Świnki morskie złożone w ofierze przez Inków

Oryginalny artykuł: Ritually sacrificed guinea pigs adorned with colorful earrings and necklaces discovered in Peru

Dzięki relacjom Hiszpanów, którzy dotarli do Ameryki Południowej wiadomo, że podczas ceremonii Inkowie masowo składali w ofierze świnki morskie. Do tej pory brakowało jednak potwierdzających to świadectw archeologicznych. W artykule opublikowanym w International Journal of Osteoarchaeology, Lidio Valdez z „The Institute of Andean Studies and Acari Valley Archaeological Project” podał, że na terenie stanowiska Tambo Viejo w Dolinie Acari (południowe Peru) natrafiono na dwa miejsca, w których złożono świnki morskie.

Jedna ze złożonych w ofierze świnek morskich (fot. Lidio Valdez)

Mieszkańcy Teotihuacan przetrzymywali zwierzęta drapieżne w niewoli

Oryginalny artykuł: Early captive carnivore remains found in ancient Mexican ruins

Od dawna uczeni interesują się sposobem, w jaki przedstawiciele dawnych cywilizacji postępowali z dzikimi zwierzętami. W starożytnym Rzymie wykorzystywano je podczas walk gladiatorów, a w starożytnym Egipcie – mumifikowano. A jak wyglądała sytuacja w Mezoameryce? Do tej pory, dzięki zapiskom hiszpańskich kronikarzy było wiadomo, że w XIV wieku, władca Mexików – Moctezuma – miał własny ogród zoologiczny w Tenochtitlan. Najnowsze badania, które przeprowadzili antropolodzy: Nawa Sugiyama (ze Smithsonian Institution w Waszyngtonie) oraz Andrew D. Somerville i Margaret J. Schoeninger (z  University of California w San Diego), dostarczają nowych dowodów pochodzących z  Teotihuacan, które w okresie od I do VI w. n.e. było największym miastem Mezoameryki. Wyniki badań, opublikowane w PLOS ONE świadczą, że zwierzęta drapieżne były łapane i przetrzymywane w niewoli już około 1000 lat wcześniej.

Malowidło z Teotihuacan, przedstawiającę pumę

Podczas prac wykopaliskowych, prowadzonych w Piramidzie Słońca i Piramidzie Księżyca w latach 1998-2004, natrafiono na liczne depozyty ofiarne, zawierające różne przedmioty oraz szczątki ludzi i zwierząt. Wspomniani uczeni postanowili przeprowadzić badania szkieletów 194 zwierząt, gdyż stanowią one świadectwo jednych z najwcześniejszych w Mezoameryce ofiar składanych ze zwierząt. Szczególną uwagę zwrócili na szczątki wilków, orłów, jaguarów i pum.

Rekonstrukcja szczątków zwierząt i ludzi, znalezionych w Piramidzie Księżyca w Teotihuacan
(autorzy ilustracji: G. Pereira i N. Sugiyama)

Co kości zwierząt mówią o społeczeństwie Majów

Oryginalny artykuł: Beyond the temples: ancient bones reveal the lives of the Maya working class

Większość naszej wiedzy na temat cywilizacji Majów dotyczy rodzin królewskich, ich pałaców i świątyń. Nie dysponujemy jednak zbyt wieloma informacjami o życiu dziesiątek tysięcy ludzi o niższym statusie społecznym. Chcąc poznać nieco lepiej ich codzienne życie, Ashley Sharpe, doktorantka z University of Florida postanowiła zwrócić uwagę na kości zwierząt, pochodzące ze stanowisk archeologicznych Majów i przechowywane obecnie w Florida Museum of Natural History, gdzie kolekcja licząca 22 tysiące najróżniejszych szczątków zwierzęcych, stanowi jeden z największych tego typu zbiorów znajdujących się poza Ameryką Środkową. Szczegółowe wyniki badań zostaną opublikowane w tym miesiącu w Journal of Anthropological Archaeology.

Kość tapira ze specjalnymi nacięciami, która mogła służyć jako instrument muzyczny
(źródło fotografii: University of Florida News)

Kości zwierząt dostarczają informacji o złożoności systemu politycznego i gospodarczego na ziemiach Majów, o wzajemnych relacjach pomiędzy rodzinami królewskimi i elitą a ludnością o znacznie niższym statusie społecznym, o nabywaniu i dystrybucji żywności i dostępie różnych grup społecznych i miast do poszczególnych gatunków. Ashley Sharpe i Kitty Emery, kuratorka Muzeum, zbadały szczątki zwierzęce odkryte na terenie trzech ośrodków Majów: Piedras Negras, Yaxchilan i Aguateca. Pozwoliło to na ustalenie przepływu zasobów zwierzęcych pomiędzy mieszkańcami tych miast a ich partnerami handlowymi, a także pomiędzy rodzinami królewskimi zamieszkującymi stolice a ludnością z mniejszych, okolicznych ośrodków wchodzących w skład danego królestwa.

Jedna z budowli mieszkalnych w Aguateca (fot. Ashley Sharpe)

Globalne skutki zderzenia Nowego i Starego Świata

Epoch-defining study pinpoints when humans came to dominate planet Earth. Phys.org 11.03.2015

Naukowcy z University College London (UCL) proponują, że zdominowana przez człowieka epoka geologiczna zwana antropocenem zaczęła się około roku 1610, kiedy nastąpił niezwykły spadek zawartości dwutlenku węgla w atmosferze i nieodwracalna wymiana gatunków roślin i zwierząt między Nowym a Starym Światem. Poprzednie epoki rozpoczynały się i kończyły wskutek czynników takich jak uderzenie meteorytu, długotrwałe erupcje wulkaniczne, czy dryf kontynentalny, czyli na skutek działania sił natury, które zmieniają Ziemię na skalę globalną. Naukowcy z UCL doszli do wniosku, że ludzie stali się globalną potęgą, która zapoczątkowała nową epokę.

 

Mapa świata z 1587 r. wg kartografa Rumolda Mercatora (fot. Wikimedia Commons)

Łowcy-zbieracze wynaleźli ceramikę, żeby jeść ryby

Scientists reveal fishy cooking habits of North American hunter-gatherers. Phys.org 3.02.2014.

Archeolodzy z University of York i Queens College (City University New York) uważają, że najstarsza ceramika w północno-wschodniej części Ameryki Płn. była używana przez łowców-zbieraczy główie do gotowania, przechowywania i spożywania ryb w sytuacjach społecznych. Badając, jak produkcja ceramiki rozwinęła się w tym regionie 3 tys. lat temu, naukowcy doszli do wniosku, że zastosowanie ceramiki nie było po prostu adaptacją związaną z rosnącym spożyciem pewnych określonych gatunków dzikich roślin i zwierząt, jak dotychczas uważano.

Najnowsze badania pokazują, że to czynniki społeczne były przyczyną wprowadzenia i rozpowszechnienia ceramiki. Chociaż społeczności łowiecko-zbierackie w północno-wschodniej Ameryce Płn. spożywały wiele różnych pokarmów roślinnych i zwierzęcych, jednak ceramiki używano głównie do przetwarzania ryb i produkcji tranu. Pokazuje to, że to właśnie połowy zwierząt wodnych pozwoliły na zainwestowanie czasu i siły roboczej w wytwarzanie ceramiki, ponieważ ryby stały się cennym towarem wymiennym, który był spożywany w trakcie uroczystości w spolecznościach łowiecko-zbierackich.

 

Naczynie ze stanowiska Peace Bridge w Ontario (fot. Archaeological Services)

Ludzie i megafauna jednocześnie zamieszkiwali Florydę na długo przed Clovis

Oryginalny artykuł i wywiad z Jamesem Adovasio: MAI dig suggests human presence at Old Vero Man site. Mercyhurst University 16.12.2014.

Geolog E.H. Sellards, który na początku XX wieku prowadził prace na Florydzie, z pewnością ucieszyłby się na wieść, że dzięki badaniom Instytutu Archeologicznego Mercyhurst (MAI) potwierdzona została jego kontrowersyjna teoria o współistnieniu ludzi i prehistorycznej megafauny około 14 tys. lat temu. Dyrektor MAI dr James Adovasio, który opisuje swoje badania na stanowisku Old Vero Man jako największe paloeindiańskie wykopaliska prowadzone obecnie w Ameryce Północnej, uważa, że odkryte przez jego zespół dowody niepodważalnie wykazały jednoczesną obecność ludzi i późnoplejstoceńskich zwierząt.

Na stanowisku Old Vera Man znaleziono kości zwierzęce wstępnie zidentyfikowane jako należące do wymarłych gatunków wilka strasznego i jakiegoś wielbłądowatego (fot. Mercyhurst University).

Dzieci i lamy złożone w ofierze w Peru 600 lat temu

Oryginalny artykuł: Peruvian dig reveals sacrificial mystery. Phys.org 29.10.2014.

Antropolog John Verano z Tulane University od 30 lat prowadzący wykopaliska w Peru dokonał unikalnego odkrycia rytualnej ofiary z dzieci i młodych lam sprzed 600 lat. W 2011 w nadmorskiej wiosce Huanchaquito peruwiański archeolog Gabriel Prieto odkrył szczątki 42 dzieci, które zostały złożone w ofierze razem z 76 lamami. Obszar ten niegdyś stanowił część państwa Chimú, które zdominowało większą część peruwiańskiego wybrzeża w latach 1100-1470 n.e., po czym zostało podbite przez imperium Inków. W tym roku Prieto i Verano rozszerzyli obszar wykopalisk i zakończyli badania szczątków dzieci znalezionych w 2011 roku, co było możliwe dzięki wsparciu National Geographic Society i Centrum Studiów Latynoamerykańskich przy Tulane University.

Według Verano najnowsze wykopaliska ujawniły kolejne szczątki osób złożonych w ofierze, co pozwoli na dokładniejszą rekonstrukcję tego wydarzenia. Badacze uważają, że mogła być to ofiara dla morza lub reakcja na poważne powodzie spowodowane przez anomalię pogodową El Niño, oraz że zadaniem lam być może było przetransportowanie ofiar w zaświaty.

Antropolog John Verano i doktorantka Brittany Dement badają szczątki dziecka, które zostało złożone w ofierze i pochowane 600 lat temu na wybrzeżu Peru. (Fot: John Verano)

Ludzie skolonizowali wysokie Andy już pod koniec plejstocenu

Oryginalny artykuł: Archaeologists document highest altitude ice age human occupation in Peruvian Andes. Phys.org 23.10.2014.

W peruwiańskich Andach zespół archeologów z University of Maine odkrył najwyżej położone (4500 m n.p.m.) i najstarsze na świecie (ponad 12 tys. lat) ślady osadnictwa wysokogórskiego. Ich odkrycie przesuwa datę ludzkiego osadnictwa na terenach wysokogórskich o prawie tysiąc lat wstecz.

Pomimo niskich temperatur, wysokiego natężenia promieniowania słonecznego i niskiej zawartości tlenu grupy myśliwych-zbieraczy zainicjowały kolonizację tych odległych terenów już pod koniec plejstocenu, zaledwie 2 tys. lat po dotarciu ludzi do Ameryki Południowej. Zdaniem antropologa Kurta Rademakera badania nad tym, jak ludzie przystosowywali się do tak ekstremalnych warunków środowiskowych, jest ważne dla zrozumienia ludzkiej kulturowej i genetycznej zdolności do przetrwania.

Na stanowisku archeologicznym Pucuncho (4355 m n.p.m.) znaleziono 260 narzędzi takich jak groty, narzędzia obrabiane dwustronnie i jednostronne skrobaki, których wiek oceniono na do 12800 lat. W jaskini Cuncaicha (4480 m n.p.m.) znaleziono dobrze zachowane i udokumentowane ślady osadnictwa sięgające 12400 lat wstecz, w tym ślady sadzy na suficie i sztukę naskalną. Większość kamiennych narzędzi z Cuncaicha została wykonana z miejscowego obsydianu i andezytu, a znalezione kości pokazują, że polowano na wikunie, gwanako i taruki.

Jaskinia Cuncaicha (fot. Kurt Rademaker)

Rozbudowa Kanału Panamskiego ujawnia (pre)historyczne skarby

Oryginalny artykuł: Panama Canal expansion dredges up historical treasures. Phys.org 6.09.2014.

Przy rozbudowie Kanału Panamskiego naukowcy niespodziewanie odkryli prawdziwe skarby o charakterze archeologicznym i paleontologicznym, w tym skamieliny 3 tys. bezkręgowców, 500 kręgowców i ponad 250 roślin oraz pozostałości lasu, który spłonął wskutek wybuchu wulkanu. Eksperci wezwani przez Urząd ds. Kanału Panamskiego zidentyfikowali szczątki wielbłądów, krokodyli, zęby gigantycznego rekina oraz kości innych zwierząt sprzed milionów lat.

W trakcie prac pogłębieniowych na jeziorze Gatun po usunięciu ton ziemi odkryto także ślady osiedli ludzkich pochodzących z okresu prekolumbijskiego, kolonialnego i współczesnego. Wśród znalezionych artefaktów są fragmenty ceramiki, ostrza strzał oraz wyposażenie prekolumbijskiego grobowca. Znaleziono także sztylet z XVI wieku, komin z 1908 r. oraz butelki, wozy i wiadra używane do mieszania cementu w trakcie pierwszego etapu budowy kanału.

Wejście do Kanału Panamskiego od strony Pacyfiku (fot. Camilo Molina / Wikimedia Commons)

W Argentynie znaleziono gigantycznego dinozaura

Oryginalny artykuł: Fossils of 'largest' dinosaur found in Argentina. Phys.org 17.05.2014.

W południowej Argentynie paleontolodzy odkryli szczątki prawdopodobnie największego dinozaura, jaki kiedykolwiek stąpał po Ziemi, oraz duży zbiór innych skamielin, które mogą rzucić światło na prehistorię. Uważa się, że jest to nowy gatunek tytanozaura - zauropoda z długą szyją i długim ogonem, który chodził na czterech nogach, żył około 90 milionów lat temu w okresie kredy, był prawdopodobnie roślinożerny, ważył około 100 ton i miał 40 m długości. (Poprzedni rekordzista o dł. ciała 36,6 m także pochodzi z Argentyny i nosi wdzięczną nazwę argentynozaur.) Nowy gatunek nie ma na razie nazwy.

Znaleziono także kości co najmniej sześciu innych dinozaurów, około 60 zębów, z których 57 należy do mięsożernego tyranotytana - jednego z największych znanych teropodów (dwunożnych dinozaurów) i padlinożerców. Oprócz szczątków zwierząt znaleziono odciski liści i łodyg, co pomoże naukowcom odtworzyć ówczesny ekosystem.

Kość udowa dinozaura znalezionego w Rawson w prowincji Chubut w porównaniu ze wzrostem mężczyzny (fot. Museo Paleontologico Egidio Feruglio) 

Paleoindianie budowali pułapki do polowania na karibu w małych grupach

Oryginalny artykuł: Prehistoric caribou hunting structure discovered beneath Lake Huron. Phys.org 28.04.2014.

Na dnie jeziora archeologowie odkryli dowody na prehistoryczne polowania na karibu, zyskując niespotykany dotąd wgląd w organizację społeczną najwcześniejszych mieszkańców regionu Wielkich Jezior. Artykuł opisujący szczegółowo znalezioną na dnie jeziora Huron pułapkę do nagonki na karibu sprzed 9 tysięcy lat ukazało się w Proceedings of the National Academy of Sciences.

Drop 45 Drive Lane. (A) Plan pokazujący główne elementy topograficzne oraz wzniesione przez ludzi. Czarne kropki reprezentują położenie kamieni tworzących główną alejkę. Czatownie dla myśliwych zostały opisane (blind). Wzniesione brukowane powierzchnie na północ i zachód od alejki znajdują sie 1-2 m wyżej od podłoża skalnego, na którym umieszczono kamienie tworzące alejkę. Plan został opracowany na podstawie obrazu akustycznego. (B) Akustyczny obraz alejki stanowiący mozaikę obrazów z sonaru.  Jasne obiekty to kamienie, które silnie odbijają sygnały akustyczne, ciemne to akustyczne cienie (fot.  University of Michigan)

Kurze DNA nie potwierdza prekolumbijskich kontaktów między Polinezją a Ameryką

Oryginalny artykuł: Chicken bones tell true story of Pacific migration. Phys.org 17.03.2014.

Najnowsze badania genetyczne kurzego DNA nie potwierdzają hipotezy, że Polinezyjczycy dotarli do Ameryki przed Kolumbem. Australijskie Centrum Antycznego DNA (ACAD) na University of Adelaide przeprowadziło badania antycznego DNA kurzych kości znalezionych na stanowiskach archeologicznych w różnych miejscach Pacyfiku w celu zbadania pochodzenia i rozprzestrzenienia pierwszych polinezyjskich kur. Pokazują one, że wcześniejsze hipotezy o prekolumbijskich kontaktach między Polinezją a Ameryką Południową były prawdopodobnie oparte na analizie zanieczyszczonych próbek. Natomiast w najnowszych badaniach udało się zidentyfikować i prześledzić unikalnych marker genetyczny pierwotnych kur polinezyjskich, obecny jedynie na Pacyfiku i na południowoazjatyckich wyspach.

Kur bankiwa (Gallus gallus) uważany za dzikiego przodka kury domowej (Gallus gallus domesticus) (fot. Wikimedia Commons)

Beringia amerykańską Atlantydą

Oryginalny artykuł: 10,000 years on the Bering Land Bridge: Ancestors of Native Americans paused en route from Asia. Science Daily 27.02.2014.

Badania genetyczne i klimatyczne wskazują, że po opuszczeniu Azji przodkowie rdzennych Amerykanów spędzili 10 tys. lat na krzewiastych nizinach szerokiego pomostu lądowego Beringa, który łączył wtedy Syberię i Alaskę. Dowodów archeologicznych brak, ponieważ pochłonął je ocean, kiedy poziom wód się podniósł. Dennis O'Rourke, antropolog z University of Utah, archeolog John Hoffecker z University of Colorado at Boulder, i Scott Elias, paleoekolog z University of London starają się pogodzić istniejące dowody genetyczne i paleośrodowiskowe potwierdzające obecność ludzi w Beringii z brakiem dowodów archeologicznych.

Współczesna linia brzegowa Syberii (po lewej) i Alaski (po prawej). Obszar ciemnozielony to Beringia, czyli lądowy pomost Beringa (obecnie pod wodą) pod koniec ostatniego zlodowacenia ok. 28-18 tys. lat temu, kiedy poziom morza był niski, a pokrywa lodu sięgała północnych stanów dzisiejszego USA (fot. Wlliam Manley, Instytut Badań Arktycznych i Alpejskich, Uniwersytet Kolorado)

Amazonia - desano, terra preta i małpy w Nowym Świecie

Documenting the Desano indigenous language of Brazil and Colombia. Phys.org 16.01.2014.
Researchers combine "terra preta" finds with statistics to map early Amazonian population centers. Phys.org 8.01.2014.
Reconstructing the New World monkey family tree. Phys.org 3.01.2014.

Amazonia to ostatnio jeden z gorących tematów, a prowadzone projekty badawcze dotyczą wszystkich jej aspektów: 

• współczesności - brazylijski Projekt Dokumentacji Języka Desano stara się ocalić od zapomnienia jedną z rdzennych kultur, 
• historii - prekolumbijskie techniki rolnicze (terra preta) mogły wyżywić duże miasta,
• prehistorii - jak małpy ewoluowały w Nowym Świecie.

Mapa dorzecza Amazonki (rys. Wikimedia Commons)

Czy Polinezyjczycy ubiegli Kolumba i Wikingów?

Historia ponownego odkrycia Ameryki komplikuje się coraz bardziej. Już w latach 60-ych XX wieku, kiedy archeolodzy odkryli XI-wieczne stanowisko L'Anse aux Meadows na Nowej Fundlandii u wybrzeży Kanady, okazało się, że Wikingowie pobili Kolumba o dobre 500 lat. Teraz okazuje się, że Europejczyków ubiegli Polinezyjczycy, bo coraz więcej dowodów wskazuje na to, że docierali oni do Ameryki być może nawet tysiąc lat przed Kolumbem.

Polinezja: 1. Hawaje (obecnie USA), 2. Nowa Zelandia, 3. Rapa Nui, czyli Wyspa Wielkanocna (Chile), 4. Fidżi i Samoa, 5. Haiti (Polinezja Francuska)

Dlaczego europejskie choroby zdziesiątkowały rdzennych Amerykanów

Ocenia się, że po lądowaniu Kolumba w Nowym Świecie 12 października 1492, co roku więcej rdzennych Amerykanów ginęło od chorób zakaźnych przywiezionych przez europejskich osadników niż się rodziło. Padali ofiarami kolejnych epidemii ospy, odry, grypy, dżumy, błonicy, tyfusu, cholery, szkarlatyny, ospy wietrznej, żółtej febry i krztuśca. Jak wielu zginęło, nigdy się nie dowiemy, ale szacuje się, że w samej Ameryce Północnej w czasach Kolumba było to od 2 do 18 milionów. Pod koniec XIX wieku liczebność rdzennej ludności skurczyła się do około 530 tys.

Rdzenni Amerykanie chorujący na ospę wietrzną. Kodeks Florentyński, spisany w latach 1540-1577 przez franciszkanina Bernardino de Sahaguna i azteckich skrybów w trzech językach: nahuatl, łacińskim i kastylijskim (rys. Wikimedia Commons)

Psy w Ameryce

"Dawno, dawno temu ziemia była zamieszkana przez ludzi innych niż ci stworzeni przez boga-słońce. Byli oni bardzo źli i walczyli między sobą cały czas.

Kiedy bóg-słońce to zobaczył, postanowił unicestwić złych ludzi i stworzyć nowych na ich miejsce. Aby zniszczyć złych ludzi, bóg-słońce zesłał deszcz rzęsisty i długotrwały, strumienie się otworzyły, a ocean wylał. Potop zmiótł całą ludzkość.

Wtedy bóg-słońce postanowił stworzyć nowych ludzi. Najpierw uczynił mężczyznę, potem kobietę, a na koniec psa, aby dotrzymywał im towarzystwa. Potem stworzył lamę i nandu na pożywienie dla pary, którą właśnie powołał do życia."

Legenda ludu Tehuelcze z Ameryki Południowej

Ceramika z Colima przestawiająca psy. Muzeum Rufino Tamayo w mieście Oaxaca w Meksyku (fot. Boguchwała Tuszyńska)

Odkryto rysunki naskalne w jaskini na płaskowyżu Cerrado w Brazylii

Oryginalny artykuł: Conservation experts discover ancient cave art in Brazilian forest. Past Horizons 8.11.2013. 

Podczas zbierania danych środowiskowych na temat lasów w brazylijskich ekoregionach Pantanal i Cerrado zespół badaczy z Wildlife Conservation Society (Towarzystwa Ochrony Przyrody) i lokalnej organizacji pozarządowej Instituto Quinta do Sol odkryli prehistoryczne malowidła jaskiniowe wykonane przez społeczność myśliwych-zbieraczy tysiące lat temu. Wyniki badań zostały opublikowane przez archeologów Rodrigo Luis Simas de Aguiar i Keny Marques Lima w czasopiśmie Revista Clio Arqueológica. Zdaniem autorów różnorodność rysunków znacząco wzbogaca naszą wiedzę na temat sztuki naskalnej z płaskowyżu Cerrado. 

Duży kot i jego ofiara (fot. Wildlife Convervation Society)

Szczątki psów sprzed 1000 lat znalezione w Peru

Oryginalny artykuł: Arqueologos hallaron decenas de fosiles de perros en el Parque de las Leyendas

Na terenie kompleksu archeologicznego Maranga, położonego w Parku Legend (Parque de las Leyendas) w Limie, peruwiańscy badacze odkryli szczątki ponad stu psów,  pochodzące przypuszczalnie sprzed około tysiąca lat. Sam park w Limie obejmuje ogrody zoologiczny i botaniczny, a także pozostałości z czasów prekolumbijskich. Wykopaliska prowadzono w Huaca 33 w celu usunięcia złóż kamieni pokrywających centralną budowlę.

Szkielety psów znalezione na terenie Parque de las Leyendas w Limie (fot. El Comercio, Peru)

Kolejne mumie znalezione na peruwiańskim cmentarzu

Oryginalny artykuł: Two 1,000-year-old mummies found in ancient Peruvian cemetery. The Raw Story 25.10.2013.

Dwie mumie sprzed ponad 1000 lat zostały znalezione na pre-inkaskim cmentarzu na przedmieściach Limy. Zdaniem Gladys Paz znalezisko w kompleksie religijnym kultury Wari Huaca Pucllana (w pobliżu współczesnej dzielnicy Miraflores) jest niezwykle istotne, ponieważ grobowiec został odkryty w stanie nienaruszonym razem z darami ofiarnymi. Zdaniem Paz jest to grobowiec kobiety, a dziecko zostało złożone w ofierze jako jej towarzysz. W grobowcu znaleziono także 7 naczyń zdobionych wizerunkami kotów, używanych do picia herbaty yerba mate, 12 toreb z tkaniny i szczątki 3 świnek morskich.

Wyposażenie grobu z kultury Wari znalezionego w kompleksie świątynnym Huaa Pucllana w Limie (fot. Agencja France-Presse)