Pochodzenie tamali: od prekolumbijskiego waaj do dania podawanego dziś na gwatemalskim stole

Oryginalny artykuł: El origen del tamal: del waaj prehispánico al platillo que hoy se sirve en la mesa guatemalteca 

Kukurydza to jeden z głównych składników, które ukształtowały kuchnię mezoamerykańską. Stanowi niezbędny element przygotowywania tradycyjnych tamales, potrawy pochodzącej z Meksyku i Ameryki Południowej, której korzenie sięgają kultury Majów. Jej istotą są różnorodne odmiany tamales, znane i spożywane do dziś. Jak podkreśla Francisco Estrada Belli, specjalista od kultury Majów, najstarszy zapis tego dania, zwanego waaj, waj, wa'aj, waah lub wah, zachował się na stanowisku archeologicznym San Bartolo w gwatemalskim Peten. Malowidło ścienne zawierające pierwszą wzmiankę o tym daniu pochodzi z późnego okresu preklasycznego, około 100 r. p.n.e., i jest najstarszym odkrytym do tej pory zapisem. 

Przedstawienie tamali na malowidle w San Bartolo (fot. Projekt Archeologiczny San Bartolo-Xultun)

Kiedy kukurydza stała się podstawą diety mieszkańców Mezoameryki ?

Oryginalny artykuł: UNM researches document the first use of maize in Mesoamerica

Profesor Keith Prufer wraz z zespołem uczonych z różnych dziedzin (archeologii, biologii, ekologii i geologii) z University of New Mexico w Albuquerque i University of California w Santa Barbara przeprowadził nowe badania, które pozwoliły stwierdzić, kiedy kukurydza stała się tak na prawdę podstawą wyżywienia mieszkańców Mezoameryki. Kukurydza została udomowiona około 9000 lat temu w dolinie rzeki Balsas w Centralnym Meksyku. Na Nizinach Majów była uprawiana około 6500 lat temu i mniej więcej w tym samym czasie pojawiła się na ziemiach położonych wzdłuż meksykańskiego wybrzeża Oceanu Spokojnego. Jednak nie było wiadomo, czy już wówczas odgrywała znaczącą rolę w diecie.

Prace wykopaliskowe w schroniskach skalnych w Belize

(źródło fot.: University of New Mexico)

Rozkwit Cahokii zbiegł się z początkiem uprawy kukurydzy

Oryginalny artykuł: Cahokia's rise parallels onset of corn agriculture

Uprawa kukurydzy rozprzestrzeniła się z Mezoameryki na południowo-zachodnie ziemie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych około 4000 r. p.n.e. Przedmiotem dyskusji pozostaje jednak, jak i kiedy dotarła ona do innych rejonów Ameryki Północnej. Thomas Emerson, Mary Simon, Kristin Hedman i Mathew Fort z Illinois State Archaeological Survey przeprowadzili nowe badania, aby sprawdzić, jak wyglądała uprawa kukurydzy w Cahokii. Naukowcy ustalili wiek zwęglonych ziaren kukurydzy znalezionych w tamtejszych kontekstach archeologicznych oraz przeanalizowali zawartość izotopów węgla w próbkach pobranych z zębów i kości 108 osób i 15 psów pochowanych w tym rejonie.

Cahokia (autor ilustracji: William R. Iseminger).

Najwcześniejsze ślady uprawy kukurydzy na ziemiach północno-zachodniego Meksyku

Oryginalny artykuł: El resto de maiz mas antiguo encontrado hasta la fecha en el noroeste de Mexico emergio en bandejas de agua

W przeciągu ostatnich 15 lat archeolodzy Guadalupe Sánchez Miranda i John P. Carpenter z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), pracujący na terenie stanowiska archeologicznego La Playa (stan Sonora, Meksyk), odkopali około 80 ziemnych pieców z najróżniejszych okresów. W większości (70%) pieców zachowały się pozostałości kukurydzy, w tym kłoski, ziarna i zwęglone łodygi. We wrześniu 2017 roku, w jednym z pieców o głębokości około 1,5 metra natrafiono na pozostałości kukurydzy, pochodzącej sprzed 4299-4142 lat. Tym samym jest to najwcześniejszy dowód uprawy kukurydzy na ziemiach północno-zachodniego Meksyku.

Stanowisko archeologiczne La Playa (fot. Centrum INAH Sonora)

W Meksyku odkryto grotę z jednymi z najstarszych malowideł naskalnych w Ameryce

Oryginalny artykuł: Investigan en Cuernavaca el hallazgo de una cueva que podria albergar las pinturas rupestres mas antiguas de America

Antropolog Rafael Rodríguez Brito, dzięki wskazówkom otrzymanym od jednego z mieszkańców Buena Vista del Monte, leżącego w rejonie miasta Cuernavaca (stan Morelos, Meksyk), znalazł grotę z malowidłami naskalnymi, przedstawiającymi głównie ludzkie dłonie. Poza tym, w jaskini zachowały się fragmenty ceramiki i małe kolby pierwotnej odmiany kukurydzy. Badacz niezwłocznie powiadomił o tym odkryciu Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH). Małe kolby kukurydzy znajdujące się we wnętrzu groty mogłyby dowodzić, że kukurydzę zaczęto uprawiać nie tylko w rejonie Chalco, ale i w okolicach Cuernavaca, o czym do tej pory nie wiedziano.

Nowo odkryta grota z malowidłami naskalnymi
(źródło fotografii: El Diario de Morelos)

Kadzie do nixtamalizacji w Tehuacán Viejo

Oryginalny artykuł: Hallan posible evidencia de nixtamalizacion prehispanica en Tehuacan Viejo

W kompleksie ceremonialnym na terenie stanowiska archeologicznego Tehuacán Viejo (stan Puebla, Meksyk), archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) odkryli cztery niewielkie kadzie z okresu postklasycznego (z lat 1000-1350 n.e.), które mogą stanowić świadectwo prekolumbijskiej nixtamalizacji, czyli specjalnego przygotowywania masy kukurydzianej, używanej do wyrobu tortilli. Noemí Castillo Tejero, od ponad 20 lat prowadząca prace w rejonie Tehuacán przekazała, że kadzie znajdują się w dwóch z czterech kompleksów architektonicznych: jedna w Budowli V w Grupie III, a trzy pozostałe w Grupie I, z czego jedna w Budowli XI i dwie w Budowli X.

Jedna z kadzi odkrytych w Tehuacán Viejo (fot. Noemi Castillo Trejo)

Rozwój i upadek Cahokii związany z historią rzeki Missisipi

As the river rises: Cahokia's emergence and decline linked to Mississippi River flooding. Phys.org 4.05.2015.

Najnowsze badania pokazują, że duże powodzie w dolinie rzeki Missisipi mogły mieć wpływ na dynamiczny rozwój i upadek Cahokii - największego prekolumbijskiego miasta na północ od Meksyku. Zespół badawczy kierowany przez geografów Samuela Munoza i Jacka Williamsa z UW-Madison znalazł na to dowody ukryte pod dnem dwóch jezior na równinie zalewowej Missisipi. Analiza osadów datowanych na prawie 2 tys. lat wskazuje na minimum 8 dużych powodzi na środkowym odcinku rzeki Missisipi, które mogą wyjaśnić zagadkę pojawienia się i upadku Cahokii, położonej niegdyś na terenie dzisiejszego miasta St. Louis. 

Mapa dawnego miasta Cahokia i współczesnego St. Louis po historycznej powodzi na Missisipi w 1844 (fot. Samuel Munoz)

Mumie kultury Paracas ujawniają dietę ludzi 2 tys. lat temu

Researchers use isotopic analysis to explore ancient Peruvian life. Science Daily 13.02.2015.

Archeolodzy i bioarcheologdzy przeanalizowali dietę 14 osób zmarłych przed 2 tys. lat, których mumie zostały odkryte na jednym z najbardziej znanych peruwiańskich stanowisk: należącej do kultury Paracas nekropolii Wari Kayan na południowym wybrzeżu Peru. Region ten ma bogatą historię znalezisk archeologicznych, w tym misternych wyrobów włókienniczych i ogromnych geoglifów, natomiast dotychczas nie prowadzono tam badań bioarcheologicznych. Tę lukę wypełniły badania prof. Kelly Knudson z Arizona State University, Ann H. Peters z Muzeum Archeologii i Antropologii przy University of Pennsylvania oraz Elsa Tomasto Cagigao z peruwiańskiego Papierskiego Uniwersytetu Katolickiego przy wsparciu National Science Foundation.

Tkanina kultury Paracas z wełny wielbłądowatego, I w. n.e. nekropolia Paracas w Peru, obecnie Brooklyn Museum (fot. Wikimedia Commons)

Ludzie pojawili się w Amazonii przed lasem deszczowym

Oryginalny artykuł: Researchers uncover evidence of people predating Amazonian rainforest. Phys.org 8.07.2014.

Zespół naukowców z Wielkiej Brytanii, Niemiec i Boliwii znalazł dowody na to, że część Boliwii obecnie stanowiąca las deszczowy była znacznie suchsza i przypominała sawannę zaledwie 2-3 tys. lat temu, czyli w okresie, kiedy była już zamieszkana przez ludzi, którzy już wtedy zajmowali się rolnictwem, w tym uprawą kukurydzy. W artykule opublikowanym w Proceedings of National Academy of Sciences naukowcy przedstawiają wyniki badań osadów z pobliskich jezior, w których znaleziono pyłki traw charakterystyczne dla sawanny. Analiza próbek wykazała także, że w tym samym czasie ludzie uprawiali tam kukurydzę. 

Przy pobieraniu próbek osadów z jezior naukowcy zauważyli duże rowy, odsłonięte przez wycinkę drzew w ostatnich latach, a pierwotnie wykopane przez ludzi, którzy zamieszkiwali te rejony, zanim pojawił się tam las deszczowy. Każdy miał około kilometr długości, 3 m głębokości i 4 m szerokości, choć nie wiadomo jeszcze dlaczego i w jakim celu zostały wykopane. A więc wyniki badań pokazują, że ludzie stopniowo przystosowali się do bardziej wilgotnego klimatu, a nie przybyli skądinąd i zaczęli wycinać drzewa, co sugerowały inne badania.

Boliwijski las deszczowy, Los Yungas (fot. Wikimedia Commons)

Najstarsze miasto Kostaryki otwarte dla turystów

Oryginalny artykuł i zdjęcia: Costa Rica’s oldest city reopens to tourists after renovation. The Tico Times 11.03.2014.

Kostaryka otwiera dla zwiedzających Narodowy Pomnik Guayabo - odrestaurowane ruiny najstarszego w kraju miasta, strategicznie położonego wysoko w górach w pobliżu wulkanu Turrialba. Zdaniem archeologa Rodolfo Tenorio datowanie ceramiki znalezionej na miejscu wskazuje, że stanowisko było zamieszkane w latach 1000-1400 n.e. i mogło mieć nawet 10-15 tys. mieszkańców, po czym z nieznanych powodów zostało opuszczone na długo przed przybyciem Europejczyków. 

Zwiedzający na centralnym placu Narodowego Pomnika Guayabo w dniu otwarcia (fot. Alberto Font / Tico Times)

Cieplarniana "maszyna czasu" rzuca światło na udomowienie kukurydzy

Oryginalny artykuł: Smithsonian Tropical Research Institute. Greenhouse 'time machine' sheds light on corn domestication. ScienceDaily 3.02.2014.

Poprzez odtworzenie warunków klimatycznych, jakie dominowały na kontynencie amerykańskim w okresie domestykacji pierwszych roślin, naukowcy z Smithsonian Tropical Research Institute odkryli, że przodek kukurydzy - dzika trawa o nazwie teosinte mogła niegdyś wyglądać zupełnie inaczej niż dziś. Fakt, że w symulowanych warunkach bardziej przypomina kukurydzę, może wyjaśnić, dlaczego to właśnie ta roślina została wybrana przez pierwszych rolników do udomowienia i uprawy, dzięki czemu obecnie stała się jedną z najważniejszych roślin uprawnych na całym świecie.

Teosinte uprawiana w warunkach sprzed 10-12 tys. lat zaczyna przypominać kukurydzę (fot. Sean Mattson / STRI)

Dramatyczny pożar zwiastunem upadku Cahokii

Oryginalny artykuł: Blake de Pastino. Epic Fire Marked ‘Beginning of the End’ for Ancient Culture of Cahokia, New Digs Suggest. Western Dig 16.09.2013.

Wykopaliska na południu stanu Illinois w USA wykazały, że 900 lat temu ogromny pożar zapoczątkował upadek ówczesnego największego miasta Ameryki - Wielkiej Cahokii - cywilizacji, której szlaki handlowe i strefa wpływów rozciągała się od Wielkich Jezior na pograniczu współczesnej Kanady i USA po południowo-wschodnią część współczesnych Stanów. Zdaniem badaczy wydarzenie to stanowi punkt zwrotny w historii Cahokii i początek wielkich zmian kulturowych.

Cahokia u szczytu swojej potęgi (rys. L. K. Townsend / Cahokia Mounds State Historic Site)

Kukurydza jest spożywana w Peru od 5 tysięcy lat

Oryginalny artykuł: Maize in Diets of People in Coastal Peru Dates to 5,000 Years Ago. Science Daily 25.02.2013.

Od dziesięcioleci archeologowie próbują zrozumieć proces powstawiania cywilizacji południowoamerykańskich w późnym okresie archaicznym (3000-1800 p.n.e.). Jednym z ważnych i trudnych pytań jest rola rolnictwa, a w szczególności kukurydzy w ewolucji złożonych, scentralizowanych społeczeństw. Dotychczas dominował pogląd, że to zasoby morskie, a nie rolnictwo i kukurydza, były siłą napędową gospodarki odpowiedzialną za rozwój cywilizacji w Andach. 

Przełomowe badania prowadzone przez kustosza Field Museum, dra Jonathana Haasa proponują nowe spojrzenie na tę kwestię w oparciu o badania mikroskopowe i datowania C14 gleby, narzędzi kamiennych i koprolitów ze stanowisk archeologicznych. Po latach badań Haas i jego współpracownicy doszli do wniosku, że w późnym archaiku kukurydza (Zea mays) była głównym składnikiem diety ludzi mieszkających w Norte Chico - peruwiańskim regionie znanym z niezwykłego rozkwitu kulturowego w 3 tysiącleciu p.n.e. Wyniki ich badań ukazały się w internetowym wydaniu Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) 25 lutego 2013. Zdaniem Haasa nowe dowody wyraźnie pokazują, że rozwój najwcześniejszych cywilizacji południowoamerykańskich opierał się na rolnictwie, podobnie jak w przypadku innych wielkich cywilizacji: Mezopotamii, Egiptu, Indii i Chin. 

Współczesne odmiany kukurydzy. Gatunki prehistoryczne były mniejsze i mniej wydajne (fot. Wikimedia Commons)