Ołtarz Majów i ofiary w opuszczonych miejscach w Belize podkreślają trwałość rytuałów

Oryginalny artykuł: Maya altar and offerings at abandoned Belize sites highlight enduring ritual activities 

Archeolodzy prowadzący wykopaliska na stanowiskach Majów w Kaxil Uinic i Ayiin Winik w Belize odkryli pierwszy udokumentowany ołtarz z Późnego Okresu Postklasycznego w tym regionie, a także dodatkowe dowody na to, że Majowie z Okresu Postklasycznego nadal odwiedzali opuszczone miejsca. Badanie, opublikowane w czasopiśmie Latin American Antiquity, wskazuje, że działania te wpisują się w szeroki schemat kultu, jakim otaczano wcześniejszą cywilizację Majów w Okresie Postklasycznym, po jej upadku. Znaczący upadek klasycznej cywilizacji Majów nastąpił między około 750 a 900 rokiem, a wiele miast w północno-zachodnim Belize zostało opuszczonych około 900 roku. Jednak dowody z różnych stanowisk archeologicznych sugerują, że Majowie z Okresu Postklasycznego nadal odwiedzali te miejsca w celach rytualnych.

Mapa przedstawiająca stanowiska archeologiczne wspominane w publikacji (autor mapy: Amy Thompson, źródło ilustracji: Latin American Antiquity) 

Rezultaty prac wykopaliskowych w Ucanal, mieście Majów w Gwatemali

Oryginalny artykuł: Maya ruler burned bodies of old dynasty during regime change, charred human remains reveal 

W artykule opublikowanym w czasopiśmie Antiquty, Christina Halperin i Jean-Baptiste Le Moine (z University of Montreal, Kanada), Marta Lidia Perea Carrera (z Universidad de San Carlos, Gwatemala) i Katherine Miller Wolf (z University of West Florida, USA) przedstawiają rezultaty badań wykopaliskowych prowadzonych na terenie stanowiska archeologicznego Ucanal w Gwatemali. Okazało się, że w królestwie Majów zwanym K’anwitznal (obecnie Ucanal) początek IX wieku związany był z ważnymi zmianami na arenie politycznej. Na tronie zasiadał tam wówczas Papamalil (lub Papmalil), którego imię zdaje się mieć obce pochodzenie. Władca ten nie używał typowego dla Majów tytułu k’uhul ajaw z glifem-emblematem miasta, a jedynie ochk’in kaloomte’, prestiżowego tytułu wysokiej rangi. Chociaż nie znamy dokładnej daty objęcia przez niego tronu, to inskrypcje z innych miast wspominają wydarzenia z jego życia z lat 814-859 i mogą dowodzić jego wpływów politycznych w południowej części Nizin Majów. Jego wizerunki pojawiają się na poświęconych w 820 roku Ołtarzach 12 i 13 w Caracol, w towarzystwie tamtejszego króla K’inich Toobil Yopaat. Z kolei inskrypcja na Steli 32 z Naranjo, również z 820 roku podaje, że Papamalil mógł nadzorować rytuały związane z tamtejszym władcą w 814 roku. Wzmianki pojawiają się też w Nakum i Ceibal.

Po lewej: Ołtarz 12 z Caracol, przedstawiający Papamalil i władcę Caracol, K'inich Toobil Yopaat (autor rysunku: Nikolai Grube),
po prawej: Ołtarz 13 z Caracol z wizerunkami tych samych dwóch osób (fot. University of Pennsylvania)

Przedstawienia boisk do gry w piłkę wyryte w skałach w stanie Oaxaca (Meksyk)

Oryginalny artykuł: Ancient ritual bloodletting may have been performed at carvings found in Mexico

W 2016 roku, podczas prac na terenie gminy San Pedro Mártir Quiechapa (stan Oaxaca, Meksyk), archeolodzy odkryli wyryte w skałach różne elementy. Na szczególne zainteresowanie zasługuje 30 przedstawień boisk do gry w piłkę, które zachowały się w dwóch miejscach tego regionu, 22 w El Gentil i osiem w El Derrumbadero. Do udokumentowania znalezisk uczeni wykorzystali fotogrametrię. Technika ta pozwala na wykonywanie zdjęć pod różnymi kątami i ostatecznie – dzięki programowi komputerowemu – przygotowanie wirtualnego, trójwymiarowego obrazu. W rezultacie okazało się, że największe z wyrytych boisk ma długość 34,1 cm, a najmniejsze 8 cm. Alex Elvis Badillo (z Indiana State University, USA) w opublikowanym właśnie artykule prezentuje wyniki badań oraz – w oparciu o istniejącą literaturę – stara się wyjaśnić, czemu mogły służyć owe przedstawienia boisk do gry w piłkę.

U góry: jedno z przedstawień boisk do gry w piłkę w El Gentil;
na dole: boisko do gry w piłkę w Monte Alban (fot. Alex Elvis Badillo)

Naczynia Majów znalezione w jaskini w pobliżu Chemuyil

Oryginalny artykuł: El INAH recupera tres piezas arqueológicas mayas descubiertas en una cueva de Chemuyil, Quintana Roo

20 listopada bieżącego roku centrum Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) w meksykańskim stanie Quintana Roo zostało powiadomione o prekolumbijskich artefaktach znajdujących się w jaskini położonej w pobliżu miasteczka Chemuyil. Na miejsce to został wysłany archeolog José Antonio Reyes Solís, który przeprowadził wstępną inspekcję i uratował zachowane naczynia Majów. Postanowiono zabezpieczyć wejście do jaskini, gdyż leży ona blisko drogi dojazdowej do miasteczka, przez co jest narażona na ewentualne niepożądane wizyty. 

Wejście do jaskini (fot. Antonio Reyes, Centrum INAH Quintana Roo)

Na Jukatanie natrafiono na jaskinię z odciskami dziecięcych dłoni

Oryginalny artykuł: Hallan cueva con 137 impresiones de manos de ninos mayas en Yucatan 

W południowej części meksykańskiego stanu Jukatan, w odległości około godziny drogi od Meridy, badacz i speleolog Sergio Grosjean natrafił na jaskinię, na ścianach której zachowało się 137 odcisków dłoni w kolorze czarnym i czerwonym. Dokładne położenie jaskini nie zostało jeszcze oficjalnie podane. Wiadomo jednak, że w miejscu tym wznosi się ceiba (puchowiec) o wysokości 15 metrów, a przy jej korzeniach znajduje się otwór o średnicy trzech metrów, przez który można dotrzeć do położonej na głębokości 10 metrów groty. Ceiba odgrywała dużą rolę w życiu religijnym Majów, gdyż – zgodnie z ich wierzeniami – łączyła trzy poziomy świata: podziemny, ziemski i niebiański.

Odciski dłoni na ścianach nowo odkrytej jaskini (fot.: Noticeros Televisa)

Taniec Latających Ludzi

Danza de los Voladores („Taniec Latających Ludzi”) to ceremonia sięgająca czasów prekolumbijskich, która w 2009 roku została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO pod nazwą Ceremonia Ritual de Voladores. W najnowszym wydaniu specjalnym czasopisma Arqueología Mexicana, jego wydawca Enrique Vela zebrał dotyczące tego rytuału informacje, pochodzące zarówno z czasów kolonialnych, jak i z prac opublikowanych przez współczesnych badaczy. Taniec nie ustał wraz z konkwistą hiszpańską i wprowadzeniem wiary chrześcijańskiej, choć w niektórych regionach władze kościelne zabraniały go ze względu na pogańskie korzenie. Jednak z czasem, gdy rytualne znaczenie tańca powoli ulegało zapomnieniu, ceremonię kontynuowano i traktowano raczej jako widowisko towarzyszące różnym okazjom, a i dziś przeznaczane jest niekiedy specjalnie dla turystów, gdyż można podziwiać je, na przykład, na placu przy Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk lub przy wejściu na teren stanowiska archeologicznego El Tajin (stan Veracruz, Meksyk).

Danza de los Voladores przed wejściem na teren stanowiska
archeologicznego El Tajin (stan Veracruz, Meksyk)

Mięso jelenia dominowało podczas uczt w prekolumbijskiej Panamie

Oryginalny artykuł: White-tailed deer were predominant in Pre-Columbian Panama feasts

W prekolumbijskiej Panamie, wizerunki jelenia wirgińskiego, znanego też jako mulak białoogonowy często zdobiły naczynia ceramiczne, a z kości i poroży zwierzęcia wyrabiano liczne artefakty. Szczególnie ceniono mięso jeleni i już hiszpańscy kronikarze wspominali, że w wioskach wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego istniały spiżarnie wypełnione suszonym i solonym mięsem jeleni, choć jadali je tylko przedstawiciele wybranych grup społecznych. Doktorantka María Fernanda Martínez-Polanco (z Uniwersytetu w Tarragonie, Hiszpania) i Richard Cooke (z Smithsonian Tropical Research Institute – STRI) przeprowadzili analizę szczątków jeleni znalezionych w stosach odpadków na terenie stanowiska archeologicznego Sitio Sierra w prowincji Coclé i wykazali, że mięso jeleni podawano podczas szczególnie ważnych świąt, służących zacieśnianiu relacji społecznych i umacnianiu przymierzy.

María Fernanda Martínez-Polanco podczas pracy (fot. STRI)

Świnki morskie złożone w ofierze przez Inków

Oryginalny artykuł: Ritually sacrificed guinea pigs adorned with colorful earrings and necklaces discovered in Peru

Dzięki relacjom Hiszpanów, którzy dotarli do Ameryki Południowej wiadomo, że podczas ceremonii Inkowie masowo składali w ofierze świnki morskie. Do tej pory brakowało jednak potwierdzających to świadectw archeologicznych. W artykule opublikowanym w International Journal of Osteoarchaeology, Lidio Valdez z „The Institute of Andean Studies and Acari Valley Archaeological Project” podał, że na terenie stanowiska Tambo Viejo w Dolinie Acari (południowe Peru) natrafiono na dwa miejsca, w których złożono świnki morskie.

Jedna ze złożonych w ofierze świnek morskich (fot. Lidio Valdez)

Bogactwo darów złożonych w rejonie rafy Khoa, w Jeziorze Titicaca

Oryginalny artykuł: Archaeologists discover 'exceptional' site at Lake Titicaca

Już w 2013 roku nurkowie amatorzy natrafili w rejonie rafy Khoa, w jeziorze Titicaca, na prekolumbijskie artefakty. Wówczas archeolodzy podwodni postanowili przeprowadzić tam dokładniejsze badania. Rafa znajduje się na głębokości powyżej pięciu metrów, w odległości około 10 kilometrów od północno-zachodniego krańca Wyspy Słońca. Obecnie Christophe Delaere (University of Oxford i Université Libre de Bruxelles), José M. Capriles (The Pennsylvania State University) i Charles Stanich (University of South Florida) przedstawili wyniki swych prac w artykule opublikowanym w Proceedings of the National Academy of Sciences.

Artefakty odkryte w rejonie rafy Khoa (fot. Teddy Seguin)

Projekt GAM odsłania tajemnice jaskini w rejonie Chichen Itza

Oryginalny artykuł: Proyecto GAM redescubre Balamku - santuario subterraneo de Chichen Itza

Specjaliści z Projektu GAM (badającego studnie cenotes i jaskinie, wspominanego w wielu postach na naszym blogu) dokonali jednego z najważniejszych odkryć w historii badań majańskiego ośrodka Chichen Itza. We wnętrzu groty, nazwanej Balamkú („Jaskinia Jaguara”) natrafili na setki prekolumbijskich artefaktów, świadczących o rytualnym wykorzystywaniu tego miejsca.

Fragmenty kadzielnic znalezionych w jaskini Balamku (fot. Karla Ortega, Projekt GAM)

Podczas konferencji prasowej w siedzibie INAH, Pedro Francisco Sánchez Nava i Guillermo de Anda przekazali, że jaskinia znajduje się w odległości 2,7 km na wschód od Piramidy Kukulkana (zwanej też Castillo) i w rzeczywistości już w 1966 roku odkryli ją mieszkańcy gminy San Felipe: Eleuterio, Mariano i Esteban Mazón oraz Ermilo, Jacinto i Pascual Un Noh. Pomimo to grota pozostawała nietknięta przez ponad 50 lat, gdyż po otrzymaniu informacji o odkryciu, archeolog Víctor Segovia Pinto nakazał zamknięcie wejścia do jaskini.

Kadzielnice złozone przez Majów w jaskini Balamku (fot. Karla Ortega, Projekt GAM)

Znaczenie szarłatu w prekolumbijskim Meksyku

Numer 138 czasopisma Arqueología Mexicana został poświęcony szarłatowi (Amaranthus), zwanemu w języku nahuatl huauhtli. który w prekolumbijskim Meksyku odgrywał dużą rolę w życiu codziennym i ceremonialnym. Jako roślina jest bogaty w proteiny, tłuszcze, wapno, żelazo i wyróżnia się przede wszystkim dużą zawartością lizyny, a zatem stanowił część diety. O znaczeniu tej rośliny dla kultur Mezoameryki wspominali kronikarze z XVI wieku, szczególnie Bernardino de Sahagún i Diego Durán.

Zbiory szarłatu przedstawione w Códice Florentino

Jak podaje Emily McClung de Tapia, dr antropologii z UNAM, najstarsze na terenie Meksyku szczątki rośliny zidentyfikowanej jako Amaranthus to pochodzące sprzed 9000 lat zasuszone kwiatostany i nasiona, na które podczas wykopalisk natrafił archeolog Richard MacNeish w Dolinie Tehuacán (stan Puebla, Meksyk), chociaż uważa się, że szarłat był uprawiany dopiero około 7000 lat temu.

Zasuszone kwiatostany szarłatu znalezione w Dolinie Tehuacan
(Muzeum Archeologiczne w Tehuacan)
(fot. Boguchwała Tuszyńska)

W Teotihuacan rezydowali przedstawiciele majańskiej elity

Oryginalny artykuł: Elite maya residio en Teotihuacan, revelan hallazgos en la Plaza de las Columnas

Inskrypcje Majów zachowane na zabytkach z Tikal i innych ośrodków leżących w Peten (Gwatemala) wspominają o wydarzeniach z 378 r. n.e., kiedy to osoby z Teotihuacan pojawiły się na Nizinach Majów, co dowodziło kontaktów utrzymywanych pomiędzy tymi kulturami. Jednak do tej pory na terenie Teotihuacan nie znaleziono zbyt wielu dowodów wzajemnych relacji. Obecnie, dzięki nowym odkryciom okazało się, że przedstawiciele majańskiej elity rezydowali w Teotihuacan, czego świadectwa zachowały się na Placu Kolumn, położonym pomiędzy Piramidą Słońca i Piramidą Księżyca, po zachodniej stronie Alei Zmarłych. Projekt archeologiczny „Plaza de las Columnas”, w którym uczestniczą badacze z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH, Meksyk), George Mason University (Virginia, USA), Harvard University (Cambridge, USA), University of Arizona (Tucson, USA) i Aichi Prefectual University (Japonia) rozpoczął się przed czterema laty. Podczas prac skupiono się na Placu Kolumn, który po Piramidzie Słońca, Piramidzie Księżyca i Cytadeli jest czwartym z największych kompleksów architektonicznych w Teotihuacan.

Plan Teotihuacan z zaznaczonym Placem Kolumn
(Projekt Archeologiczny "Plaza de las Columnas")
z dodanymi przez mnie objaśniemiami w j. polskim

Majowie również przetrzymywali dzikie koty w niewoli

Oryginalny artykuł: Cross-Legged Woman's Tomb Reveals Ancient Maya Kept Jaguars in Cages

Do tej pory było wiadomo, że w niektórych ośrodkach na terenie Mezoameryki wiele zwierząt, w tym również drapieżnych, przetrzymywano w niewoli, o czym świadczą przykłady Teotihuacan (post: "Mieszkańcy Teotihuacan przetrzymywali zwierzęta drapieżne w niewoli") i Tenochtitlan (post: "Wiwarium Moctezumy"). Obecnie uczeni: Nawa Sugiyama (George Mason University, Virginia, USA), William L. Fash (Harvard University, Cambridge, USA) i Christine A. M. France (Smithsonian Institution, Maryland, USA) zwrócili uwagę na szczątki zwierząt w majańskim mieście Copan (Honduras). Skupiono się przede wszystkim na dzikich kotach, których szkielety znaleziono w grobowcu w budowli Motmot i w depozycie ofiarnym pod Ołtarzem Q.

Czaszka pumy złożonej w grobowcu w budowli Motmot (fot. Nawa Sugiyama)

Aromaty miłe nie tylko bogom

Podczas rytuałów odprawianych w Mezoameryce, kiedy to bogom składano w darze potrawy i kwiaty, a przede wszystkim palono kadzidło, bardzo ważne były również unoszące się z nich przyjemne wonie. Élodie Dupey García (z Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego w Meksyku) podaje, że owe aromatyczne dary miały wyrażać prośby kierowane do bogów, okazywać im wdzięczność, cześć i poddanie, a zatem miały one usatysfakcjonować istoty nadprzyrodzone. W języku nahuatl zwrot in ahuiyac, in tzopelic określał to, co „aromatyczne i słodkie”, w odniesieniu zarówno do kwiatów, jak i potraw. Można zatem uważać, że prekolumbijskie bóstwa wręcz żywiły się zapachami.

Postać z zoomorficzną kadzielnicą, z której unosi się arommatyczny dym
(detal z Kodeksu Zouche-Nuttall)

140 dzieci i 200 lam złożonych w ofierze podczas rytuału

Oryginalny artykuł: Descubren antiguo sacrificio masivo de ninos que podria ser el mas grande del mundo

Podczas prac archeologicznych, finansowanych przez National Geographic Society i prowadzonych przez międzynarodową ekipę, którą kierują Gabriel Prieto (Universidad de Trujillo) i John Verano (Tulane University) odkryto świadectwa rytuału, podczas którego złożono w ofierze ponad 140 dzieci i 200 młodych lam. Miejsce, w którym około 550 lat temu odprawiono ten rytuał znane jest pod nazwą Huanchaquito-Las Llamas i leży na północnym wybrzeżu Peru, w dystrykcie Huanchaco, około kilometra na zachód od Chan Chan, dawnego ośrodka cywilizacji Chimu.

Szczątki dziecka i lamy odkryte w Huanchaquito-Las Llamas (fot. Gabriel Prieto)

Juz w 2011 roku natrafiono w Huanchaquito-Las Llamas na szczątki 42 dzieci i 70 lam. Gabriel Prieto odkopywał wówczas świątynię pochodzącą sprzed 3500 lat i niespodziewanie okoliczni mieszkańcy powiadomili go o szczątkach ludzkich zachowanych na pobliskich wydmach. Datowanie radiowęglowe znalezionych w pochówkach sznurów i resztek tkanin wskazywało na ich pochodzenie z lat 1400-1500. Podczas kolejnych lat prac wykopaliskowych liczba znalezionych ofiar wzrosła do 140.

Jeden z pochówków z zachowanymi kawałkami tkanin i sznurów (fot. Gabriel Prieto)

Rytualna przemoc w Pacopampa

Oryginalny artykuł: Researchers have found signs of ritual violence on skeletons from an ancient civilization in the Andes

W latach 2005-2015, na terenie stanowiska archeologicznego Pacopampa (region Cajamarca, północne Peru) odkryto szczątki 104 osób, w tym 66 dorosłych i 38 dzieci, pochodzące z okresu formatywnego środkowego (lata 1200-800 p.n.e.) i formatywnego późnego (lata 800-500 p.n.e.). Obecnie grupa japońskich i peruwiańskich uczonych postanowiła przeprowadzić bardziej szczegółowe badania antropologiczne. Tomohito Nagaoka, Yuji Seki, Kazuhiro Uzawa i Daniel Morales Chocano zwrócili szczególną uwagę na siedem szkieletów dorosłych osób, złożonych w platformie ceremonialnej. Zachowały one wyraźne ślady urazów na kościach, a zwłaszcza widoczne pęknięcia czaszek. Zdaniem badaczy, tego typu okaleczenia nie powstały podczas wypadków, lecz świadczą raczej o zamierzonych i powtarzanych uderzeniach. Pomimo to obrażenia niekoniecznie musiały doprowadzić do śmierci, gdyż wszystko wskazuje na to, że niektóre z nich były leczone.

Pochówki osób z pozostałosciami okaleczeń (fot. Nagaoka et al., PLOS ONE, 2017)

Ważne odkrycie w Tak'alik Ab'aj (Gwatemala)

Oryginalny artykuł: Arqueologos revelan importante hallazgo en sitio arqueologico Tak'alik Ab'aj

Archeolodzy Christa Schieber de Lavarreda i Miguel Orrego, prowadzący prace na terenie stanowiska Tak’alik Ab’aj (El Asintal, Retalhuleu, Gwatemala) poinformowali o nowym odkryciu na placu Tanmi T’nam. Już wcześniej zauważono, że pierwotny plan tego miejsca wyróżniał się zorientowaniem astronomicznym, symbolizując kosmogram z czterema punktami kardynalnymi i centrum. W 2016 roku rozpoczęto wykopaliska w Grupie Centralnej, w środkowej części placu, w poszukiwaniu owego centrum, osi świata – axis mundi.  Nazwa Tanmi T’nam pochodzi z języka zamieszkujących te ziemie Majów Mam i oznacza „serce miasta”. W tym roku osiągnięto w Tak’alik Ab’aj cel poszukiwań, czyli natrafiono na symboliczne centrum świata, tak zwany mux (w języku mam) - punkt wyjścia i łączności z przodkami. W tym szczególnym miejscu o charakterze sakralnym, wybranym przez dawnych budowniczych miasta, na przestrzeni dziejów odprawiano różne rytuały.

Wnętrze budowli na placu Tanmi T'nam (fot. Ministerstwo Kultury i Sportu, Gwatemala)

Na Huey Tzompantli w Tenochtitlan umieszczono co najmniej 350 ludzkich czaszek

Oryginalny artykuł: El Gran Tzompantli hallado en la Calle de Guatemala y descrito por conquistadores espanoles suma mas de 350 craneos

W 2015 roku, na terenie obecnego Miasta Meksyk, a niegdyś Tenochtitlan, odkryto wielką ścianę czaszek - Huey Tzompantli (czytaj: "Odkrycie Huey Tzompantli na terenie dawnego Tenochtitlan"). Już wówczas badacze stwierdzili, że na prostokątnej platformie, pokrytej warstwą stiuku, znajdowało się szesnaście drewnianych słupów, stanowiących część rusztowania. Chociaż dwa lata temu prace objęły jedynie 25% całej konstrukcji, to szacowano, że platforma miała 34 metry długości, 12 metrów szerokości i około 45-70 centymetrów wysokości. Znaleziono wówczas tylko 35 ludzkich czaszek. Do chwili obecnej zidentyfikowano jednak aż 350 czaszek, a może być ich znacznie więcej. Jak podaje Raúl Barrera z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), wieża z czaszek to cylindryczny mur o średnicy 6 metrów, wzniesiony z setek ludzkich czaszek, połączonych zaprawą wapienną i ułożonych w kilku rzędach, co tworzy konstrukcję zbliżoną wyglądem do cembrowiny, czyli obmurowania studni.

Huey Tzompantli w Tenochtitlan (fot. PAU/INAH)

Wystawa poświęcona bogu Xipe Totec

Oryginalny artykuł: Dedican exposicion a Xipe Totec, dios portador del maiz y de la guerra

Każdego roku, w miesiącu marcu, podczas święta Mexików zwanego Tlacaxipehualiztli, bóg Xipe Totec domagał się ofiar składanych z wojowników pojmanych podczas wojen i z najdorodniejszych kolb kukurydzy. To znaczące i napawające strachem prekolumbijskie bóstwo stało się motywem przewodnim specjalnej wystawy "Xipe Totec i odnowa życia", zorganizowanej w Muzeum Templo Mayor w mieście Meksyk. Zgromadzono około 50 zabytków związanych z kultem, jakim otaczany był Xipe Totec w różnych rejonach Mezoameryki. Poszczególne eksponaty pochodzą z Tuli, Monte Albán, Apaxco, Chalco, a także z ziem obecnych stanów Veracruz, Guerrero i Jalisco. Jesús González Schmal z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii zaznaczył, że wszystkie zaprezentowane wizerunki bóstwa dowodzą, że kultem otaczali je nie tylko Mexikowie. Jednak, jak podkreśla antropolog Diego Prieto, to właśnie dzięki relacji hiszpańskich kronikarzy wiadomo, jak dużą rolę odgrywał Xipe Totec w życiu Mexików, co pozwoliło zrozumieć związek tego boga z cyklem rolniczym, wojną i społecznością, dla której odnowa życia łączyła się z bóstwami dysponującymi podstawą pożywienia: kukurydzą.

Rzeźba przedstawiająca boga Xipe Totec (fot. Héctor Montaño, INAH)

Odkrycie pochówków w Chotuna-Chornancap

Oryginalny artykuł: Hallan entierros prehispanicos con posibles sacrificios de ninos

Na terenie kompleksu ceremonialnego Chornancap, w północnym regionie Lambayeque, peruwiańscy archeolodzy natrafili na kilkanaście pochówków prekolumbijskich. Odkrycia dokonano podczas wykopalisk prowadzonych w ramach Projektu Chotuna-Chornancap, podjętego przez Unidad Ejecutora 005 Naylamp z Ministerstwa Kultury. Pracami kieruje archeolog Carlos Wester La Torre, który przekazał, że pochówki datowane są na XV-XVI w. n.e. i pochodzą z czasów kultury Chimú-Inca.

Prace wykopaliskowe na terenie kompleksu ceremonialnego Chotuna-Chornancap
(fot. Unidad Ejecutora 005)