Wystawa poświęcona bogu Xipe Totec

Oryginalny artykuł: Dedican exposicion a Xipe Totec, dios portador del maiz y de la guerra

Każdego roku, w miesiącu marcu, podczas święta Mexików zwanego Tlacaxipehualiztli, bóg Xipe Totec domagał się ofiar składanych z wojowników pojmanych podczas wojen i z najdorodniejszych kolb kukurydzy. To znaczące i napawające strachem prekolumbijskie bóstwo stało się motywem przewodnim specjalnej wystawy "Xipe Totec i odnowa życia", zorganizowanej w Muzeum Templo Mayor w mieście Meksyk. Zgromadzono około 50 zabytków związanych z kultem, jakim otaczany był Xipe Totec w różnych rejonach Mezoameryki. Poszczególne eksponaty pochodzą z Tuli, Monte Albán, Apaxco, Chalco, a także z ziem obecnych stanów Veracruz, Guerrero i Jalisco. Jesús González Schmal z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii zaznaczył, że wszystkie zaprezentowane wizerunki bóstwa dowodzą, że kultem otaczali je nie tylko Mexikowie. Jednak, jak podkreśla antropolog Diego Prieto, to właśnie dzięki relacji hiszpańskich kronikarzy wiadomo, jak dużą rolę odgrywał Xipe Totec w życiu Mexików, co pozwoliło zrozumieć związek tego boga z cyklem rolniczym, wojną i społecznością, dla której odnowa życia łączyła się z bóstwami dysponującymi podstawą pożywienia: kukurydzą.

Rzeźba przedstawiająca boga Xipe Totec (fot. Héctor Montaño, INAH)

Napoje alkoholowe w Mezoameryce

Napoje alkoholowe w Mezoameryce przygotowywano z agawy, miodu lub kukurydzy. Przypuszczalnie już pierwsi myśliwi-zbieracze sporządzali napoje alkoholowe z soczystych łodyg dzikiej kukurydzy teocinte, gdyż ich słodki sok można było pozostawić w celu fermentacji na kilka dni. Rodzajem piwa z kukurydzy było tesgüino, znane bardziej wśród ludów zamieszkujących rejony północne. Nazwa napoju wywodzi się ze słowa tecuini w języku náhuatl i oznacza „bicie serca”. Aby przygotować napój, moczono ziarna kukurydzy przez kilka dni, przetrzymując je w workach umieszczonych w zagłębieniach wykopanych w ziemi. Później ziarna ucierano na masę, mieszano ją z wodą i gotowano w dzbanach przez kilka dni. Napoje z fermentowanej kukurydzy przygotowywano przypuszczalnie już w VII wieku p.n.e. Dodawano do nich – jako katalizatory – inne rośliny, zioła lub korzenie. Najbardziej rozpowszechnione były jednak napoje z agawy.

Agawa na terenie Teotihuacán (Meksyk)

Mezcal, znany do dziś w Meksyku, też ma długą historię, gdyż na terenie Xochitécatl-Cacaxtla archeolodzy odnaleźli wykopane w ziemi piece służące do palenia agawy i dzbany wykorzystywane podczas fermentacji napoju. Nazwa mezcal pochodzi od słowa mexcalli w języku náhuatl. W czasach prekolumbijskich mezcal był używany jako napój podczas różnych ceremonii, nie tylko rytualnych, ale z okazji zaślubin, narodzin dzieci czy pomyślnego uzdrowienia.

 

Azteckie kamienne rzeźby głów mężczyzn, których zaczerwenione oczy
mogą świadczyć o nadużyciu napojów alkoholowych

(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk).

Inny napój, pulque, wytwarzano przypuszczalnie już w okresie preklasycznym, o czym świadczą znalezione wielkie dzbany. Pulque sporządzano poprzez fermentację słodkiego soku kilku odmian agawy, zwanej metl w języku náhuatl. U Azteków boskim uosobieniem agawy była bogini Mayauel, którą przedstawiano z kolcem agawy w lewej ręce i naczyniem na pulque w prawej. Samo pulque natomiast było przez Azteków określane słowem octli.

Bogini Mayauel (Kodeks Laud)

Pas niebiański w ikonografii Majów

Kiedy pod koniec XIX wieku drezdeński bibliotekarz Ernst Förstemann badał kodeksy Majów, zwrócił uwagę na pojawiające się w nich bardzo charakterystyczne pasy. Były one podzielone na prostokąty zawierające różne symbole.

Fragment pasa, który zaintrygował  Ernsta Förstemanna
(Kodeks Madrycki)

Förstemann uznał, że przedstawiają one glify siedmiu znanych w starożytności planet i nazwał je „pasami niebiańskimi”. Określenie to używane jest do dnia dzisiejszego, choć obecnie wiemy, że jedynymi ciałami niebieskimi, których glify spotykamy z całkowitą pewnością na pasie niebiańskim są: Słońce, Księżyc i Wenus.

Strona 74 Kodeksu Drezdeńskiego przedstawia prawdopodobnie
scenę zniszczenia poprzedniego świata.
Cielsko węża ozdobione jest pasem niebiańskim

Na stronie 71 Kodeksu Madryckiego, pod pasem niebiańskim widzimy glify
zaćmienia Słońca, a poniżej żółwia z symbolami trzech kamieni stworzenia.
Majański gwiazdozbiór Żółwia odpowiada trzem gwiazdom, określanym przez nas jako Pas Oriona

Na stronie 24 Kodeksu Paryskiego przedstawiono pas niebiański,
pod którym można dostrzec glify zaćmienia Słońca,
a pod nimi trzy gwiazdozbiory Majów: Skorpiona, Zółwia i Węża Grzechotnika

Miasta Majów: Palenque (stan Chiapas, Meksyk) - część III

Czytaj też: Miasta Majów: Palenque (stan Chiapas, Meksyk) - część I
                 Miasta Majów: Palenque (stan Chiapas, Meksyk) - część II

K’inich Kan Bahlam II objął władzę w 684 roku. Największym projektem architektonicznym nowego króla stały się trzy świątynie, określane współcześnie jako Grupa Krzyża. Ich elementy ikonograficzne i wyrzeźbione na ogromnych panelach inskrypcje glificzne miały służyć podkreśleniu związku władcy z bogami–patronami miasta i umocnić jego prawo do dziedziczenia tronu. 

Zapis glificzny imienia K'inich Kan Bahlam
(blok glificzny z balustrady Świątyni Liściastego Krzyża,
Muzeum Alberto Ruz Lhuillier w Palenque)

Grupa Krzyża obejmuje wzniesione wokół wspólnego placu trzy budowle, które nawiązują do tradycji kompleksów triadycznych, a więc symboliki trzech kamieni stworzenia. Na szczytach platform piramidalnych zbudowano świątynie, których wnętrza ozdobiono wielkimi rzeźbionymi panelami z wizerunkami władcy i długimi inskrypcjami glificznymi. Każda z trzech piramid została poświęcona jednemu z trzech bogów, do których odwoływali się królowie Palenque, znanych jako tak zwana Triada z Palenque. Określamy ich jedynie rzymskimi cyframi, jako GI, GII i GIII (G - od angielskiego słowa god - bóg), gdyż ich imiona nie zostały jeszcze w pełni odczytane.

GI (rysunek Mark Van Stone)

GII (Unen K'awiil) (rysunek Mark Van Stone)

GIII (bóg-jaguar świata podziemnego) (rysunek Mark Van Stone)

Miasta Majów: Copán (Honduras) - część III

Czytaj także:
Miasta Majów: Copán (Honduras) - część I
Miasta Majów: Copán (Honduras) - część II



W 763 roku na tronie Copán zasiadł szesnasty władca o imieniu Yax Pasaj Chan Yopaat. Przyczynił się on do powstania kolejnych, wyjątkowo pięknych dzieł sztuki.

                       Imię władcy Yax Pasaj Chan Yopaat wyrzeźbione glifami pełnofigurowymi
                                    (ława w tzw. Domu Bakabów w dzielnicy Las Sepulturas;

                                         Regionalne Muzeum Archeologiczne w Copán Ruinas)

Yax Pasaj Chan Yopaat pozostawił po sobie, między innymi, kilkanaście ołtarzy (z lat 764-822) i dwie stele.

Ołtarz G3 z 771 roku, wzniesiony z okazji końca siedemnastego k’atuna

Ołtarz G2  z 795 roku

Ołtarz G1 z 800 roku

Miasta Majów: Copán (Honduras) - część II

Czytaj także: Miasta Majów - Copán (Honduras) część I

W 695 roku na tronie zasiadł trzynasty władca, Waxaklajuun Ubaah K’awiil, który nie tylko przyczynił się do rozwoju sztuki rzeźbiarskiej w Copán, wznosząc większość stel i ołtarzy, ale również nadał nową formę innym, istniejącym już budowlom.



Imię władcy  Waxaklajuun Ubaah K’awiil wyrzeźbione na Steli 4

          Imię władcy wyrzeźbione w kartuszach
                (Muzeum Rzeźby w Copán)

Za czasów Waxaklajuun Ubaah K’awiil boisko do gry w piłkę przybrało wygląd, jaki ma do dzisiaj. Zachowane jest ono w bardzo dobrym stanie. Ta ostateczna wersja boiska została określona przez archeologów jako A-III.  Po obu stronach wyrzeźbiono w kamieniu głowy papugi ary, które miały odgrywać rolę znaczników.



Boisko do gry w pilkę w Copán

Z poprzedniej wersji boiska do gry (A-IIb) zachowały się trzy pięknie rzeźbione znaczniki, które dzisiaj można podziwiać w Muzeum Rzeźby w Copán.

 

Trzy znaczniki boiska A-IIb
(Muzeum Rzeźby w Copán)

Zultepec-Tecoaque - nowe stanowisko archeologiczne w Tlaxcala

Oryginalny artykuł: Presidente Calderón abre zona arqueologica en Tlaxcala
Zobacz także: Fotografie INAH

W ubiegłym tygodniu zostało otwarte dla zwiedzających stanowisko archeologiczne Zultepec-Tecoaque w stanie Tlaxcala (Meksyk). Ośrodek ten był zamieszkiwany we wczesnym okresie klasycznym (300 – 500 n.e.) przez ludność pochodzącą z Teotihuacan, a wiele lat później, w okresie postklasycznym (1300 – 1520 n.e.) został zasiedlony ponownie, tym razem przez ludy z rejonu Acolhua. Miasto jest szczególnie ważne i zasłynęło na kartach historii dzięki temu, że właśnie tutaj – w czerwcu 1520 roku – doszło do spotkania Tlaxcallan z hiszpańskimi konkwistadorami, którzy po wyruszeniu z Villa Rica de la Vera Cruz kierowali się w stronę Tenochtitlan. Ludzie Cortesa zostali pojmani i złożeni bogom w ofierze.

Lienzo de Tlaxcala - scena przedstawiająca przybycie Cortesa do Tlaxcala
(źródło: Wikimedia Commons)

Alfonso de Maria y Campos z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii w Meksyku podaje, że prace archeologiczne prowadzone na terenie Zultepec-Tecoaque pozwoliły nie tylko zbadać tamtejsze świątynie i grobowce, ale dostarczyły również cennych informacji na temat aktywnego uczestnictwa kobiet w działaniach wojennych, poznania chorób przywleczonych przez Hiszpanów i dotarcia na tereny Meksyku nowych zwierząt, zwłaszcza świń i koni.

Miasta Majów: Copán (Honduras) – część I

Ruiny Copán od najdawniejszych czasów zachwycały wszystkich podróżników i uczonych. Pierwszy opis miasta pochodził od Hiszpana Diego García de Palacio i zawarty był w liście, wysłanym w 1576 roku z Gwatemali do króla Hiszpanii Filipa II. O Copán wspominał też w II połowie XVII wieku kronikarz Francisco Antonio Fuentes y Guzmán. On to podał, że nazwa miasta związana jest z przepływającą w pobliżu rzeką i w języku tubylców oznaczała Most. Co do oryginalnej nazwy miasta, to nadal epigraficy nie są pewni czy brzmiała ona Xukpi czy Xukup.

Glif-emblemat Copán z inskrypcji na Steli A

Badania ruin rozpoczęły się w zasadzie już w latach 30-tych XIX wieku. W 1834 roku przybył tu Anglik hiszpańskiego pochodzenia, Juan Galindo, który sporządził szczegółowy raport na temat placów, budowli, stel i ołtarzy. W 1839 roku dotarli do Copán J.L. Stephens i F. Catherwood, którego wspaniałe rysunki utrwaliły piękno majańskich stel. Ponieważ tereny, na których leżały ruiny, były prywatną własnością, a właściciel niezbyt przychylnym okiem patrzył na dwóch obcych przybyszów, zatem aby zbadać zabytki, Stephens musiał kupić miasto za pięćdziesiąt dolarów.

Litografia Fryderyka Catherwooda przedstawiająca Stelę D z Copán

Pod koniec XIX wieku poważne prace wykopaliskowe rozpoczęli archeolodzy z Muzeum Peabody Uniwersytetu Harvarda, do których z czasem dołączył Honduraski Instytut Antropologii i Historii oraz Honduraski Instytut Turystyki. Badania prowadzone przez uczonych z wielu krajów doprowadziły do odtworzenia dziejów miasta i ustalenia dynastii rządzącej. Osobami, które przyczyniły się do poznania historii Copán są, miedzy innymi: Alfred P. Maudslay, Herbert Spinden, Sylvanus Morley, Gustavo Strömsvik, Gordon Willey, William Coe, Robert Sharer, Claude Baudez, Ricardo Agurcia, William T. Sanders, William i Barbara Fash, Rudy Larios i Will Andrews. Z kolei prace epigraficzne prowadzili Linda Schele, David Stuart i Nikolai Grube. W 1980 roku ruiny Copán zostały wpisane przez UNESCO na listę Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.

Narodziny w kulturach mezoamerykańskich

Akt stworzenia życia przez narodziny człowieka fascynował starożytne kultury mezoamerykańskie. Narodziny były ważnym wydarzeniem zarówno w życiu codziennym jak i w mitologii. 

Ciąża i poród były domeną odrębnej grupy uzdrowicieli - akuszerek, które zazwyczaj były starszymi kobietami, biegłymi w zielarstwie, wróżbiarstwie i innych dziedzinach wiedzy ezoterycznej. Na Jukatanie patronką akuszerek była bogini Ixchel - "Pani Tęcza". Kobiety z całego półwyspu Jukatan odbywały długie pielgrzymki do jej sanktuariów na wyspach Cozumel i Isla Mujeres (Wyspa Kobiet), które według przekazów pełne były jej wizerunków, ale niestety się nie zachowały.

 

Wizerunek oraz imię bogini Chak Chel zapisane glifami w Kodeksie Drezdeńskim. Charakterystyczne atrybuty: stara twarz, wąż na głowie, odwrócony dzban w rękach, na pierwszym rysunku także szponiaste stopy i kości na spódnicy (rys. Wikimedia Commons)

Amerykańskie mity o stworzeniu świata i człowieka

Podstawę mezoamerykańskiej mitologii stanowi opis pochodzenia bogów, świata i jego mieszkańców. Niestety nasza wiedza na ten temat jest fragmentaryczna, przy czym stosunkowo najlepiej udokumentowane są mity ludów środkowomeksykańskich i majańskich. Dość często akt stworzenia rozpoczyna się w ciemności przedwiecznego oceanu. Popol Vuh, czyli święta księga majańskiego ludu Quiche zawiera poruszający opis tego wydarzenia. Otoczeni spokojnymi wodami oceanu bogowie Tepeu i Gucumatz wdają się w rozmowę, tym samym rozpoczynając akt stworzenia. Dzięki ich słowom ziemia i góry podnoszą się z wody. 

Według Popol Vuh ziemia jest wówczas zamieszkana przez zwierzęta, którym jednak brak głosów i rozumu, by wielbić i karmić bogów, a więc bogowie postanawiają stworzyć ludzi. Najpierw próbują ulepić ich z ziemi, ale ponieważ ludzie ci są słabi, zostają zniszczeni. Następnie bogowie radzą się wróżbitów Xpiyacoc i Xmucane (czyt. szpijakok i szmukane), którzy radzą, żeby mężczyzn zrobić z drewna, a kobiety z sitowia. Choć ta nowa rasa ludzi potrafi mówić i się mnożyć, jednak brak im zrozumienia świata i swoich twórców, więc bogowie zsyłają wielki potop i deszcz smoły, aby ich zniszczyć, a do ataku przyłączają się straszne demony, zwierzęta i ich własne sprzęty domowe. Ci ludzie, którym udaje się uciec, zmieniają się w małpy, które do dziś żyją w dżungli.

Po zniszczeniu ludzi z drewna i sitowia Tepeu i Gucumatz postanawiają stworzyć ludzi z kukurydzy. Przyniesiona z góry Paxil (czyt. paszil) przez cztery zwierzęta kukurydza zostaje zmielona i przerobiona na dziewięć napojów, z których powstają pierwsi czterej mężczyźni. Ludzie z kukurydzy wielbią i karmią bogów, ale jednocześnie są zbyt mądrzy i za dużo wiedzą - za bardzo przypominają bogów, którzy ich stworzyli. Dlatego bogowie zaćmiewają ich wzrok i ograniczają ich pole widzenia do tego, co jest bezpośrednio wokół nich. Po stworzeniu pierwszych czterech ludzi i ich żon następuje pierwszy świt, a niektóre zwierzęta i niektórzy bogowie obracają się w kamień.

W księdze Popol Vuh, opis zniszczenia ludzi z drewna i opis stworzenia ludzi z kukurydzy są rozdzielone przez długi i niezwykle ważny opis poczynań dwóch par bliźniaków. Starsza para - Hun Hunahpu i Vucub Hunahpu - zostaje wezwana do świata podziemnego Xibalba (czyt. szibalba) i grę w piłkę z panami Xibalby, którzy pokonują i składają bliźniaków w ofierze, a głowę Hun Hunahpu wieszają na drzewie. W cudowny sposób głowa Hun Hunahpu zapładnia pannę Xquic (czyt. szkik), która ucieka z podziemi na powierzchnię ziemi. Tutaj rodzi się druga para bliźniaków - synowie Hun Hunahpu. Znani jako Bohaterscy Bliźniakowie - Hunahpu i Xbalanque (czyt. szbalanke) zabijają potwory i są zapalonymi graczami w piłkę. Kiedy zostają wezwani do świata podziemnego na mecz, pokonują władców Xibalby i odzyskują szczątki ojca i wuja. 

Waza majańska przedstawiająca scenę z Popol Vuh, kiedy głowa boga kukurydzy Hun Hunahpu została zawieszona na magicznym drzewie przez Panów Świata Podziemnego (Museum Popol Vuh w mieście Gwatemala)