Majowie z Palenque wykazywali szczególne zaintereseowanie skamielinami

Oryginalny artykuł: Descubren en los mayas de Palenque rasgos de modernos paleontologos

Coraz większego znaczenia nabiera kolekcja skamieniałości znalezionych w różnych kontekstach archeologicznych na terenie majańskiego miasta Palenque. Postępy w pracach uczonych wskazują, że chociaż Majowie nie byli paleontologami w obecnym, naukowym znaczeniu tego słowa, to jednak wydobywali wybrane skamieliny, a nawet malowali różne wizerunki zwierząt na kamiennych płytkach. Badania, które prowadzą archeolog Martha Cuevas García (z Narodowego Instytutu  Antropologii i Historii - INAH) i paleontolog Jesús Alvarado Ortega (z Universidad Nacional Autónoma de México - UNAM), dotyczą różnych formacji geologicznych terenu, na którym wzniesiono Palenque i mają potwierdzić, że skamieniałości odkryte w kontekstach archeologicznych w Palenque pochodzą właśnie z tych okolic.

Wizerunki ryb zachowane na kamiennych płytkach
znalezionych w Palenque (fot. Martha Cuevas, INAH)

Na podstawie rezultatów prac, uczeni stwierdzili, że dawni Majowie zbierali w okolicach Palenque jedynie niektóre skamieniałości, wykorzystywane później podczas praktyk rytualnych. Jak podaje Martha Cuevas, badania paleontologiczne potwierdziły, że charakterystyczne atrybuty głównych bóstw z Palenque nawiązują do skamielin: zęby rekina w górnej szczęce, rybie skrzela w okolicach ust, kolce płaszczki umieszczone w przegrodzie nosowej czy też muszle jako ozdoby uszu. Zdaniem archeolog, te wyróżniające się cechy mogą dowodzić, że były to bóstwa pochodzenia miejscowego, a nie przejęte z innych rejonów ziem Majów, jak wcześniej sądzono.

Archeolog César Sáenz odkrył ząb rekina w Grupie Krzyża w Palenque
(fot. Jesús Alvarado, INAH)

Wzgórze Chiconauhtla mogło być legendarnym Chicomoztoc

Oryginalny artykuł: El cerro Chiconauhtla podria ser el legendario Chicomoztoc

Legendarne Chicomoztoc – „miejsce siedmiu jaskiń” - od lat fascynowało uczonych. Niektórzy uważali, że jest to tylko miejsce mitologiczne, które w rzeczywistości nie istniało. Inni sądzili, że leżało w rejonie Tuli czy też na ziemiach obecnych meksykańskich stanów Zacatecas lub Sinaloa. Chicomoztoc zostało przedstawione w kodeksach: Historia Tolteca-Chichimeca, Tira de Peregrinación, Códice Azcatitlán, Códice Ríos i Códice Chimalpopoca. O tym wyjątkowym miejscu wspominali też kronikarze Tezozómoc, Durán, Sahagún i Torquemada.

Chicomoztoc - "miejsce siedmiu jaskiń" przedstawione w Historia Tolteca-Chichimeca

Droga z Chicomoztoc, którą w XII w. n.e. grupa Chichimeków wędrowała do Choluli, została ukazana na jednej z czterech XVI-wiecznych Map z Cuauhtinchan. Mapa została wykonana przypuszczalnie w latach 1530 – 1590 n.e. i otrzymała nazwę miasta, w którym ją znaleziono, czyli Cuauhtinchan (w stanie Puebla). Archeolog Tim Tucker z Mesoamerican Research Foundation – zainteresowany jaskiniami, które w czasach prekolumbijskich wykorzystywano w celach rytualnych – po dokładnym przeanalizowaniu Mapy z Cuauhtinchan II wysunął hipotezę, że legendarnym Chicomoztoc, stanowiącym naturalny system jaskiń, mogło być wzgórze Chiconauhtla na ziemiach obecnego stanu Meksyk. Zdaniem Tuckera, w górnej, lewej sekcji tej mapy nie przedstawiono Doliny Meksyku ani Tenochtitlan (jak wcześniej sugerowali badacze), ale Dolinę Teotihuacan, gdyż przede wszystkim należy dokładnie rozważyć obszar geograficzny. Na płótnie o wymiarach 1 na 2 metry ukazane są glify określające toponimy, a mapa obejmuje teren 24 864 metrów kwadratowych, leżący pomiędzy obecnymi stanami Tlaxcala, Puebla, Veracruz, Morelos, Meksyk i Dystryktem Federalnym.

Fragment Mapy z Cuauhtinchan II, pokazujący rejony leżące w okolicy szczytu Pico de Orizaba
(ilustracja z książki Tima Tuckera i Miguela Medina Jaén)

Bogowie Majów

W nadprzyrodzonym świecie Majów spotykamy wielu bogów, których charakteryzowały specyficzne atrybuty i którym przypisywano określone funkcje. W różnych przedstawieniach bogów obdarzano zarówno cechami antropomorficznymi, jak i zoomorficznymi. Niekiedy pojawiali się w odmiennych aspektach, na przykład jako bóstwa dnia albo nocy, bądź jako bogowie związani z czterema stronami świata. O przychylności bogów albo jej braku decydowali ludzie, którzy musieli im okazywać posłuszeństwo i składać należne ofiary, często z własnej krwi, gdyż bogowie, stwarzając człowieka z kukurydzy, obdarzyli go również własną krwią. Większość majańskich bóstw uosabiała ciała niebieskie lub siły przyrody (deszcz, grzmot, błyskawicę czy wiatr).



Glif k'uh oznaczający zarówno boga jak i świętość samą w sobie
(rysunek: John Montgomery)

Najpiękniejsze wizerunki majańskich bogów zawiera Kodeks Drezdeński i chociaż został on spisany w okresie postklasycznym, to przedstawione tam bóstwa pojawiają się również na wcześniejszych zabytkach, a zwłaszcza na malowanej ceramice Majów, co świadczy o tym, że panteon Majów nie uległ znaczącym zmianom w miarę upływu wieków. Niestety, nie zawsze znamy imiona konkretnych bogów i w niektórych przypadkach nadal oznaczamy ich tylko literami alfabetu. Taki sposób zaproponował na początku XX wieku niemiecki uczony Paul Schellhas, badający kodeksy pod kątem zawartych w nich informacji o bogach. Należy bowiem pamiętać, że w owych czasach nie potrafiono jeszcze odczytywać majańskich glifów. 



K'uh (bóstwo) jako postać antropomorficzna w Kodeksie Drezdeńskim

Miasta Majów: Palenque (stan Chiapas, Meksyk) - część III

Czytaj też: Miasta Majów: Palenque (stan Chiapas, Meksyk) - część I
                 Miasta Majów: Palenque (stan Chiapas, Meksyk) - część II

K’inich Kan Bahlam II objął władzę w 684 roku. Największym projektem architektonicznym nowego króla stały się trzy świątynie, określane współcześnie jako Grupa Krzyża. Ich elementy ikonograficzne i wyrzeźbione na ogromnych panelach inskrypcje glificzne miały służyć podkreśleniu związku władcy z bogami–patronami miasta i umocnić jego prawo do dziedziczenia tronu. 

Zapis glificzny imienia K'inich Kan Bahlam
(blok glificzny z balustrady Świątyni Liściastego Krzyża,
Muzeum Alberto Ruz Lhuillier w Palenque)

Grupa Krzyża obejmuje wzniesione wokół wspólnego placu trzy budowle, które nawiązują do tradycji kompleksów triadycznych, a więc symboliki trzech kamieni stworzenia. Na szczytach platform piramidalnych zbudowano świątynie, których wnętrza ozdobiono wielkimi rzeźbionymi panelami z wizerunkami władcy i długimi inskrypcjami glificznymi. Każda z trzech piramid została poświęcona jednemu z trzech bogów, do których odwoływali się królowie Palenque, znanych jako tak zwana Triada z Palenque. Określamy ich jedynie rzymskimi cyframi, jako GI, GII i GIII (G - od angielskiego słowa god - bóg), gdyż ich imiona nie zostały jeszcze w pełni odczytane.

GI (rysunek Mark Van Stone)

GII (Unen K'awiil) (rysunek Mark Van Stone)

GIII (bóg-jaguar świata podziemnego) (rysunek Mark Van Stone)

Śmierć w kulturach mezoamerykańskich

W kulturach mezoamerykańskich życie i śmierć pozostawały w dynamicznej relacji. Wierzono, że składanie ofiar – w tym ofiar z ludzi - stanowi integralną część życia, zaspokajającą podstawową potrzebę pożywienia.

Zmarli przodkowie mieli ogromny wpływ na żywych: mogli być pośrednikami między ludźmi a bogami. W czasie 20-dniowego święta ku czci zmarłych żywi komunikowali się ze swoimi przodkami za pomocą pożywienia, kwiatów i innych ofiar. Według przekazów XVI-wiecznego zakonnika brata Diego Duran Aztekowie urządzali obchody ku czci zmarłych dzieci podczas 20-dniowego miesiąca Tlaxochimaco, a ku czci dorosłych w kolejnym miesiącu Xocotlhuetzi. Z niepokojem zauważa on, że pogańskie rytuały (pierwotnie obchodzone w sierpniu) są nadal praktykowane w czasie katolickich obchodów Święta Wszystkich Świętych i Święta Zmarłych, a zwyczaj składania nagietków i innych darów z całą pewnością pochodzi z czasów prekolumbijskich.

Bogowie-Wioślarze przewożą Boga Kukurydzy do Świata Podziemnego. Malunek na płótnie na podstawie sceny wyrytej w kości znalezionej w grobowcu króla Jasaw Chan K'awiil w Tikal (fot. Boguchwała Tuszyńska)

W Izapa odkryto monolit z wizerunkiem jaguara

Oryginalny artykuł: Descubren y rescatan jaguar monolitico en Chiapas

Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH) w Meksyku poinformował o odkryciu w Izapa (rejon Soconusco, Chiapas) rzeźbionego monolitu sprzed 2000 lat. Monolit, ważący niemal jedną tonę, leżał w łożysku pobliskiej rzeki, na terenie prywatnym należącym do Rafaela Hernández Josorio. Ogromny kamień zauważono już podczas prac wykopaliskowych, prowadzonych tam w 2011 roku przez archeologa Roberta M. Pinter Rosenswiga, z Uniwersytetu w Albany. Rzeźbiona strona monolitu nie była jeszcze dobrze widoczna, gdyż kamień leżał odwrócony, ale zdołano dostrzec ślady obróbki. Jednak nie udało się go wówczas wydobyć i uczyniono to dopiero teraz, choć i tak pracowało przy tym dziesięć osób przez pięć godzin. Nadzór sprawowali archeolodzy: Robert M. Pinter i Emiliano Gallaga Murrieta.

Monolit z wizerunkiem jaguara odkryty w Izapa (fot. Centrum INAH, Chiapas, Meskyk)

Monolit ma 1,38 metra długości, 87 centymetrów wysokości i 52 centymetry grubości. Przedstawia ogromnego jaguara z wyciągniętymi łapami. Ponieważ kamień jest rzeźbiony tylko z jednej strony, zatem – zdaniem archeologów – jest możliwe, że znajdował się jeszcze w procesie obróbki. Monolit został przewieziony na teren stanowiska archeologicznego Izapa i ustawiony w Grupie F. Uczeni przypuszczają, że rzeźba z jaguarem (zarejestrowana jako Monument 91) mogła oryginalnie znajdować się w górnej części Budowli 53, skąd spadła lub została przeniesiona.

Do dnia dzisiejszego w Izapa odnaleziono 284 zabytki. Izapa była miastem późnego okresu preklasycznego i przeżywała okres największego rozkwitu w latach 300 – 50 p.n.e. Wtedy to powstało najwięcej budowli, wzniesionych wokół placów. Przypuszczalnie z tego okresu pochodzi też większość rzeźbionych zabytków, w tym stel, ołtarzy i tronów.

Stela 50 z Izapa przedstawia jednego z bogów świata podziemnego

         (Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Pomimo iż na zabytkach z Izapa nie pojawiały się inskrypcje, to jednak ośrodek ten stworzył swój własny, bardzo charakterystyczny styl sztuki, określany dziś jako „styl Izapa” i wyróżniający się bogatą ikonografią. To właśnie w Izapa rozpoczął się „kult steli i ołtarza”. Tamtejsi mieszkańcy uznali stele za jeden z najlepszych sposobów przedstawiania zarówno władców podczas odprawiania rytuałów, jak i scen mitologicznych, nawiązujących także do epizodów opisanych później w świętej księdze Majów Popol Vuh. Prawdopodobnie od nich Majowie przejęli zwyczaj stawiania stel z towarzyszącymi im ołtarzami, a także wiele motywów ikonograficznych. Artyści z Izapa szczególnie upodobali sobie wizerunki Głównego Bóstwa Ptasiego, które pojawiło się już w sztuce Olmeków, w latach 900 – 400 p.n.e., a we wczesnym okresie klasycznym było uznawane przez Majów za alter ego boga Itzamnaaj.



Zoomorficzny Ołtarz 2 i Stela 1 z Izapa, na której można dostrzec postać

boga deszczu Chahk, stojącego w strumieniu wody i łowiącego ryby.

(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Izapa musiała być ważnym centrum politycznym w rejonie Soconusco, znanym – między innymi – z uprawy kakaowca. Poza tym leżała na pograniczu ziem zamieszkiwanych od wschodu przez ludność posługującą się językiem majańskim, a od zachodu – przez ludność z grupy językowej mixe-zoque. Takie usytuowanie mogło więc sprzyjać nie tylko kontaktom handlowym, ale i kulturowym.

Stela 21 z Izapa przedstawia osobę, która w jednej ręce trzyma nóż,

a w drugiej ściętą głowę jeńca, leżącego na ziemi.

Po lewej stronie widać dwie postacie z palankinem.

Uczeni sugerują, że może to stanowić symboliczne przeniesienie

do zaświatów duszy osoby złożonej w ofierze
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

W łożysku rzeki Izapa, poza monolitem przedstawiającym jaguara, znaleziono również kamienne żarna i kadź oraz ceramikę, między innymi wazy pochodzące z wczesnego okresu klasycznego (200-600 n.e.).

Amerykańskie mity o stworzeniu świata i człowieka

Podstawę mezoamerykańskiej mitologii stanowi opis pochodzenia bogów, świata i jego mieszkańców. Niestety nasza wiedza na ten temat jest fragmentaryczna, przy czym stosunkowo najlepiej udokumentowane są mity ludów środkowomeksykańskich i majańskich. Dość często akt stworzenia rozpoczyna się w ciemności przedwiecznego oceanu. Popol Vuh, czyli święta księga majańskiego ludu Quiche zawiera poruszający opis tego wydarzenia. Otoczeni spokojnymi wodami oceanu bogowie Tepeu i Gucumatz wdają się w rozmowę, tym samym rozpoczynając akt stworzenia. Dzięki ich słowom ziemia i góry podnoszą się z wody. 

Według Popol Vuh ziemia jest wówczas zamieszkana przez zwierzęta, którym jednak brak głosów i rozumu, by wielbić i karmić bogów, a więc bogowie postanawiają stworzyć ludzi. Najpierw próbują ulepić ich z ziemi, ale ponieważ ludzie ci są słabi, zostają zniszczeni. Następnie bogowie radzą się wróżbitów Xpiyacoc i Xmucane (czyt. szpijakok i szmukane), którzy radzą, żeby mężczyzn zrobić z drewna, a kobiety z sitowia. Choć ta nowa rasa ludzi potrafi mówić i się mnożyć, jednak brak im zrozumienia świata i swoich twórców, więc bogowie zsyłają wielki potop i deszcz smoły, aby ich zniszczyć, a do ataku przyłączają się straszne demony, zwierzęta i ich własne sprzęty domowe. Ci ludzie, którym udaje się uciec, zmieniają się w małpy, które do dziś żyją w dżungli.

Po zniszczeniu ludzi z drewna i sitowia Tepeu i Gucumatz postanawiają stworzyć ludzi z kukurydzy. Przyniesiona z góry Paxil (czyt. paszil) przez cztery zwierzęta kukurydza zostaje zmielona i przerobiona na dziewięć napojów, z których powstają pierwsi czterej mężczyźni. Ludzie z kukurydzy wielbią i karmią bogów, ale jednocześnie są zbyt mądrzy i za dużo wiedzą - za bardzo przypominają bogów, którzy ich stworzyli. Dlatego bogowie zaćmiewają ich wzrok i ograniczają ich pole widzenia do tego, co jest bezpośrednio wokół nich. Po stworzeniu pierwszych czterech ludzi i ich żon następuje pierwszy świt, a niektóre zwierzęta i niektórzy bogowie obracają się w kamień.

W księdze Popol Vuh, opis zniszczenia ludzi z drewna i opis stworzenia ludzi z kukurydzy są rozdzielone przez długi i niezwykle ważny opis poczynań dwóch par bliźniaków. Starsza para - Hun Hunahpu i Vucub Hunahpu - zostaje wezwana do świata podziemnego Xibalba (czyt. szibalba) i grę w piłkę z panami Xibalby, którzy pokonują i składają bliźniaków w ofierze, a głowę Hun Hunahpu wieszają na drzewie. W cudowny sposób głowa Hun Hunahpu zapładnia pannę Xquic (czyt. szkik), która ucieka z podziemi na powierzchnię ziemi. Tutaj rodzi się druga para bliźniaków - synowie Hun Hunahpu. Znani jako Bohaterscy Bliźniakowie - Hunahpu i Xbalanque (czyt. szbalanke) zabijają potwory i są zapalonymi graczami w piłkę. Kiedy zostają wezwani do świata podziemnego na mecz, pokonują władców Xibalby i odzyskują szczątki ojca i wuja. 

Waza majańska przedstawiająca scenę z Popol Vuh, kiedy głowa boga kukurydzy Hun Hunahpu została zawieszona na magicznym drzewie przez Panów Świata Podziemnego (Museum Popol Vuh w mieście Gwatemala)