętniające objęcie władzy w 752 roku.
Yaxuun Bahlam IV tańczy z królewskim sceptrem K'awiil w obecności żony,
Ix Chak Joloom, trzymającej święte zawiniątko

Nadproże 2 (in situ) z Budowli 33 wspomina piątą rocznicę objęcia tronu przez
Yaxuun Bahlam IV w 757 roku. Król i jego syn, Chel Te' Chan K'inich,
przedstawieni są podczas tańca z tzw. "ptasią buławą"

Nadproże 3 (in situ) z Budowli 33 przedstawia Yaxuun Bahlam IV
tańczącego w towarzystwie swego sajala Aj Tza' w 756 roku

Budowla 33 zachowała Schody Glificzne 2, które zostały pokryte rzeźbionymi scenami, przedstawiającymi  Yaxuun Bahlam IV i wcześniejszych władców podczas rytualnej gry w piłkę oraz kobiety z dworu królewskiego podczas rytuałów wizji.


Schody Glificzne 2, Stopień VII (in situ).
Yaxuun Bahlam IV podczas rytualnej gry w pilkę.

Budowla 33 została prawdopodobnie ukończona przez Chelew Chan K’inich, syna i następcę tronu.

Czytaj także: Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) - część III

Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) – część I

Nad brzegiem rzeki Usumacinta, na cyplu w kształcie greckiej litery „omega”, rozciągają się ruiny Yaxchilán, odkryte w 1881 roku przez gwatemalskiego uczonego Edwina Rockstroha. Wkrótce po nim dotarli tu liczni podróżnicy-badacze. W 1882 roku zjawił się Anglik Alfred Percival Maudslay, nadając miastu nazwę Menché Tinamit (słowo menché pochodzi z j. majańskiego i oznacza „młody las, dżunglę”, a tinamit pochodzi z j. náhuatl i oznacza „miasto”). Maudslay wykonał liczne rysunki, plany budowli i fotografie. Trzy lata później przybył Francuz Desiré Charnay, który z kolei przechrzcił ruiny na Miasto Lorillard, na cześć Pierre’a Lorillard, bogatego nowojorczyka francuskiego pochodzenia, który sponsorował wyprawę Charnaya do Meksyku. Wreszcie w latach 1895-1900 austriacki fotograf Teobert Maler przygotował kilka ekspedycji pod patronatem Muzeum Peabody Uniwersytetu Harvarda i to on ostatecznie nazwał miasto Yaxchilán (od El Paso Yalchilan – ujścia rzeki płynącej w pobliżu ruin). W 1931 roku Sylvanus Morley, Karl Ruppert i John Bolles opisali dokładnie wszystkie rzeźbione zabytki Yaxchilán, opracowali mapy i wydali w monumentalnym dziele Inskrypcje z Petén, a w 1970 r. Ian Graham rozpoczął pełną dokumentację miasta, wykonując rysunki nadproży i schodów glificznych. W czasach Majów Yaxchilán nosiło nazwę Pa’ Chan.



Rzeka Usumacinta w pobliżu Yaxchilán

Yaxchilán jest uważane za jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych na terenie obecnego stanu Chiapas przede wszystkim ze względu na liczbę znalezionych tu inskrypcji glificznych, zachowanych w bardzo dobrym stanie. Tamtejsi władcy pozostawili po sobie aż sześćdziesiąt rzeźbionych nadproży, pięć schodów z tekstami glificznymi i trzydzieści cztery stele.



Budowle Yaxchilán wtopione są dziś w zieleń otaczającej dżungli

Chociaż pierwsze grupy ludności osiedliły się na tych terenach już w 300 roku p.n.e., to miasto powstało dopiero około 250 roku n.e., a założycielem dynastii w Yaxchilán – w 359 roku – był Yopaat Bahlam I.  Z najwcześniejszych budowli Yaxchilán niewiele zachowało się do dzisiejszych czasów, gdyż zastąpiły je późniejsze konstrukcje. Nie oznacza to jednak, że nie znamy imion pierwszych władców. Kamienne nadproża z inskrypcjami podającymi pełne listy dynastyczne zostały bowiem przeniesione do Budowli 12.



Budowla 12

Nadproża te, oznaczone numerami 34, 35, 36, 37, 47, 48 i 49 zostały wyrzeźbione na polecenie K’inich Tatbu Joloom II, który sprawował władzę w latach 526-537.

 

Nadproża 48 (po lewej) i 47 (po prawej) pochodzące z Budowli 12

(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Przypuszczalnie za czasów tego samego króla powstała jedna z najstarszych konstrukcji miasta –  Budowla 6, gdzie w zdobiących ją niszach możemy dostrzec pozostałości masek.

Budowla 6

Jedna z zachowanych masek zdobiących Budowlę 6

W V wieku miasto prowadziło wojnę z położonym również nad brzegiem rzeki Usumacinta Piedras Negras i przez pewien okres czasu władcy Yaxchilán byli wasalami tego silnego królestwa. Sytuacja odmieniła się znacząco w VII wieku, kiedy tron objął w 681 roku Itzamnaaj Bahlam III. Dzięki odpowiednio prowadzonej polityce, podbojom militarnym i politycznym przymierzom z innymi ośrodkami władca ten doprowadził miasto do rozkwitu i sprawił, że zyskało ono przewagę w całym regionie. Itzamnaaj Bahlam III polecił wznieść wspaniałe świątynie na akropolach połączonych ze sobą schodami i tarasami.

Budowla 41 na Akropolu Południowym

W najwyższej części miasta – na Akropolu Południowym – usytuowano Budowlę 41, przed którą z czasem stanęły Stele 15, 16, 18, 19 i 20.

Stela 15 wspomina pojmanie w 681 roku Aj "Nik", wasala króla Namaan.
Był to szczególnie ważny jeniec dla Itzamnaaj Bahlam III, gdyż tytuł
Strażnik Aj "Nik" podawany był niemal we wszystkich inskrypcjach
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Stela 18 przedstawia Itzamnaaj Bahlam III pojmującego w 729 roku jeńca
o imieniu Aj Popol Chay z Xukalnaah
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Na Akropolu Zachodnim wzniesiono budowle mające na zawsze uwiecznić wielkie zwycięstwa władcy. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj Budowla 44, ozdobiona Schodami Glificznymi 3 i trzema nadprożami (oznaczonymi przez archeologów numerami 44, 45 i 46), które do dziś zachowały oryginalną kolorystykę.



Budowla 44 (po prawej) na Akropolu Zachodnim

Nadproża te przedstawiają Itzamnaaj Bahlam III z pojmanymi podczas wojen jeńcami, a umieszczony na nich tekst łączy te wydarzenia z podobnymi zwycięstwami poprzedników.


Nadproże 45 (in situ) z Budowli 44, z 681 roku,
podobnie jak Stela 15 upamiętnia pojmanie Aj "Nik"

Nadproże 46 (in situ) z Budowli 44, z 713 roku,
wspomina pojmanie jeńca z Buktuun

Mistrzowskim dziełem królewskich rzeźbiarzy są nadproża z Budowli 23,  wzniesionej przy Głównym Placu i poświęconej żonie władcy, księżniczce Ix K’abal Xook, która wywodziła się z wpływowej miejscowej arystokracji i odegrała wielką rolę w dziejach miasta.



Budowla 23 (po lewej) przy Głównym Placu

Nadproże 23 podaje datę poświęcenia budowli w roku 726. Nadproże 24 przedstawia Ix K’abal Xook podczas aktu samoofiary, kiedy to w obecności męża, stojącego z płonącą pochodnią, przeciąga najeżony kolcami sznur przez otwór w języku. Nadproże 25 ukazuje ją w trakcie rytuału wizji, a na Nadprożu 26 możemy zobaczyć Ix K’abal Xook wręczającą swemu mężowi hełm w formie głowy jaguara. Poszczególne sceny są związane z wydarzeniami z lat 709–724.



Nadproże 26 z Budowli 23
przedstawiające Itzamnaaj Bahlam III i jego żonę Ix K'abal Xook
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Zabytki z wizerunkami władców Yaxchilán i inskrypcjami glificznymi znaleziono również poza granicami miasta, w miejscowości Dos Caobas, leżącej około 12 kilometrów na południe. W 1997 roku zostały one przewiezione do małego muzeum we Frontera Corozal. Stela 1 przedstawia Itzamnaaj Bahlam III z pojmanym jeńcem.

Stela 1 z Dos Caobas.
Tekst na steli wspomina również rodziców Itzamnaaj Bahlam III:
matkę Ix Pakal i ojca Yaxuun Bahlam III.
(Muzeum we Frontera Corozal, Chiapas, Meksyk)

Itzamnaaj Bahlam III rządził przez sześćdziesiąt lat i zmarł w 742 roku. Kolejne dziesięć lat historii miasta to okres owiany tajemnicą i uważany za czas interregnum. Nie mamy żadnych informacji o tym, co działo się wówczas w królestwie. W pobliskim Piedras Negras wspomina się w tym okresie króla Yaxchilán noszącego imię Yopaat Bahlam II. Niestety miejscowe inskrypcje nie zawierają żadnej wzmianki na ten temat. Jest możliwe, że było więcej pretendentów do tronu, co wywołało ostrą rywalizację i sporo problemów.

Czytaj także:
Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) - część II
Miasta Majów: Yaxchilán (stan Chiapas, Meksyk) - część III