Jak dawne „kamienne kuchnie” przechowują sekrety kulinarne

Oryginalny artykuł: How ancient stone kitchens preserve food secrets 

Moździerz, tłuczek i deska do krojenia to współczesne wersje dawnych manos i metate znajdowanych na stanowiskach archeologicznych na całym świecie. Mano to ręczne narzędzie kamienne używane z metate do mielenia i rozdrabniania żywności pochodzącej z roślin i zwierząt. Metate to duży, płaski kawałek kamienia lub zagłębienie w podłożu skalnym. Te metate na podłożu skalnym, znane również jako metate na wolnym powietrzu, są szczególnie powszechne na stanowiskach archeologicznych, a najstarsze z nich pochodzą sprzed 15 500 lat. Teraz badacze z Natural History Museum of Utah wykorzystują nowe techniki, aby wydobyć mikroskopijne pozostałości roślinne zachowane w pęknięciach i szczelinach podłoża skalnego. Dzięki temu chcą dowiedzieć się więcej o ludziach, którzy je tam umieścili. Ich najnowsze odkrycia zostały opublikowane w czasopiśmie American Antiquity.

Lisbeth Louderback podczas wydobywania resztek roślin z metate na podłożu skalnym (fot. Stefania Wilks)

Pozostałości kukurydzy i innych roślin na dawnych żarnach

Oryginalny artykuł: Identifican restos de maíz en artefactos de molienda de más de 6,000 años, hallados en sitio hoy ocupado por Xochimilco

Na dawnej wysepce na środku jeziora Xochimilco w mieście Meksyk znajduje się dziś stanowisko archeologiczne San Gregorio Atlapulco, przykładowe miejsce, w którym można dowiedzieć się o przejściu od łowiectwa-zbieractwa do rozwoju pierwszych osad na tym obszarze w okresie od 8000 do 5500 lat temu. Prawie 10 lat po badaniach archeologicznych miejsce to rzuca nowe światło na procesy, które doprowadziły grupy łowców-zbieraczy z końca plejstocenu do osiadłego trybu życia w środkowym holocenie, co wynika z badań laboratoryjnych przeprowadzonych w latach 2013–2015. Na podstawie prac archeologii eksperymentalnej i analiz mikroskopowych specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) oraz Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego Meksyku, odnaleźli na zachowanych fragmentach żaren ślady obróbki roślin i zidentyfikowali ich pozostałości.

Pozostałości dawnych żaren znalezione w San Gregorio Atlapulco (fot. Projekt AISACM)

Papaja uprawna udomowiona przez Majów 4 tys. lat temu

Cultivated papaya owes a lot to the ancient Maya, research suggests - Phys.Org 17.03.2015.

Badania genetyczne chromosomów płci melonowca (zwanego popularnie papają) pokazują, że jednopienna (czyli obupłciowa) odmiana tej rośliny, która jest najbardziej cenioną odmianą uprawną, powstała na skutek selekcji przez człowieka, najprawdopodobniej przez Majów około 4 tys. lat temu. Badania opublikowane w czasopiśmie Genome Research skupiły się na regionie męskiego chromosomu płci papai, który - jak pokazują wyniki - odpowiada za rozwój rośliny obojnaczej. Zdaniem Raya Minga, profesora botaniki z University of Illinois, który kierował projektem, dzięki tym badaniom pewnego dnia będzie można wyhodować papaję, która wytwarza wyłącznie potomstwo dwupłciowe, co usprawni rozwój systemu korzeniowego i części naziemnej rośliny, obniżając koszty produkcji oraz zużycie nawozów i wody.

Melonowiec (papaja) (fot. Wikimedia Commons)

Globalne skutki zderzenia Nowego i Starego Świata

Epoch-defining study pinpoints when humans came to dominate planet Earth. Phys.org 11.03.2015

Naukowcy z University College London (UCL) proponują, że zdominowana przez człowieka epoka geologiczna zwana antropocenem zaczęła się około roku 1610, kiedy nastąpił niezwykły spadek zawartości dwutlenku węgla w atmosferze i nieodwracalna wymiana gatunków roślin i zwierząt między Nowym a Starym Światem. Poprzednie epoki rozpoczynały się i kończyły wskutek czynników takich jak uderzenie meteorytu, długotrwałe erupcje wulkaniczne, czy dryf kontynentalny, czyli na skutek działania sił natury, które zmieniają Ziemię na skalę globalną. Naukowcy z UCL doszli do wniosku, że ludzie stali się globalną potęgą, która zapoczątkowała nową epokę.

 

Mapa świata z 1587 r. wg kartografa Rumolda Mercatora (fot. Wikimedia Commons)

Podstawą diety mieszkańców Wyspy Wielkanocnej był batat

Dental plaque reveals key plant in prehistoric Easter Island diet. Science Daily 15.12.2014.

Doktorantka Monica Tromp z University of Otago w Nowej Zelandii i dr John Dudgeon z Idaho State University opublikowali wyniki najnowszych badaniach wyjaśniających ich zaskakujące wcześniejsze wyniki, które wskazywały na to, że przez kilka stuleci to palma była podstawą diety mieszkańców Rapa Nui, czego nie potwierdziły żadne inne badania archeologiczne ani etnohistoryczne. Wręcz przeciwnie wszystko wskazuje na to, że palma znikła z wyspy wkrótce po przybyciu ludzi około XIII w. Tym nie mniej pierwsze badania wykazały, że większość fitolitów (mikroszczątków roślinnych) w kamieniu nazębnym pochodziła z drzew palmowych. Zęby pochodziły z pochówków z wielu stanowisk archeologicznych na wyspie, badanych na początku lat 80. XX wieku.

Typowy krajobraz Wyspy Wielkanocnej: wygasłe wulkany pokryte niską roślinnością (fot. Bjørn Christian Tørrissen / Wikimedia Commons)

Genetyczna historia pomidora odkryta

Oryginalny artykuł: Researchers uncover tomato's genetic history. Phys.org 14.10.2014.

W ciągu ostatnich dwóch lat genetykom udało się odczytać genom 360 odmian pomidorów. Analizują relacje między nimi Sanwen Huang z Instytutu Warzyw i Kwiatów Chińskiej Akademii Nauk Agrarnych i jego współpracownicy odtworzyli genetyczną historię pomidora. Pomidor został udomowiony w Ameryce Południowej z dzikiej rośliny o owocach wielkości grochu rosnącej w Andach. Pierwsze pomidory były 100 razy mniejsze od odmian współczesnych, a zmiana wielkości owocu objęła dwa etapy: na pierwszym etapie selekcja pod względem wielkości pozwoliła na wyhodowanie pomidorów koktajlowych, na drugim udało się uzyskać pomidory o dużych owocach.

Różne odmiany pomidorów z gospodarstwa rolnego na Hawajach (fot. Scott Bauer, USDA Natural Resources Conservation Service / Wikimedia Commons)

Rozbudowa Kanału Panamskiego ujawnia (pre)historyczne skarby

Oryginalny artykuł: Panama Canal expansion dredges up historical treasures. Phys.org 6.09.2014.

Przy rozbudowie Kanału Panamskiego naukowcy niespodziewanie odkryli prawdziwe skarby o charakterze archeologicznym i paleontologicznym, w tym skamieliny 3 tys. bezkręgowców, 500 kręgowców i ponad 250 roślin oraz pozostałości lasu, który spłonął wskutek wybuchu wulkanu. Eksperci wezwani przez Urząd ds. Kanału Panamskiego zidentyfikowali szczątki wielbłądów, krokodyli, zęby gigantycznego rekina oraz kości innych zwierząt sprzed milionów lat.

W trakcie prac pogłębieniowych na jeziorze Gatun po usunięciu ton ziemi odkryto także ślady osiedli ludzkich pochodzących z okresu prekolumbijskiego, kolonialnego i współczesnego. Wśród znalezionych artefaktów są fragmenty ceramiki, ostrza strzał oraz wyposażenie prekolumbijskiego grobowca. Znaleziono także sztylet z XVI wieku, komin z 1908 r. oraz butelki, wozy i wiadra używane do mieszania cementu w trakcie pierwszego etapu budowy kanału.

Wejście do Kanału Panamskiego od strony Pacyfiku (fot. Camilo Molina / Wikimedia Commons)

Papryka chili udomowiona na środkowym wschodzie Meksyku

Oryginalny artykuł: Birthplace of the domesticated chili pepper identified in Mexico. Phys.org 18.04.2014

Papryka chili została udomowiona w środkowo-wschodnim Meksyku - donosi międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem botanika z University of California, Davis. Wyniki badań prowadzonych na czterech płaszczyznach - lingwistycznej, ekologicznej, archeologicznej i genetycznej - wskazują na region rozciągający się od południowych krańców stanu Puebla i północnych Oaxaca do południowo-wschodniego Veracruz i znajduje się bardziej na południe niż dotychczas sądzono. Jest on również inny niż zaproponowana lokalizacja dla fasoli i kukurydzy, które prawdopodobnie zostały udomowione w zachodnim Meksyku. Wyniki badań zostały opublikowane 21 kwietnia w internetowym wydaniu Proceedings of National Academy of Sciences w serii publikacji na temat udomowienia zwierząt i roślin.

Papryczki chili - jedna z najważniejszych roślin przyprawowych świata na bazarze Mercat de la Boqueria w Barcelonie (fot. Wikimedia Commons)

Pestki słonecznika z jaskiń w stanie Morelos (Meksyk)

Oryginalny artykuł: El girasol tambien fue domesticado en Mexico

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku, w grotach Cueva del Gallo i La Chagüera w rejonie Ticumán (stan Morelos, Meksyk), archeolodzy odkryli ponad dziesięć tysięcy najróżniejszych szczątków pochodzenia organicznego, które zachowały się z czasów prekolumbijskich. Podczas dziesięciu sezonów prac prowadzonych w latach 1992 – 1999, w Projekcie Archeologicznym Ticumán uczestniczyli konserwatorzy oraz badacze reprezentujący wiele dyscyplin nauki: archeologię, biologię, zoologię, geomorfologię i antropologię fizyczną. W ostatnich latach przeprowadzono dokładną analizę części zebranego materiału, dzięki czemu dowiedziano się więcej na temat niektórych roślin uprawianych na ziemiach prekolumbijskiego Meksyku, a zwłaszcza o słoneczniku (Halianthus annuus).

Wnętrze jednej z jaskiń w okolicy Ticumán (fot. José Luis Alvarado / INAH)

Beringia amerykańską Atlantydą

Oryginalny artykuł: 10,000 years on the Bering Land Bridge: Ancestors of Native Americans paused en route from Asia. Science Daily 27.02.2014.

Badania genetyczne i klimatyczne wskazują, że po opuszczeniu Azji przodkowie rdzennych Amerykanów spędzili 10 tys. lat na krzewiastych nizinach szerokiego pomostu lądowego Beringa, który łączył wtedy Syberię i Alaskę. Dowodów archeologicznych brak, ponieważ pochłonął je ocean, kiedy poziom wód się podniósł. Dennis O'Rourke, antropolog z University of Utah, archeolog John Hoffecker z University of Colorado at Boulder, i Scott Elias, paleoekolog z University of London starają się pogodzić istniejące dowody genetyczne i paleośrodowiskowe potwierdzające obecność ludzi w Beringii z brakiem dowodów archeologicznych.

Współczesna linia brzegowa Syberii (po lewej) i Alaski (po prawej). Obszar ciemnozielony to Beringia, czyli lądowy pomost Beringa (obecnie pod wodą) pod koniec ostatniego zlodowacenia ok. 28-18 tys. lat temu, kiedy poziom morza był niski, a pokrywa lodu sięgała północnych stanów dzisiejszego USA (fot. Wlliam Manley, Instytut Badań Arktycznych i Alpejskich, Uniwersytet Kolorado)

Katastrofalne zmiany w diecie przyczyną wymierania megafauny

Oryginalny artykuł: Rob Payne. Climate change key to megafauna deaths. Phys.org 18.02.2014.

Badania antycznego DNA pomagają wyjaśnić przyczyny masowego wymierania megafauny, m.in. nosorożców włochatych, mamutów i innych wielkich ssaków ostatniej epoki lodowej. Trzydzieści zespołów z 12 krajów przeanalizowało 242 próbki osadów z wiecznej zmarzliny i osiem próbek zawartości przewodu pokarmowego dużych ssaków znalezionych w wiecznej zmarzlinie wokół Arktyki. Wyniki wskazują, że przyczyną masowego wymierania była utrata bioróżnorodności na skutek drastycznych zmian klimatycznych podczas maksimum ostatniego zlodowacenia 25-15 tys. lat temu, kiedy temperatury na Ziemi osiągnęły swoje minimum.

Szablastozębny smilodon i wilk straszny walczą o mamuta kalifornijskiego w La Brea Tar Pits, jednym z z najbogatszych stanowisk paleontologicznych późnego plejstocenu na świecie (rys. Robert Bruce Horsfall / Wikimedia Commons)

Jak tykwa trafiła do Ameryki

Oryginalny artykuł: Lizzi Wade Scientists Solve Mystery of World-Traveling Plant. Science 10.02.2014.

Tykwa pospolita (Lagenaria siceraria) była jedną z pierwszych udomowionych roślin i jedyną o globalnej dystrybucji już w okresie prekolumbijskim. Choć pochodzi z Afryki, była używana przez ludzi w Azji Wschodniej prawdopodobnie już 11 tys. lat temu, a w obu Amerykach ponad 10 tys. lat temu. Nie wiadomo jednak, w jaki sposób tykwa tak się rozprzestrzeniła, a w szczególności - jak i kiedy dotarła do Nowego Świata.  

Badania genetyczne współczesnych oraz archeologicznych egzemplarzy wykazały, że wszystkie prekolumbijskie tykwy są najbliżej spokrewnione z tykwą afrykańską, a nie azjatycką. Aby to wyjaśnić, badacze przedstawili model prądów oceanicznych, który pokazuje, że w późnym plejstocenie dzikie tykwy afrykańskie mogły po prostu dryfować przez Atlantyk.  Po dotarciu do Nowego Świata lokalne dzikie populacje prawdopodobnie rozprzestrzeniły się przy udziale megafauny,  żeby następnie zostać udomowione w kilku różnych miejscach na obu kontynentach amerykańskich.

Współczesne przedmioty wykonane z tykwy (fot. Wikimedia Commons)

Cieplarniana "maszyna czasu" rzuca światło na udomowienie kukurydzy

Oryginalny artykuł: Smithsonian Tropical Research Institute. Greenhouse 'time machine' sheds light on corn domestication. ScienceDaily 3.02.2014.

Poprzez odtworzenie warunków klimatycznych, jakie dominowały na kontynencie amerykańskim w okresie domestykacji pierwszych roślin, naukowcy z Smithsonian Tropical Research Institute odkryli, że przodek kukurydzy - dzika trawa o nazwie teosinte mogła niegdyś wyglądać zupełnie inaczej niż dziś. Fakt, że w symulowanych warunkach bardziej przypomina kukurydzę, może wyjaśnić, dlaczego to właśnie ta roślina została wybrana przez pierwszych rolników do udomowienia i uprawy, dzięki czemu obecnie stała się jedną z najważniejszych roślin uprawnych na całym świecie.

Teosinte uprawiana w warunkach sprzed 10-12 tys. lat zaczyna przypominać kukurydzę (fot. Sean Mattson / STRI)

Czy Polinezyjczycy ubiegli Kolumba i Wikingów?

Historia ponownego odkrycia Ameryki komplikuje się coraz bardziej. Już w latach 60-ych XX wieku, kiedy archeolodzy odkryli XI-wieczne stanowisko L'Anse aux Meadows na Nowej Fundlandii u wybrzeży Kanady, okazało się, że Wikingowie pobili Kolumba o dobre 500 lat. Teraz okazuje się, że Europejczyków ubiegli Polinezyjczycy, bo coraz więcej dowodów wskazuje na to, że docierali oni do Ameryki być może nawet tysiąc lat przed Kolumbem.

Polinezja: 1. Hawaje (obecnie USA), 2. Nowa Zelandia, 3. Rapa Nui, czyli Wyspa Wielkanocna (Chile), 4. Fidżi i Samoa, 5. Haiti (Polinezja Francuska)

Najstarsze ślady papryki 2000 lat temu w Meksyku

Oryginalny artykuł: Early uses of chili peppers in Mexico. Phys.org 13.11.2013.

Papryka mogła być stosowana w Meksyku do produkcji pikantnych napojów już tysiące lat temu, na co wskazują najnowsze badania Terry'ego Powisa z Kennesaw State University oraz jego współpracowników z innych instytucji. Odnaleźli oni ślady papryki w ceramice ze stanowiska w południowym Meksyku. Niektóre z tych naczyń liczą sobie ponad 2000 lat (400 pne-300 ne).

Naczynia kuchenne, w których znaleziono ślady papryki (fot. Roberto Lopez i Emiliano Gallaga Murrieta)

Historia udomowienia amerykańskich roślin i zwierząt

Gatunek uważa się za udomowiony, gdy jego pierwotne cechy zostały tak zmienione, że nie może się rozmnażać bez interwencji człowieka. Pierwszy etap udomowienia to selektywny zbiór nasion roślin, które wykazują pewne pożądane cechy (na przykład duże owoce) i używanie ich do siewu w kolejnym roku. Dla ludzkości udomowienie roślin i zwierząt to pierwsza wielka rewolucja w historii – przejście od zbieractwa, myślistwa i koczownictwa do gospodarki rolniczej i osiadłego trybu życia. Na kontynentach amerykańskich były 4 główne ośrodki domestykacji: wschodnia Ameryka Północna, Mezoameryka, Andy i tropikalne niziny Ameryki Południowej.

Lista roślin udomowionych w obu Amerykach jest naprawdę imponująca. Oto najważniejsze z nich chronologicznie według przypuszczalnego czasu udomowienia:

• ziemniak (Solanum tuberosum) Andy 8000 p.n.e. 
• fasola (Phaseolus vulgaris) Ameryka Południowa 8000 p.n.e., Ameryka Środkowa 5000 p.n.e. 
• dynia (Cucurbita pepo) Ameryka Środkowa 8000 p.n.e., (C.p. ovifera) Ameryka Środkowa 3000 p.n.e. 
• kukurydza (Zea mays) Ameryka Środkowa, 7000 p.n.e. 
• maniok (Manihot esculenta) Ameryka Południowa 6000 p.n.e. Z bulw otrzymuje się mąkę kassawa i mączkę skrobiową zwaną tapioką, liście spożywane jako warzywo, z nasion robi się olej 
• komosa (Chenopodium) Ameryka Południowa 5500 p.n.e., Ameryka Północna 1800 p.n.e. Szczególnie ziarno komosy ryżowej (zwanej też quinoa lub ryżem peruwiańskim) jest bogate w białko, sole mineralne i witaminy. Młode liście jadane w sałatkach i surówkach. 
• awokado (Persea americana) Ameryka Środkowa 5000 p.n.e. 
• papryka (Capsicum) Ameryka Południowa 4000 p.n.e. 
• szarłat (Amaranthus) Ameryka Środkowa 4000 p.n.e. Nasiona bardzo bogate w białko, spożywane prażone jak popcorn lub mielone na mąkę, jada się także liście i korzenie. 
• bawełna (Gossypium) Peru 4000 p.n.e., Mezoameryka 3000 p.n.e. Osobno udomowiona w Azji, obecnie 90% produkcji to gatunki z Nowego Świata. 
• koka (Erythroxylum) Ameryka Południowa 3000 p.n.e. Używana do celów rytualnych i leczniczych (zmęczenie, choroba wysokościowa, bóle reumatyczne, migreny, złamania kości, krwawienia, problemy trawienne itd), żuta lub parzona jak herbata, bogata w minerały (wapń, potas, fosfor), witaminy, białko i błonnik. 
• słonecznik (Helianthus) Ameryka Środkowa 2600 p.n.e., Ameryka Północna 2000 p.n.e. 
• słodki ziemniak, batat (Ipomoea batatas) Peru 2500 p.n.e. 
• bez bagienny (Iva annua) Ameryka Północna 2400 p.n.e. Olej z nasion.
• kakaowiec (Theobroma) Meksyk 1600 p.n.e. 
• tytoń (Nicotiana rustica, N. tabacum) Ameryka Południowa 1000 p.n.e. Używana do celów rytualnych, jako halucynogen, środek przeciwbólowy, pestycyd. 
• wanilia (Vanilla tahitensis, V. planifolia) Ameryka Środkowa XIV w. n.e. Przyprawa, leczenie ugryzień owadów i ran

                  

Natomiast lista udomowionych zwierząt jest niezwykle krótka. Na obu kontynentach amerykańskich znalazło się dosłownie kilka gatunków, które nadawały się do udomowienia. I chociaż starożytni Amerykanie znali koło, to jednak z braku zwierząt pociągowych i wierzchowych, transport odbywał się na piechotę lub szlakami wodnymi.

• pies (Canis lupus familiaris) miejsce nieokreślone ok. 14-30 000 p.n.e., do towarzystwa, jako pożywienie. Być może psy przybyły do Ameryki z Azji wraz z ludźmi.
• świnka morska (Cavia porcellus) Andy 5000 p.n.e., głównie jako pożywienie 
• lama i alpaka (Lama glama, Lama pacos) Andy 4500 p.n.e., źródło pożywienia, paliwa, wełny i sznurów do produkcji quipu 
• indyk (Meleagris gallapavo) Meksyk 100 p.n.e.-100 n.e., mięso, jaja, pióra, kości

    

-------------------

Czytaj także: Dzika historia fasoli - Joya de Ceren - majańskie Pompeje - Joya de Ceren (maniok) - Majański tytoń - Owoce, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom - Trzy siostry: fasola, kukurydza i dynia - Uczmy się od Pierwszych Amerykanów - Warzywa, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom

--------------------

Bibliografia:

• Hirst, K. Kris. Animal Domestication Table of Dates and Places. About.com Archaeology 
• Hirst, K. Kris. Plant Domestication. About.com Archaeology 
• Pickersgill,  Barbara. Domestication of Plants in the Americas: Insights from Mendelian and Molecular Genetics. Oxford Journals
• Wasilewski, Michał. Udomowienie roślin w Nowym Świecie. Wiadomości Botaniczne

Warzywa, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom

Jakie było największe bogactwo, jakie konkwistadorzy przywieźli z Nowego Świata? Nie złoto, nie mirra, nie kadzidło, ale rośliny. Dzisiaj na naszych stołach goszczą dziesiątki warzyw, owoców i ziół, które zostały udomowione przez starożytnych Amerykanów. Wiele z tych roślin to obecnie podstawa wyżywienia dla milionów ludzi na całym świecie. Oto pierwsza część przewodnika po roślinach, które zawdzięczamy Majom, Inkom, Olmekom i innym amerykańskim cywilizacjom.

Fot. Wikimedia Commons (Kliknij, żeby powiększyć / Click to enlarge)