Tlacuache w mitach Mezoameryki

W pierwszych latach XX wieku, niemiecki badacz Edward Seler przyjrzał się bliżej wizerunkom zwierząt w kodeksach z różnych regionów Mezoameryki. Jego zainteresowanie wynikało, między innymi, z faktu, że zanim poświęcił się lingwistyce i archeologii dawnego Meksyku, zajmował się światem przyrody. Przeglądając strony manuskryptów, zwrócił uwagę na zwierzę o jasnej sierści, z wydłużonym pyszczkiem, małymi ostrymi ząbkami i ciemną linią otaczającą oczy i biegnącą wzdłuż głowy. Zwierzątko to pojawiało się w Kodeksach: Nuttal, Vaticano B, Fejervary-Mayer i Drezdeńskim. Musiało zatem odgrywać znaczącą rolę w mitologii Mezoameryki.

Strona z Kodeksu Fejervary-Mayer przedstawiająca zwierzę,
które tak zaintrygowało Edwarda Selera

Nahualac (u stóp wulkanu Iztaccíhuatl) mogło reprezentować mikrokosmos

Oryginalny artykuł: Nahualac, sitio en las faldas del Iztaccihuatl podria representar un microcosmos

Nahualac, miejsce u podnóża wulkanu Iztaccíhuatl w Meksyku mogłoby nawiązywać do mezoamerykańskich mitów o stworzeniu świata, zgodnie z którymi ziemia powstała z cielska ziemskiego potwora unoszącego się na pierwotnych wodach. W Nahualac, w naturalnym zbiorniku wodnym znajduje się bowiem miejsce kultu zwane tetzacualco, a tworzący się w lustrze wody efekt optyczny sprawia wrażenie, że budowla wyłania się z wód. W ten sposób miejsce to mogło reprezentować miniaturowy model wszechświata. Taką wizję przedstawiła archeolog Iris del Rocío Hernández Bautista z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), odpowiedzialna za badania prowadzone u stóp wulkanu, w gminie Amecameca (stan Meksyk), na wysokości 3870 m n.p.m.

Nahualac widoczne z lotu ptaka (fot. Arturo Cruz, Terrasat Cartografía)

Wystawa poświęcona bogu Xipe Totec

Oryginalny artykuł: Dedican exposicion a Xipe Totec, dios portador del maiz y de la guerra

Każdego roku, w miesiącu marcu, podczas święta Mexików zwanego Tlacaxipehualiztli, bóg Xipe Totec domagał się ofiar składanych z wojowników pojmanych podczas wojen i z najdorodniejszych kolb kukurydzy. To znaczące i napawające strachem prekolumbijskie bóstwo stało się motywem przewodnim specjalnej wystawy "Xipe Totec i odnowa życia", zorganizowanej w Muzeum Templo Mayor w mieście Meksyk. Zgromadzono około 50 zabytków związanych z kultem, jakim otaczany był Xipe Totec w różnych rejonach Mezoameryki. Poszczególne eksponaty pochodzą z Tuli, Monte Albán, Apaxco, Chalco, a także z ziem obecnych stanów Veracruz, Guerrero i Jalisco. Jesús González Schmal z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii zaznaczył, że wszystkie zaprezentowane wizerunki bóstwa dowodzą, że kultem otaczali je nie tylko Mexikowie. Jednak, jak podkreśla antropolog Diego Prieto, to właśnie dzięki relacji hiszpańskich kronikarzy wiadomo, jak dużą rolę odgrywał Xipe Totec w życiu Mexików, co pozwoliło zrozumieć związek tego boga z cyklem rolniczym, wojną i społecznością, dla której odnowa życia łączyła się z bóstwami dysponującymi podstawą pożywienia: kukurydzą.

Rzeźba przedstawiająca boga Xipe Totec (fot. Héctor Montaño, INAH)

Zaklinacze gradowych chmur

Oryginalny artykuł: Conjuradores de tormentas

W rejonie Sierra de Texcoco, gdzie leżą wioski: San Pueblo Totolapan, San Jerónimo Amanalco, Santa María Tecuanulco, Santa Catarina del Monte i San Pablo Ixayoc, niektóre miejscowe wspólnoty nahua nadal zachowują język swych przodków i pomimo bliskości - zaledwie 40 km od nowoczesnego miasta Meksyk – odprawiają sięgające czasów prekolumbijskich rytuały, związane z obserwacjami przyrody i zjawisk atmosferycznych, które to obserwacje kształtowały w dawnej Mezoameryce idee i sposób postrzegania świata.

David Lorente y Fernández, etnolog z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii w Meksyku, poświęcił wiele czasu wspólnotom nahua i rytuałom odprawianym przez tak zwanych graniceros, którzy kontrolują pogodę i są pośrednikami pomiędzy mieszkańcami wioski a żyjącymi w ukryciu, niewidzialnymi istotami ahuaques, sprowadzającymi deszcze oraz wywołującymi błyskawice i pioruny. Jak podaje badacz, w regionie nahua nie obchodzi się żadnych ceremonii związanych z równonocą wiosenną, gdyż dla miejscowej ludności najważniejszy jest okres pomiędzy 3 maja – gdy kieruje się do ahuaques prośby o deszcz – a  1 listopada, kiedy to dziękuje się za opady, które zapewniły udane zbiory. Rytuały są odprawiane wśród ruin dawnej świątyni Mexików, wzniesionej na pobliskim wzgórzu Monte Tláloc, gdzie w czasach prekolumbijskich odbywały się ceremonie związane z kultem boga deszczu, przypadające – według naszego kalendarza – w ostatnich dniach kwietnia.

Wzgórze Monte Tláloc (fot. David Lorente y Fernández, INAH)  

Badania nad postrzeganiem świata materialnego przez Majów

Oryginalny artykuł: Ancient Maya and virtual worlds: Different perspectives on material meanings. Science Daily 24.04.2014.

Badania prowadzone przez Sarah Jackson z University of Cincinnati pokazują pewne interesujące podobieństwa między poglądami na materialność starożytnych Majów a współczesnych ludzi. Jej zdaniem majańskie spojrzenie na świat materialny w pewnym stopniu przypomina współczesną kulturę internetową. Majowie wierzyli, że część ludzkiej tożsamości może zostać przeniesiona na przedmiot materialny, nadawali przedmiotom imiona, rozmawiali z nimi i zabierali je na specjalne uroczystości. W kontekście współczesności zwyczaj dzielenia się swoją tożsamością z przedmiotami materialnymi może się wydawać dziwny, ale czy naprawdę tak bardzo się różni od dzisiejszej kultury selfies (autoportretów zrobionych telefonem) i candy-crushing (popularna gra online), w której profile na portalach społecznościowych mogą być równie ważne dla tożsamości osoby jak kontakty w realu?

Okładka książki Sarah Jackson "Politics of the Maya Court" przestawiająca majańskiego władcę, który wydaje się rozmawiać z lustrem (fot. Science Daily, fragment naczynia K625)

Karły w świecie Majów

W sztuce Majów z późnego okresu klasycznego (600 – 900 n.e.) często pojawiają się wizerunki karłów, zarówno na zabytkach kamiennych, jak i na rzeźbionych plakietkach jadeitowych czy też w scenach wymalowanych na naczyniach ceramicznych. Nic zatem dziwnego, że uczeni – przede wszystkim Virginia E. Miller i Christian Prager – postanowili zwrócić na nie uwagę i poświęcili im sporo miejsca w swych publikacjach.

Jadeitowa plakietka z Nebaj (Gwatemala) przedstawiająca władcę (po prawej) i karła (po lewej)
 (Narodowe Muzeum Archeologii i Etnologii w mieście Gwatemala)

Chociaż postacie karłów różnią się niekiedy, to zdecydowana większość wykazuje cechy typowe dla achondroplazji, a mianowicie: niewielki wzrost, nieproporcjonalnie krótkie kończyny, zapadniętą nasadę nosa i wydatne czoło. Virginia Miller uznała zatem, że skoro Majowie zdołali tak dokładnie ukazać w sztuce te cechy fizyczne, to karły musiały rzeczywiście stanowić część populacji i odgrywać szczególną rolę w świecie Majów.

  

Figurki Majów z wizerunkami karłów

(pierwsza i trzecia - Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk;

druga - El Gran Museo del Mundo Maya w Meridzie, stan Jukatan, Meksyk)

Fotogaleria: Xantile

Xantile to szczególnego rodzaju gliniane rzeźby, które są przede wszystkim związane z Doliną Tehuacán, na terenie obecnego stanu Puebla w Meksyku, choć znaleziono je także w północno-zachodniej części stanu Oaxaca i w centrum stanu Veracruz. Niektórzy badacze kultur Mezoameryki uważają, że rzeźby te stanowiły przykrywki kadzielnic, jednak archeolog Mauricio Gálvez Rosales, który wiele czasu poświęcił dokładnym badaniom xantili uważa, że były to figury stanowiące obiekt kultu i ozdabiane kwiatami, gałązkami roślin oraz kawałkami papieru amate. Składano im dary ofiarne i okadzano.

Figurki te mają najróżniejsze rozmiary, od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów i są wewnątrz puste. Korpus ciała przypomina zazwyczaj cylinder, do którego zostały przyklejone ręce i nogi, czasami niezbyt proporcjonalne w stosunku do głowy. Przedstawiają też postacie w pozycji siedzącej, z rękoma opartymi na kolanach. Głowy są często udekorowane bogatymi nakryciami i pióropuszami oraz malowane kolorami: zielonym, żółtym, czerwonym, pomarańczowym, białym i czarnym. Barwy te i atrybuty pozwoliły uczonym zidentyfikować poszczególne bóstwa.

Jak podaje archeolog Mauricio Gálvez Rosales, xantile były przypuszczalnie wyrabiane już pod koniec okresu klasycznego, w latach 800 – 900 n.e., choć ich produkcja wzrosła w XII wieku na ziemiach zamieszkiwanych przez Misteków i Popolocas. Xantile z wizerunkami najróżniejszych bóstw umieszczano wszędzie: w świątyniach i w małych sanktuariach, w domach i na dziedzińcach, na poletkach kukurydzianych, w lasach, w pobliżu źródeł wody, w jaskiniach i na szczytach wzgórz. Wyrób xantili był kontynuowany do połowy XIX wieku, ale kult tych bożków przetrwał jeszcze w niektórych rejonach Meksyku, gdzie uważa się ich za strażników domostw.

Kliknij na zdjęcie aby powiększyć / Click on photos to enlarge

Museo de las Culturas de Oaxaca “Santo Domingo” (miasto Oaxaca, Meksyk)

    

Museo de las piezas prehispánicas “Rufino Tamayo” (miasto Oaxaca, Meksyk)

      

Museo Nacional de Antropología (miasto Meksyk)

        

Museo de Antropología de Xalapa (Xalapa, stan Veracruz, Meksyk)

   

  

Museo del Valle de Tehuacán (Tehuacán, stan Puebla, Meksyk)

    

Museo Regional de Puebla (Puebla, Meksyk)

  

Museo Anahuacalli (miasto Meksyk)

 

Cerro de Coamiles – rytualna przestrzeń kultury Aztatlán

Oryginalny artykuł: Cerro de Coamiles, emblematico espacio ritual de la cultura Aztatlan

Cerro de Coamlies, położone na środkowym wybrzeżu stanu Nayarit (Meksyk), było jednym z głównych ośrodków kultury Aztatlán, która rozwijała się w okresie od 850/900r. n.e. do 1350 r. n.e. Badania prowadzone w Cerro de Coamlies od 2005 roku dotyczyły najwyższych platform na południowo-zachodnim zboczu wzgórza, gdzie znajdują się znacznych rozmiarów wały ziemne w formie schodkowej, na których zbudowano główne kompleksy architektoniczne o charakterze ceremonialnym. Archeolog Mauricio Garduño Ambriz z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) w Meksyku przekazał, że zlokalizowano tam obserwatorium astronomiczne, co stanowi ważny krok w zrozumieniu symbolicznego znaczenia ceremonialnej architektury Aztatlán, związanej z kalendarzem słonecznym i rytualnym cyklem rolniczym.

Wschód słońca nad Cerro de Coamlies w dniu równonocy wiosennej (fot. INAH)

W poszukiwaniu mitycznego Wzgórza Coatepec

Oryginalny artykuł: Ubican el mitico Cerro Coatepec en el estado de Hidalgo

Od wielu lat badacze prekolumbijskiego Meksyku poszukują znanego z azteckich legend miejsca Aztlán oraz świętej góry Coatepec. Początkowo sądzono, że mogły one leżeć na terenie obecnych stanów Durango, Zacatecas, Sinaloa lub Nayarit. Z czasem zweryfikowano poglądy i uznano, że musiały one znajdować się znacznie bliżej, być może na ziemiach stanów Michoacán, Guanajuato, Querétaro lub Hidalgo. Fernando López Aguilar z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) zapewnił ostatnio, że zlokalizował górę Coatepec w Dolinie Mezquital (stan Hidalgo). Znana jest ona obecnie jako Wzgórze Hualtepec i wznosi się w odległości około 30 kilometrów od stanowiska archeologicznego Pahñú, miejsca zamieszkiwanego przez kulturę xajay, której początki sięgają okresu preklasycznego (500 r. p.n.e. – 300 r. n.e.).

Coatepec - Wzgórze Węża, Kodeks Trovar (fot. INAH)

Coatepec (Wzgórze Węża) było dla Azteków miejscem szczególnie ważnym i świętym. Zgodnie z ich mitologią to właśnie tam zaszła w ciążę bogini Coatlicue i tam też przyszedł na świat jej syn, bóg Hutzilopochtli. Jednocześnie góra stała się sceną bitwy przeciwko Centzon Huitznahuas (synom Coatlicue) i złożenia w ofierze Coyolxauhqui, siostry Huitzilopochtli.

Kamienny monolit przedstawiający rozczłonkowane ciało Coyolxauhqui
(Muzeum Templo Mayor w mieście Meksyk)

Jak rdzenni Amerykanie świętują Nowy Rok

Początek Nowego Roku był i jest obchodzony przez wszystkie rdzenne kultury amerykańskie, chociaż nie wszystkie wybrały tę samą datę. W obu Amerykach obchody Nowego Roku łączą się z ceremoniami ognia i zazwyczaj są związane z przesileniem zimowym, czyli najdłuższą nocą w roku, przypadającą w grudniu na półkuli północnej i w czerwcu na południowej, lub z pierwszym nowiem po przesileniu zimowym. Natomiast w Ameryce Środkowej obchody Nowego Roku całkowicie zerwały z kalendarzem astronomicznym i stały się świętem ruchomym.

Plemiona Umatilla ze wschodniego Oregonu rozpoczynają świętowanie tuż przed przesileniem - 20 grudnia. Obchody nazywane się Kimtee Inmewit (powitanie nowych pokarmów) i - jak wyjaśnia duchowy przywódca - tradycja sięga czasów, gdy świat był nowy. Pierwszym pokarmem, który został stworzony był łosoś, drugim - jeleń. Dla Indian Umatilla Nowy Rok to czas świętowania powrotu świętych pokarmów przez śpiew, grę na bębnach, tańce, modlitwę i wspólny posiłek w długim domu.

Tradycyjny irokeski długi dom, w którym mieszkało 50-60 osób (fot. Wikimedia Commons). Nazwa własna Irokezów to Haudenosanee , czyli "ludzie z długich domów"

Tajemniczy tunel pod Piramidą Quetzalcoatla w Teotihuacan

Oryginalny artykuł: Teotihuacanos recrearon inframundo bajo La Piramide de la Serpiente Emplumada

W 2009 roku meksykańscy badacze z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) rozpoczęli prace wykopaliskowe na terenie Teotihuacan, w ramach Projektu Tlalocán, którym kieruje Sergio Gómez Chávez. Celem projektu jest eksploracja tunelu biegnącego pod Piramidą Quetzalcoatla (Pierzastego Węża), wzniesioną w kompleksie architektonicznym zwanym  Ciudadela (Cytadela).

Quetzalcoatl (Pierzasty Wąż) - jedna z rzeźb zdobiących fasadę Piramidy Quetzalcoatla w Teotihuacan (Muzeum na terenie stanowiska archeologicznego Teotihuacan)

Tunel mieści się na głębokości 28 metrów i ma długość 103 metrów. Uczeni uważają, że na końcu tunelu znajduje się komnata mogąca kryć szczególnie bogate dary ofiarne bądź grobowiec jednego lub nawet kilku władców. Dotarcie do tej tajemniczej komnaty ma stanowić ukoronowanie projektu, którego zakończenie jest planowane na początek 2014 roku. W pracach wykopaliskowych wykorzystywany jest georadar i dwa roboty: Tlaloque I i Tláloc II.

Robot Tláloc II. w tunelu (fot. Mauricio Marat / INAH)

Malowidła naskalne w Tennessee pokazują sposób myślenia starożytnych

Oryginalny artykuł: Matt Smith Ancient Tennessee cave paintings show deep thinking by natives. CNN 23.06.2013.

Galeria zdjęć: Images: Cave Art Reveals Prehistoric View of the Universe. Live Science 27.06.2013.

Pierwsi mieszkańcy Ameryki Północnej pozostawili po sobie wiele przykładów sztuki naskalnej - malowideł i rytów - w jaskiniach i na skałach płaskowyżu Cumberland. Po długoletnich badaniach Jan Simek, antropolog z Uniwersytetu Tennessee, stwierdził, że tworzą one całość i wspólnie pokazują, jak prehistoryczni mieszkańcy kontynentu postrzegali wszechświat i swoje miejsce we wszechświecie.

Badania Simka objęły obszar od Kentucky do północnej Alabamy. Większość malowideł ma od 500 do 900 lat, ale datowanie radiowęglowe wykazało, że jedno z malowideł w Tennessee zostało wykonane 6 tys. lat temu. co oznacza, że jest to najstarsze dzieło sztuki w Ameryce Północnej. 

Scena polowania sprzed 6 tysięcy lat (fot. Jan Simek / Antiguity Publications)

Bogowie Majów

W nadprzyrodzonym świecie Majów spotykamy wielu bogów, których charakteryzowały specyficzne atrybuty i którym przypisywano określone funkcje. W różnych przedstawieniach bogów obdarzano zarówno cechami antropomorficznymi, jak i zoomorficznymi. Niekiedy pojawiali się w odmiennych aspektach, na przykład jako bóstwa dnia albo nocy, bądź jako bogowie związani z czterema stronami świata. O przychylności bogów albo jej braku decydowali ludzie, którzy musieli im okazywać posłuszeństwo i składać należne ofiary, często z własnej krwi, gdyż bogowie, stwarzając człowieka z kukurydzy, obdarzyli go również własną krwią. Większość majańskich bóstw uosabiała ciała niebieskie lub siły przyrody (deszcz, grzmot, błyskawicę czy wiatr).



Glif k'uh oznaczający zarówno boga jak i świętość samą w sobie
(rysunek: John Montgomery)

Najpiękniejsze wizerunki majańskich bogów zawiera Kodeks Drezdeński i chociaż został on spisany w okresie postklasycznym, to przedstawione tam bóstwa pojawiają się również na wcześniejszych zabytkach, a zwłaszcza na malowanej ceramice Majów, co świadczy o tym, że panteon Majów nie uległ znaczącym zmianom w miarę upływu wieków. Niestety, nie zawsze znamy imiona konkretnych bogów i w niektórych przypadkach nadal oznaczamy ich tylko literami alfabetu. Taki sposób zaproponował na początku XX wieku niemiecki uczony Paul Schellhas, badający kodeksy pod kątem zawartych w nich informacji o bogach. Należy bowiem pamiętać, że w owych czasach nie potrafiono jeszcze odczytywać majańskich glifów. 



K'uh (bóstwo) jako postać antropomorficzna w Kodeksie Drezdeńskim

Śmierć w kulturach mezoamerykańskich

W kulturach mezoamerykańskich życie i śmierć pozostawały w dynamicznej relacji. Wierzono, że składanie ofiar – w tym ofiar z ludzi - stanowi integralną część życia, zaspokajającą podstawową potrzebę pożywienia.

Zmarli przodkowie mieli ogromny wpływ na żywych: mogli być pośrednikami między ludźmi a bogami. W czasie 20-dniowego święta ku czci zmarłych żywi komunikowali się ze swoimi przodkami za pomocą pożywienia, kwiatów i innych ofiar. Według przekazów XVI-wiecznego zakonnika brata Diego Duran Aztekowie urządzali obchody ku czci zmarłych dzieci podczas 20-dniowego miesiąca Tlaxochimaco, a ku czci dorosłych w kolejnym miesiącu Xocotlhuetzi. Z niepokojem zauważa on, że pogańskie rytuały (pierwotnie obchodzone w sierpniu) są nadal praktykowane w czasie katolickich obchodów Święta Wszystkich Świętych i Święta Zmarłych, a zwyczaj składania nagietków i innych darów z całą pewnością pochodzi z czasów prekolumbijskich.

Bogowie-Wioślarze przewożą Boga Kukurydzy do Świata Podziemnego. Malunek na płótnie na podstawie sceny wyrytej w kości znalezionej w grobowcu króla Jasaw Chan K'awiil w Tikal (fot. Boguchwała Tuszyńska)

Symbolika w sztuce i piśmie

Metafora i symbolika to podstawowe narzędzie mówienia o rzeczach abstrakcyjnych i niematerialnych. Dzięki niej poszczególne pojęcia otrzymują szeroki zakres znaczeń i skojarzeń. Na przykład wśród ludów mezoamerykańskich powszechnie uważano, że ludzie są jak kukurydza lub kwiaty, które są sadzone w ziemi, rodzą się, by umrzeć, ale jednocześnie niosą w sobie ziarno odrodzenia. Metafory mogą być różne, w zależności od tego, na jaki aspekt obiektu chcemy zwrócić uwagę, na przykład Majowie wyobrażali sobie Ziemię albo jako prostokątny dom lub pole kukurydzy, albo jako wielkiego kajmana pływającego po powierzchni pierwotnego oceanu, albo jako skorupę wielkiego żółwia.

  

Głowy szlachetnie urodzonych były często deformowane oraz dekorowane tak, aby przypominały kolby kukurydzy (fot. Wikimedia Commons)