Psy towarzyszyły ludziom w Ameryce już 10 000 lat temu

Oryginalny artykuł: Dogs lived and died with humans 10000 years ago in the Americas

W XX wieku, w środkowo-zachodniej części amerykańskiego stanu Illinois, na terenie dwóch dawnych osad oddalonych od siebie o około 30 kilometrów natrafiono na pochówki psów. W Stilwell II odkryto szczątki jednego psa w 1960 r., a w latach 70. w Koster – szkielety dwóch psów. Obecnie, wykorzystując najnowsze techniki badawcze, Angela Perri z Durham University (Anglia) i jej zespół ustalili, że owe psy żyły około 10 tysięcy lat temu i tym samym można je uznać za najstarsze znane udomowione psy w Ameryce. Do tej pory  najwcześniejsze świadectwa obecności psów w Ameryce, pochodzące sprzed niemal 9300 lat znaleziono na terenie stanu Teksas. Jak podaje Angela Perri, są to jednocześnie najstarsze znane pochówki pojedynczych psów na świecie, gdyż co prawda w Niemczech, w rejonie Bonn-Oberkassel natrafiono na szkielet psa sprzed około 14 tysięcy lat, ale w tym samym pochówku złożono dwie osoby, a zatem pies jedynie im towarzyszył. Amerykańskie pochówki, zawierające wyłącznie szczątki psów wskazują, że dawni ludzie okazywali szczególne względy tym zwierzętom. Brak nacięć na kościach, które sugerowałyby użycie kamiennych narzędzi dowodzi, że psy nie zostały zabite, lecz zmarły z przyczyn naturalnych.

Pochówek psa w Koster (źródło fot.: ScienceNews)

Amazonia trzecim miejscem udomowienia ryżu

Oryginalny artykuł: Rice so nice it was domesticated thrice

Najnowsze badania wykazują, że dziko rosnący ryż został udomowiony niezależnie od siebie na trzech kontynentach, gdyż do Azji i Afryki dołączyła teraz Ameryka Południowa. W Nowym Świecie odmianę ryżu Oryza udomowiono około 4000 lat temu, choć jego uprawa przypuszczalnie została porzucona jeszcze przed dotarciem tam Europejczyków. Do tej pory brakowało konkretnych dowodów, potwierdzających spożywanie ryżu w czasach prekolumbijskich. Obecnie botanicy przeanalizowali fitolity, mikroskopijne twory krzemionkowe, które gromadzą się w komórkach roślinnych i trwają nadal nawet po zniszczeniu i rozkładzie roślin. Dzięki temu uczeni mogą odczytać z ich formy rodzaj i gatunek rośliny, w której powstały.

Botanicy przybywają na teren Monte Castelo (Brazylia) (fot. University of Exeter)

Skorupki indyczych jaj sprzed 1500 lat

Oryginalny artykuł: Archaeological excavation unearths evidence of turkey's domestication 1,500 years ago

Na terenie stanu Oaxaca (Meksyk), archeolodzy Gary Feinman i Linda Nicholas (The Field Museum w Chicago) oraz Heather Lapham (University of North Carolina w Chapel Hill), podczas prac wykopaliskowych na ziemiach zamieszkiwanych przez Zapoteków, odkryli skorupki jaj i kości wylęgłych piskląt indyków, pochodzące sprzed około 1500 lat. Zostały one złożone jako dary ofiarne w latach 400-500 n.e. Rezultaty badań opublikowano w Journal of Archaeological Science: Reports.

Skorupki indyczych jaj i kostki piskląt znalezione w stanie Oaxaca
(fot. Linda Nicholas, The Field Museum)

Papaja uprawna udomowiona przez Majów 4 tys. lat temu

Cultivated papaya owes a lot to the ancient Maya, research suggests - Phys.Org 17.03.2015.

Badania genetyczne chromosomów płci melonowca (zwanego popularnie papają) pokazują, że jednopienna (czyli obupłciowa) odmiana tej rośliny, która jest najbardziej cenioną odmianą uprawną, powstała na skutek selekcji przez człowieka, najprawdopodobniej przez Majów około 4 tys. lat temu. Badania opublikowane w czasopiśmie Genome Research skupiły się na regionie męskiego chromosomu płci papai, który - jak pokazują wyniki - odpowiada za rozwój rośliny obojnaczej. Zdaniem Raya Minga, profesora botaniki z University of Illinois, który kierował projektem, dzięki tym badaniom pewnego dnia będzie można wyhodować papaję, która wytwarza wyłącznie potomstwo dwupłciowe, co usprawni rozwój systemu korzeniowego i części naziemnej rośliny, obniżając koszty produkcji oraz zużycie nawozów i wody.

Melonowiec (papaja) (fot. Wikimedia Commons)

Genetyczna historia pomidora odkryta

Oryginalny artykuł: Researchers uncover tomato's genetic history. Phys.org 14.10.2014.

W ciągu ostatnich dwóch lat genetykom udało się odczytać genom 360 odmian pomidorów. Analizują relacje między nimi Sanwen Huang z Instytutu Warzyw i Kwiatów Chińskiej Akademii Nauk Agrarnych i jego współpracownicy odtworzyli genetyczną historię pomidora. Pomidor został udomowiony w Ameryce Południowej z dzikiej rośliny o owocach wielkości grochu rosnącej w Andach. Pierwsze pomidory były 100 razy mniejsze od odmian współczesnych, a zmiana wielkości owocu objęła dwa etapy: na pierwszym etapie selekcja pod względem wielkości pozwoliła na wyhodowanie pomidorów koktajlowych, na drugim udało się uzyskać pomidory o dużych owocach.

Różne odmiany pomidorów z gospodarstwa rolnego na Hawajach (fot. Scott Bauer, USDA Natural Resources Conservation Service / Wikimedia Commons)

Papryka chili udomowiona na środkowym wschodzie Meksyku

Oryginalny artykuł: Birthplace of the domesticated chili pepper identified in Mexico. Phys.org 18.04.2014

Papryka chili została udomowiona w środkowo-wschodnim Meksyku - donosi międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem botanika z University of California, Davis. Wyniki badań prowadzonych na czterech płaszczyznach - lingwistycznej, ekologicznej, archeologicznej i genetycznej - wskazują na region rozciągający się od południowych krańców stanu Puebla i północnych Oaxaca do południowo-wschodniego Veracruz i znajduje się bardziej na południe niż dotychczas sądzono. Jest on również inny niż zaproponowana lokalizacja dla fasoli i kukurydzy, które prawdopodobnie zostały udomowione w zachodnim Meksyku. Wyniki badań zostały opublikowane 21 kwietnia w internetowym wydaniu Proceedings of National Academy of Sciences w serii publikacji na temat udomowienia zwierząt i roślin.

Papryczki chili - jedna z najważniejszych roślin przyprawowych świata na bazarze Mercat de la Boqueria w Barcelonie (fot. Wikimedia Commons)

Kurze DNA nie potwierdza prekolumbijskich kontaktów między Polinezją a Ameryką

Oryginalny artykuł: Chicken bones tell true story of Pacific migration. Phys.org 17.03.2014.

Najnowsze badania genetyczne kurzego DNA nie potwierdzają hipotezy, że Polinezyjczycy dotarli do Ameryki przed Kolumbem. Australijskie Centrum Antycznego DNA (ACAD) na University of Adelaide przeprowadziło badania antycznego DNA kurzych kości znalezionych na stanowiskach archeologicznych w różnych miejscach Pacyfiku w celu zbadania pochodzenia i rozprzestrzenienia pierwszych polinezyjskich kur. Pokazują one, że wcześniejsze hipotezy o prekolumbijskich kontaktach między Polinezją a Ameryką Południową były prawdopodobnie oparte na analizie zanieczyszczonych próbek. Natomiast w najnowszych badaniach udało się zidentyfikować i prześledzić unikalnych marker genetyczny pierwotnych kur polinezyjskich, obecny jedynie na Pacyfiku i na południowoazjatyckich wyspach.

Kur bankiwa (Gallus gallus) uważany za dzikiego przodka kury domowej (Gallus gallus domesticus) (fot. Wikimedia Commons)

Jak tykwa trafiła do Ameryki

Oryginalny artykuł: Lizzi Wade Scientists Solve Mystery of World-Traveling Plant. Science 10.02.2014.

Tykwa pospolita (Lagenaria siceraria) była jedną z pierwszych udomowionych roślin i jedyną o globalnej dystrybucji już w okresie prekolumbijskim. Choć pochodzi z Afryki, była używana przez ludzi w Azji Wschodniej prawdopodobnie już 11 tys. lat temu, a w obu Amerykach ponad 10 tys. lat temu. Nie wiadomo jednak, w jaki sposób tykwa tak się rozprzestrzeniła, a w szczególności - jak i kiedy dotarła do Nowego Świata.  

Badania genetyczne współczesnych oraz archeologicznych egzemplarzy wykazały, że wszystkie prekolumbijskie tykwy są najbliżej spokrewnione z tykwą afrykańską, a nie azjatycką. Aby to wyjaśnić, badacze przedstawili model prądów oceanicznych, który pokazuje, że w późnym plejstocenie dzikie tykwy afrykańskie mogły po prostu dryfować przez Atlantyk.  Po dotarciu do Nowego Świata lokalne dzikie populacje prawdopodobnie rozprzestrzeniły się przy udziale megafauny,  żeby następnie zostać udomowione w kilku różnych miejscach na obu kontynentach amerykańskich.

Współczesne przedmioty wykonane z tykwy (fot. Wikimedia Commons)

Cieplarniana "maszyna czasu" rzuca światło na udomowienie kukurydzy

Oryginalny artykuł: Smithsonian Tropical Research Institute. Greenhouse 'time machine' sheds light on corn domestication. ScienceDaily 3.02.2014.

Poprzez odtworzenie warunków klimatycznych, jakie dominowały na kontynencie amerykańskim w okresie domestykacji pierwszych roślin, naukowcy z Smithsonian Tropical Research Institute odkryli, że przodek kukurydzy - dzika trawa o nazwie teosinte mogła niegdyś wyglądać zupełnie inaczej niż dziś. Fakt, że w symulowanych warunkach bardziej przypomina kukurydzę, może wyjaśnić, dlaczego to właśnie ta roślina została wybrana przez pierwszych rolników do udomowienia i uprawy, dzięki czemu obecnie stała się jedną z najważniejszych roślin uprawnych na całym świecie.

Teosinte uprawiana w warunkach sprzed 10-12 tys. lat zaczyna przypominać kukurydzę (fot. Sean Mattson / STRI)

Czy Polinezyjczycy ubiegli Kolumba i Wikingów?

Historia ponownego odkrycia Ameryki komplikuje się coraz bardziej. Już w latach 60-ych XX wieku, kiedy archeolodzy odkryli XI-wieczne stanowisko L'Anse aux Meadows na Nowej Fundlandii u wybrzeży Kanady, okazało się, że Wikingowie pobili Kolumba o dobre 500 lat. Teraz okazuje się, że Europejczyków ubiegli Polinezyjczycy, bo coraz więcej dowodów wskazuje na to, że docierali oni do Ameryki być może nawet tysiąc lat przed Kolumbem.

Polinezja: 1. Hawaje (obecnie USA), 2. Nowa Zelandia, 3. Rapa Nui, czyli Wyspa Wielkanocna (Chile), 4. Fidżi i Samoa, 5. Haiti (Polinezja Francuska)

Psy w Ameryce

"Dawno, dawno temu ziemia była zamieszkana przez ludzi innych niż ci stworzeni przez boga-słońce. Byli oni bardzo źli i walczyli między sobą cały czas.

Kiedy bóg-słońce to zobaczył, postanowił unicestwić złych ludzi i stworzyć nowych na ich miejsce. Aby zniszczyć złych ludzi, bóg-słońce zesłał deszcz rzęsisty i długotrwały, strumienie się otworzyły, a ocean wylał. Potop zmiótł całą ludzkość.

Wtedy bóg-słońce postanowił stworzyć nowych ludzi. Najpierw uczynił mężczyznę, potem kobietę, a na koniec psa, aby dotrzymywał im towarzystwa. Potem stworzył lamę i nandu na pożywienie dla pary, którą właśnie powołał do życia."

Legenda ludu Tehuelcze z Ameryki Południowej

Ceramika z Colima przestawiająca psy. Muzeum Rufino Tamayo w mieście Oaxaca w Meksyku (fot. Boguchwała Tuszyńska)

Indyk udomowiony 1000 lat wcześniej

Oryginalny artykuł: UF researchers discover earliest use of Mexican turkeys by ancient Maya. EurekAlert 8.12.2012

Najnowsze badania pokazują, że indyk został udomowiony ponad tysiąc lat wcześniej niż dotychczas uważano. W starożytnym majańskim mieście El Mirador w Gwatemali badacze z University of Florida odkryli kości, które ich zdaniem świadczą o domestykacji i są zarazem najwcześniejszym dowodem na obecność meksykańskiego gatunku indyka na terenach Majów. 

Dotychczas przyjmowano, że kości indyków znajdowane na stanowiskach majańskich należały do rodzimego gatunku indyka pawiego (Meleagris ocellata). Jednak naukowcy ustalili, że kości z El Mirador należą do gatunku Meleagris gallopavo gallopavo, pochodzącego ze środkowego i północnego Meksyku, daleko poza majańskim obszarem kulturowym, będącego jedynym rdzennie mezoamerykańskim zwierzęciem udomowionym. Jest to także gatunek, który Europejczycy zabrali ze sobą do Europy, a więc przodek wszystkich indyków hodowanych i spożywanych obecnie na całym świecie. 

Odkrycie to jest bardzo istotne, ponieważ Majowie mieli niezwykle mało zwierząt domowych. Uprawiali bardzo dużo udomowionych roślin, ale większość protein zwierzęcych pochodziła z dziczyzny. Zdaniem Erin Thornton, udomowienie roślin i zwierząt świadczy o złożoności relacji między środowiskiem a ludźmi, którzy celowo je modyfikują i kontrolują.

Odkrycie kości na południe od naturalnego miejsca występowania tego gatunku pokazuje, że został sprowadzony z północnej Mezoameryki na obszar majański w późnym preklasyku (300 p.n.e.-100 n.e.). Natomiast nie jest jasne, czy zwierzęta zostały sprowadzone w ramach wymiany handlowej i potem ubite, czy zostały wyhodowane na miejscu, a sprowadzono je jeszcze wcześniej. Znalezione zostały w dzielnicy ceremonialnej, więc są prawdopodobnie pozostałością po elitarnej ofierze, posiłku lub uczcie.

Majańska figurka ceramiczna z wyspy Jaina przestawiajaca indyka. Późny klasyk. Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk (fot. Boguchwała Tuszyńska)

Indyk pawi (Meleagris ocellata) dziko żyjący na półwyspie Jukatan (fot. Wikimedia Commons)

Indyk domowy, potomek meksykańskiego gatunku Meleagris gallopavo gallopavo, obecnie prawdopodobnie wymarłego (fot. Wikimedia Commons)

--------------------
Czytaj także: Historia udomowienia amerykańskich roślin i zwierząt - Warzywa, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom - Owoce, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom - El Mirador, Gwatemala
--------------------

Historia udomowienia amerykańskich roślin i zwierząt

Gatunek uważa się za udomowiony, gdy jego pierwotne cechy zostały tak zmienione, że nie może się rozmnażać bez interwencji człowieka. Pierwszy etap udomowienia to selektywny zbiór nasion roślin, które wykazują pewne pożądane cechy (na przykład duże owoce) i używanie ich do siewu w kolejnym roku. Dla ludzkości udomowienie roślin i zwierząt to pierwsza wielka rewolucja w historii – przejście od zbieractwa, myślistwa i koczownictwa do gospodarki rolniczej i osiadłego trybu życia. Na kontynentach amerykańskich były 4 główne ośrodki domestykacji: wschodnia Ameryka Północna, Mezoameryka, Andy i tropikalne niziny Ameryki Południowej.

Lista roślin udomowionych w obu Amerykach jest naprawdę imponująca. Oto najważniejsze z nich chronologicznie według przypuszczalnego czasu udomowienia:

• ziemniak (Solanum tuberosum) Andy 8000 p.n.e. 
• fasola (Phaseolus vulgaris) Ameryka Południowa 8000 p.n.e., Ameryka Środkowa 5000 p.n.e. 
• dynia (Cucurbita pepo) Ameryka Środkowa 8000 p.n.e., (C.p. ovifera) Ameryka Środkowa 3000 p.n.e. 
• kukurydza (Zea mays) Ameryka Środkowa, 7000 p.n.e. 
• maniok (Manihot esculenta) Ameryka Południowa 6000 p.n.e. Z bulw otrzymuje się mąkę kassawa i mączkę skrobiową zwaną tapioką, liście spożywane jako warzywo, z nasion robi się olej 
• komosa (Chenopodium) Ameryka Południowa 5500 p.n.e., Ameryka Północna 1800 p.n.e. Szczególnie ziarno komosy ryżowej (zwanej też quinoa lub ryżem peruwiańskim) jest bogate w białko, sole mineralne i witaminy. Młode liście jadane w sałatkach i surówkach. 
• awokado (Persea americana) Ameryka Środkowa 5000 p.n.e. 
• papryka (Capsicum) Ameryka Południowa 4000 p.n.e. 
• szarłat (Amaranthus) Ameryka Środkowa 4000 p.n.e. Nasiona bardzo bogate w białko, spożywane prażone jak popcorn lub mielone na mąkę, jada się także liście i korzenie. 
• bawełna (Gossypium) Peru 4000 p.n.e., Mezoameryka 3000 p.n.e. Osobno udomowiona w Azji, obecnie 90% produkcji to gatunki z Nowego Świata. 
• koka (Erythroxylum) Ameryka Południowa 3000 p.n.e. Używana do celów rytualnych i leczniczych (zmęczenie, choroba wysokościowa, bóle reumatyczne, migreny, złamania kości, krwawienia, problemy trawienne itd), żuta lub parzona jak herbata, bogata w minerały (wapń, potas, fosfor), witaminy, białko i błonnik. 
• słonecznik (Helianthus) Ameryka Środkowa 2600 p.n.e., Ameryka Północna 2000 p.n.e. 
• słodki ziemniak, batat (Ipomoea batatas) Peru 2500 p.n.e. 
• bez bagienny (Iva annua) Ameryka Północna 2400 p.n.e. Olej z nasion.
• kakaowiec (Theobroma) Meksyk 1600 p.n.e. 
• tytoń (Nicotiana rustica, N. tabacum) Ameryka Południowa 1000 p.n.e. Używana do celów rytualnych, jako halucynogen, środek przeciwbólowy, pestycyd. 
• wanilia (Vanilla tahitensis, V. planifolia) Ameryka Środkowa XIV w. n.e. Przyprawa, leczenie ugryzień owadów i ran

                  

Natomiast lista udomowionych zwierząt jest niezwykle krótka. Na obu kontynentach amerykańskich znalazło się dosłownie kilka gatunków, które nadawały się do udomowienia. I chociaż starożytni Amerykanie znali koło, to jednak z braku zwierząt pociągowych i wierzchowych, transport odbywał się na piechotę lub szlakami wodnymi.

• pies (Canis lupus familiaris) miejsce nieokreślone ok. 14-30 000 p.n.e., do towarzystwa, jako pożywienie. Być może psy przybyły do Ameryki z Azji wraz z ludźmi.
• świnka morska (Cavia porcellus) Andy 5000 p.n.e., głównie jako pożywienie 
• lama i alpaka (Lama glama, Lama pacos) Andy 4500 p.n.e., źródło pożywienia, paliwa, wełny i sznurów do produkcji quipu 
• indyk (Meleagris gallapavo) Meksyk 100 p.n.e.-100 n.e., mięso, jaja, pióra, kości

    

-------------------

Czytaj także: Dzika historia fasoli - Joya de Ceren - majańskie Pompeje - Joya de Ceren (maniok) - Majański tytoń - Owoce, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom - Trzy siostry: fasola, kukurydza i dynia - Uczmy się od Pierwszych Amerykanów - Warzywa, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom

--------------------

Bibliografia:

• Hirst, K. Kris. Animal Domestication Table of Dates and Places. About.com Archaeology 
• Hirst, K. Kris. Plant Domestication. About.com Archaeology 
• Pickersgill,  Barbara. Domestication of Plants in the Americas: Insights from Mendelian and Molecular Genetics. Oxford Journals
• Wasilewski, Michał. Udomowienie roślin w Nowym Świecie. Wiadomości Botaniczne

Warzywa, które zawdzięczamy starożytnym Amerykanom

Jakie było największe bogactwo, jakie konkwistadorzy przywieźli z Nowego Świata? Nie złoto, nie mirra, nie kadzidło, ale rośliny. Dzisiaj na naszych stołach goszczą dziesiątki warzyw, owoców i ziół, które zostały udomowione przez starożytnych Amerykanów. Wiele z tych roślin to obecnie podstawa wyżywienia dla milionów ludzi na całym świecie. Oto pierwsza część przewodnika po roślinach, które zawdzięczamy Majom, Inkom, Olmekom i innym amerykańskim cywilizacjom.

Fot. Wikimedia Commons (Kliknij, żeby powiększyć / Click to enlarge)