Odkrycie szczątków kostnych w Kuélap ujawnia złożone praktyki pogrzebowe kultury Chachapoyas

Oryginalny artykuł: Hallazgo de restos óseos en Kuélap revela complejas prácticas funerarias de los Chachapoya 

W połowie maja w kompleksie archeologicznym Kuélap w Amazonii odkryto budowlę grobową zawierającą szczątki szkieletów pięciu osób oraz przedmioty ceremonialne. Jest to pierwsze tego typu odkrycie, świadczące o wysokiej wartości kultury Chachapoyas, która rozkwitła w Późnym Okresie Przejściowym. Agencja Andina rozmawiała z dyrektorką ds. kultury regionu Amazonas, Rocío Sánchez Chávez, która ujawniła szczegóły tego ważnego odkrycia archeologicznego (szczątki pięciu osób, fitomorficzna paccha w stylu Inków, fragmenty muszli Spondylusa i figury wyrzeźbione w Strefie 12), którego położenie w Kuélap, u zbiegu dwóch głównych wejść, świadczy o jego znaczeniu. 

Szczątki jednej z osób znalezionych w Kuelap (żródło fot. © ANDINA / Editora Perú)

Najstarszy pochówek w Patagonii ujawnia wczesną osadę wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Ameryki Południowej

Oryginalny artykuł: Oldest burial in Patagonia reveals early human settlement along South America's Atlantic coast 

Zaludnienie Ameryki Południowej od dawna jest przedmiotem debaty i proponowane są drogi jego rozprzestrzeniania się na subkontynencie. Jednak szlaki wzdłuż wybrzeża Atlantyku były zazwyczaj znacznie młodsze niż ich odpowiedniki na Pacyfiku, co pozostawia istotną lukę w naszej wiedzy na temat tego, kiedy i jak pierwsi łowcy-zbieracze podróżowali wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Ameryki Południowej. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie Journal of Archaeological Science: Reports przedstawia i omawia najwcześniejsze miejsce pochówku w Patagonii, a także jeden z najwcześniejszych dowodów osadnictwa człowieka we wczesnym holocenie na atlantyckim wybrzeżu Ameryki Południowej. W Ameryce Południowej toczy się wiele dyskusji na temat czasu i szlaków, którymi pierwsi łowcy-zbieracze docierali na kontynent. Wśród hipotez wymienia się trzy główne szlaki rozprzestrzeniania się wzdłuż korytarza wewnętrznego: wybrzeża Pacyfiku lub Atlantyku. Szlaki przybrzeżne byłyby szczególnie korzystne ze względu na mniejsze ryzyko przetrwania, połączenie z głównymi rzekami, którymi można było podróżować i zapuszczać się w głąb lądu oraz dostęp do słodkiej wody. Choć wzdłuż wybrzeża Pacyfiku istnieją liczne dowody na osadnictwo z wczesnego holocenu i późnego plejstocenu, wybrzeże Atlantyku jest stosunkowo znacznie młodsze. Co więcej, szczególnie w Patagonii, najwcześniejsze stanowiska datowane są na około 7000–8000 lat p.n.e., a najwcześniejszy pochówek, w La Arcillosa 2, datowany jest na około 5205 lat p.n.e. Większość tych pochówków wskazuje na to, że łowcy-zbieracze żywili się głównie pokarmem lądowym i mieszanym, w przeciwieństwie do mieszkańców Pacyfiku, gdzie wcześni łowcy-zbieracze opierali swoją dietę głównie na produktach morskich. Brak danych archeologicznych wynika częściowo ze wzrostu poziomu morza w okresie przejścia z plejstocenu do holocenu (około 11 700 lat temu), który prawdopodobnie doprowadził do zatopienia wielu wcześniejszych stanowisk łowców-zbieraczy.

Znaleziska z trzeciego sezonu wykopaliskowego pokazujący szczątki Osoby 1 i Osoby 2. Diagram Raúl González Dubox (źródło ilustracji: Journal of Archeological Science: Reports) 

Znalezisko archeologiczne w La Lagunilla (miasto Meksyk)

Oryginalny artykuł: Hallazgo arqueológico en La Lagunilla ayudará a corroborar límites del islote de Tlatelolco 

Prekolumbijska przeszłość miasta Meksyk ponownie wyłania się spod ziemi, tym razem poprzez pozostałości domostwa, w którym znaleziono trzy pochówki ludzkie, kamienny tlecuil (palenisko) i ceramikę w stylu Azteków III, z późnego okresu postklasycznego (1325-1521). Odkrycie, którego dokonali specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), jest efektem archeologicznych prac ratowniczych prowadzonych na terenie posiadłości w Eje Central Lázaro Cárdenas, w dzielnicy Guerrero. Prace rozpoczęły się 6 października i zakończyły się 6 grudnia 2025 r. Jak poinformowała Jimena Rivera Escamilla, archeolog z Dyrekcji Ratownictwa Archeologicznego (DSA), która kieruje projektem, na stanowisku położonym w pobliżu Strefy Archeologicznej Tlatelolco dotychczas wykryto trzy etapy osadnictwa Mexików i ludu Tlatelolca. Dzięki tej informacji będzie można potwierdzić granice wysepki lub meandry, gdzie osiedlali się ludzie między Tlatelolco a dzielnicą Atezcapan, która odpowiada dzisiejszej La Lagunilla.

Prace archeologiczne na terenie La Lagunilla (fot. Meliton Tapia, INAH)

Archeolodzy odkryli w dolinie Moche platformę grobową z Okresu Preceramicznego

Oryginalne artykuły: Hallan entierro del Señor de Jesús María en Laredo, personaje de 4,500 años de antigüedad, Plataforma funeraria del Señor de Jesús María de Laredo registra varias fases de ocupación

Grupa peruwiańskich i północnoamerykańskich badaczy, uczestniczących w Projekcie Archeologicznym Menocucho (PIAM) odkryła grobowiec ważnego władcy, który żył około 4500 lat temu i władał miejscem znanym dziś jako Strefa Archeologiczna Castillo de Jesús María, rozciągająca się na powierzchni około 22 hektarów, w mieście Menocucho (dystrykt Laredo, prowincja Trujillo, region La Libertad, Peru). Aldo Watanave, dyrektor PIAM, powiedział, że jest to platforma grobowa znajdująca się na północ od Huaca Jesús María (dawniej Menocucho), gdzie znaleziono pięć osób pochowanych podczas jednego pogrzebu. Główna osoba została złożona w grobowcu w kształcie półksiężyca o długości 3,5 metra i szerokości 3,6 metra, w pozycji siedzącej z twarzą zwróconą na wschód. Na jej piersi umieszczono dwa naszyjniki wykonane z muszli, ozdobione krzyżem, podobnym do Krzyża Południa widocznego na firmamencie, na lewej nodze umieszczono muszlę Choromytilus chorus, a po boku moździerz z tłuczkiem.

Grobowiec głównej osoby (fot. Andina/Luis Puell)

Nowe odkrycia w Puémape podkreślają rolę świątyni w dawnym Peru

Oryginalny artykuł: Nuevos hallazgos en Puémape ponen en valor rol que cumplió este templo en el antiguo Perú

Po 35 latach jedna z najstarszych świątyń na północnym wybrzeżu Peru, znajdująca się na stanowisku archeologicznym Puémape, położonym w dystrykcie San Pedro de Lloc, w prowincji Pacasmayo, ujawnia nowe tajemnice dotyczące pochodzenia architektury rytualnej i jej powiązań z kultem przodków w dolinie Jequetepeque, w regionie La Libertad. W 1990 roku podjęto pierwszą próbę przeprowadzenia badań w świątyni Puémape. Znaleziska z tamtego okresu udokumentowały długą historię osadnictwa, łączącą ją z rozwojem kultury Cupisnique. Stanowisko to było jednym z pierwszych, na którym odkryto obecność monumentalnej architektury prekolumbijskiej, związanej z kulturą Cupisnique. Jednak po tym pionierskim odkryciu miejsce to popadło w zapomnienie, aż do dziś. W 2024 roku, prawie 35 lat później, Program Archeologiczny Chicama Narodowego Uniwersytetu San Marcos, którym kierują Henry Tantaleán Ynga i Carito Tavera Medina, przejął pałeczkę dzięki wsparciu nowoczesnej technologii i odnowionej perspektywie naukowej. W tym roku przeprowadzono nową fazę tych badań naukowych.

Prace wykopaliskowe w Puemape (fot. Program Archeologiczny Chicama)

W Palos Verdes (stan Sinaloa, Meksyk) odkryto dwa prekolumbijskie miejsca kremacji i pochówki

Oryginalny artykuł:  Descubren dos crematorios y un osario prehispánicos en Palos Verdes, comunidad de Guasave, Sinaloa

Sposób życia dawnych Guasaveños zaczyna być odkrywany dzięki pracom Projektu Archeologicznego Guasave. Podczas ostatnich badań terenowych w miejscowości Palos Verdes, położonej w północnej części stanu Sinaloa natrafiono na ossuarium i dwa miejsca kremacji, z których jedno prawdopodobnie służyło do kremacji dzieci. Badania uzyskały aprobatę Rady Archeologicznej Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), a kieruje nimi archeolog Rodrigo Vivero Miranda. Wyjaśnia on, że konteksty te pozwolą nam zagłębić się w praktyki pogrzebowe prekolumbijskich mieszkańców tego regionu.

Ossuarium odkryte w Palos Verdes (fot. Rodrigo Vivero)

Archeolodzy z INAH odzyskali szczątki ludzkie kultur pustynnych

Oryginalny artykuł: Rescatan conjunto mortuorio de las culturas del desierto, en una cueva subterránea de Coahuila 

W głębokiej, podziemnej jaskini znajdującej się w Área Natural Protegida (ANP) de Ocampo, w stanie Coahuila, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili na szczątki osób z tak zwanych kultur pustynnych sprzed co najmniej 500 lat. Odkrycie to dostarczy ważnych informacji o koczowniczych mieszkańcach regionu. Jak poinformował dyrektor Centrum INAH Coahuila, Francisco Aguilar Moreno, prace w jaskini przeprowadzono po otrzymaniu skargi od jednego z obywateli, dotyczącej kradzieży szczątków. 

Szkielety znalezione podczas prac w jaskini (fot. Centrum INAH Coahuila)

W Izúcar de Matamoros odnaleziono ludzkie szczątki i ceramikę

Oryginalny artykuł: Recuperan osamentas humanas y cerámica prehispánicas de más de 800 años de antigüedad, en Izúcar, Puebla 

W Izúcar de Matamoros (stan Puebla, Meksyk) natrafiono na pięć pochówków, które dostarczyły nowych informacji na temat osadnictwa w tym regionie. Groby mogły być związane z kompleksem mieszkalnym, pochodzącym z wczesnego okresu postklasycznego (lata 900–1200). Odkrycia dokonano 2 kwietnia podczas prac archeologicznych prowadzonych w ramach projektu konserwacji i rekonstrukcji parku publicznego (Zócalo) w tym mieście. Badania przyczyniają się do lepszego poznania historii ludności, zamieszkującej ten obszar, który odgrywał ważną rolę w czasach prekolumbijskich ze względu na żyzne ziemie i strategiczne położenie, stanowiąc przejście do innych regionów Mezoameryki. Wyniki prac dostarczą informacji na temat populacji osiedlonych w Dolinie Izúcar przed dominacją Azteków, która nastąpiła około 1400 roku i doprowadziła do powstania teorii, że mogły to być migrujące grupy Tolteków i Chichimeków. 

Jeden ze znalezionych pochówków (fot. Salvamento arqueologico Izucar-Zocalo)

W Caral odkryto grób z licznymi darami należący do kobiety z elity

Oryginalny artykuł: Caral: descubren tumba y ajuar funerario de mujer de la élite de milenaria civilización 

Grobowiec kobiety z elity z kultury Caral, wraz z licznymi darami stanowi część odkrycia archeologicznego dokonanego w Áspero, wiosce rybackiej (dystrykt Supe i Supe Puerto, prowincja Barranca, Lima). Jak przekazał David Palomino, znalezisko to jest ważne nie tylko dla historii Peru, ale i dla świata. Na grób wraz z wyprawą natrafiono w Huaca de los Ídolos. Przed rozpoczęciem prac archeologicznych miejsce to pełniło funkcję wysypiska śmieci komunalnych. Wstępne analizy bioantropologiczne wykazały, że odnalezione szczątki należą do kobiety, zmarłej w wieku od 20 do 35 lat, mającej 150 cm wzrostu. Wiek szczątków nie został jeszcze ustalony i będzie znany po przeprowadzeniu bardziej szczegółowej analizy.

Grób kobiety odkryty w Caral (źródło fot. Ministerio de Cultura)

Szczątki mężczyzn, kobiet i dzieci z kultury Chuquibamba pochowanych w okrągłych szybach

Oryginalny artykuł: Encuentran restos de hombres, mujeres y niños enterrados como héroes en pozos circulares de la Cultura Chuquibamba en Perú 

W październiku 2024 r. Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego rozpoczął nowy sezon wykopalisk archeologicznych w południowym Peru. Projekt ten przyniósł zaskakujące odkrycia rzucające światło na mało znane aspekty preinkaskiej kultury tego regionu. Głównym obszarem badań była dolina rzeki Atico i przyległy obszar wybrzeża Pacyfiku, gdzie międzynarodowy zespół archeologów udokumentował wyjątkowe kamienne budowle i zbiorowe pochówki. Jednego z najbardziej niezwykłych odkryć dokonano na stanowisku archeologicznym El Curaca, gdzie natrafiono na cmentarz, obejmujący zbiorowe groby umieszczone w okrągłych szybach otoczonych kamiennymi ścianami. Archeolodzy znaleźli szczątki 24 osób (mężczyzn, kobiet i dzieci), którym towarzyszyła imponująca liczba darów. Wśród znalezionych przedmiotów znajdują się wyroby ceramiczne, kawałki kości i rzeźbionego kamienia, a także delikatne tkaniny, które wymagały szeroko zakrojonych prac konserwatorskich.

Jeden ze znalezionych pochówków (fot. Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego)

W Pałacu Inków w Oquendo odkryto grobowiec kultury Ychsma

Oryginalny artykuł: Hallazgo arqueológico en el Callao: descubren fardo funerario preinca de 800 años de antigüedad con cerámica y textiles de élite en el Palacio Inca de Oquendo

Kultura Ychsma, która rozwinęła się w dolinach Lurín i Rímac w latach 900-1470, odegrała fundamentalną rolę w prekolumbijskiej historii Limy i Callao. Jej przedstawiciele, zajmujący się rolnictwem, rybołówstwem i produkcją rzemieślniczą, stworzyli hierarchiczne społeczeństwo rządzone przez kastę kapłańską, której władza skupiała się w Pachacámac, głównym sanktuarium regionu. Terytorium tej kultury rozciągało się wzdłuż środkowego wybrzeża, aż do XV wieku, kiedy to Inkowie w ramach swojej ekspansji dotarli na ten obszar. Aneksja tego terytorium do Tawantinsuyu nie nastąpiła na drodze wojny, lecz poprzez stopniową integrację. Władze Inków uszanowały znaczenie Pachacámac i pozwoliły, aby sanktuarium nadal pełniło funkcję ośrodka religijnego i politycznego, choć pod nadzorem Cuzco. Najnowsze badania archeologiczne w Callao dostarczyły nowych dowodów obecności kultury Ychsma. W ramach prowadzonego projektu w Pałacu Inków w Oquendo odkryto ciało owinięte w tkaninę, liczące 800–1000 lat. Jak podaje kierujący pracami Hugo Benavides szczątki należą do osoby mającej około 1,55 m wysokości, przy której złożono czarne naczynie ceramiczne ozdobione wężem, charakterystycznym elementem ikonografii Ychsma, co pozwoliło archeologom określić przynależność tej osoby do kultury Ychsma.

Szczątki osoby z kultury Ychsma znalezione przez archeologów (źródło fot. Infobae/Paula Elizalde)

W Ekwadorze znaleziono wyjątkowy pochówek kobiety

Oryginalny artykuł: 1,200-year-old remains of dismembered pregnant woman in Ecuador hint at 'enigmatic' sacrifice to thwart El Niño 

Archeolodzy z kilku uniwersytetów w USA, prowadzący wykopaliska w Ekwadorze odkryli bogaty pochówek ciężarnej kobiety i jej płodu. Kobieta zmarła około 1200 lat temu, a badania jej kości ujawniły, że została pobita, a jej ciało rozczłonkowane. W grobie znaleziono też głowę innej osoby i ofiarę całopalną, co skłoniło uczonych do podejrzeń, że została ona złożona w ofierze. Jak podaje Sara Juengst (z University of North Carolina w Charlotte) ten dość zagadkowy pochówek został znaleziony na terenie Buen Suceso i związany jest z tak zwaną tradycją Manteño (lata 650–1532), okresem który charakteryzował się złożonymi systemami wodzostw ludności nadbrzeżnej, zajmującej się głównie rolnictwem.

Mapka przedstawiająca polożenie stanowiska Buen Suceso (źródło ilustracji: Latin American Antiquity)

Nowe badania pokazują dużą różnorodność bakterii wywołującej kiłę w Ameryce przed przybyciem Kolumba

Oryginalny artykuł: Bacteria causante de la sífilis tuvo alta diversidad en América, previó a la llegada de Colón, revela estudio

Jak wynika z artykułu opublikowanego w brytyjskim czasopiśmie naukowym Nature, dzięki multidyscyplinarnemu badaniu debata na temat pochodzenia kiły (Treponema pallidum pallidum) nabrała zdecydowanego postępu. Wyniki przeprowadzonych prac pokazują, że w Ameryce istniało duże zróżnicowanie Treponema (bakterii wywołującej tę chorobę) na długo przed przybyciem wyprawy Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. W analizie prowadzonej przez Kirsten Bos, zajmującą się paleopatologią molekularną i Johanessa Krause (z Instytutu Maxa Plancka w Lipsku, Niemcy) uczestniczyli naukowcy z kilku krajów Ameryki, w tym dwoje badaczy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH): Jorge Arturo Talavera i Lourdes R. Couoh. Badania potwierdzają, że kiła i inne choroby, takie jak malinica i bejel, wywoływane przez ten rodzaj bakterii charakteryzujących się spiralnym kształtem, miały swoje korzenie w Nowym Świecie i stamtąd zostały przeniesione do Europy pod koniec XV wieku, wywołując intensywną epidemię w XVI wieku. 

Wizerunek osoby chorej na kiłę z 1496 roku autorstwa Albrechta Dürera. Oryginał znajduje się w Muzeum Wellcome w Londynie (ilustracja dzięki uprzejmości Lourdes Hernández)

Na stanowisku Huaca Poncoy 2 odkryto trzy pochówki ludzkie

Oryginalny artykuł: Lambayeque: hallan tres entierros humanos en sitio arqueológico Huaca Poncoy 2 

Podczas akcji ratownictwa archeologicznego na terenie stanowiska Huaca Poncoy 2 (dystrykt Monsefú, prowincja Chiclayo, Peru) odkryto trzy pochówki dorosłych osób. Znaleziono także materiał tekstylny i malakologiczny (mięczaki), kości wielbłądowatych, ceramikę, fragmenty malowideł ściennych oraz przedmioty drewniane i metalowe.

Prace wykopaliskowe w Huaca Poncoy 2 (źródło fot. Andina)

Wyjątkowy pochówek w meksykańskim stanie Nayarit

Oryginalny artykuł: El INAH descubre sistema funerario prehispánico en Nayarit 

Archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili na terenie stanu Nayarit na pochówek z czasów prekolumbijskich, który rzuca nowe światło na praktyki pogrzebowe w tym regionie. Odkrycia dokonano w miejscowości Pozo de Ibarra, gdzie realizowany jest projekt budowy sieci kanalizacji sanitarnej. Jak podaje kierująca pracami wykopaliskowymi Claudia Servín Rosas, jest to system grobowy składający się z pochówku pierwotnego, czyli szkieletu zachowującego pokrewieństwo anatomiczne, któremu towarzyszy koncentracja kości ludzkich złożonych bez pokrewieństwa anatomicznego, ale w określonym układzie. 

Pochówek pierwotny (fot.Claudia Servin Rosas, INAH)

W Brazylii odkryto pochówki pochodzące z czterech różnych okresów

Oryginalny artykuł: 10,000-year-old burials from unknown hunter-gatherer group discovered in Brazil

W północno-wschodnim stanie Maranhão (Brazylia) archeolodzy odkryli najwcześniejsze szczątki ludzkie na tym obszarze, które zdają się należeć do nieznanych wcześniej przodków poprzedzających Sambaqui, przybrzeżnych łowców-zbieraczy, zamieszkujących te ziemie. Cmentarz ten, na którym zachowały się szkielety z różnych okresów, odkopano w São Luís, stolicy i największym mieście Maranhão, przed rozpoczęciem tam prac budowlanych w ramach rządowego programu mieszkaniowego. Pochówki odnaleziono na Farmie Rosane, która stała się miejskim stanowiskiem archeologicznym pomiędzy dwiema ruchliwymi alejami.

Jeden ze szkieletów znalezionych podczas wykopalisk (fot. Wellington Lage)

Nowe znaleziska w jaskini La Morita II (stan Nuevo León, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Milenarios restos humanos y materiales de uso doméstico-ritual son hallados en la cueva La Morita II, en Nuevo León

Podczas II i III fazy sezonu 2023-2024 w prehistorycznej jaskini La Morita II (stan Nuevo León, Meksyk) archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natknęli się na szczątki ludzkie pochodzące sprzed 2500–3000 lat. Znajdowały się one wśród fragmentów wikliny, tkanin i włókien, stanowiących prawdopodobnie część dawnych zawiniątek osłaniających ciała. Prace prowadzono w ramach projektu „Prehistoria i archeologia historyczna północno-wschodniego Meksyku”.

Prace w jaskini La Morita II (fot. Moises Valadez, INAH)

W Cima de San José archeolodzy z INAH znaleźli 48 pochówków

Oryginalny artykuł: Recuperan la mayor muestra osteológica de los antiguos pobladores del suroeste de Tamaulipas

Na terenie Cima de San José (gmina Tula, stan Tamaulipas, Meksyk) specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), nadzorujący prace przy budowie szosy, która połączy gminy Mante, Ocampo i Tula, natrafili na pozostałości 48 pochówków pojedynczych i złożonych. Jest to, jak do tej pory, największa próbka osteologiczna dawnych mieszkańców południowo-zachodniej części tego regionu, powiązana z grupami kulturowymi Pueblito i Huasteca. Koordynator projektu, Esteban Ávalos Beltrán podaje, że liczba pochówków w Cima de San José przewyższa liczbę poprzednich, znalezionych w 2023 roku w północnej części stanu Tamaulipas ale jest możliwe, że pochodzą one z tego samego okresu. Dzięki znalezieniu w pobliżu 18 palenisk archeolodzy mogli zebrać materiał, który posłużył do przeprowadzenia datowania bezwzględnego z wykorzystaniem różnych technik. Pierwsze wyniki analiz malakologicznych, cech technologicznych ceramiki i kamienia oraz zaobserwowanych praktyk kulturowych wskazują na związek zaproponowany dla obszarów Río Verde, południowo-zachodniego Tamaulipas, Sierra de Tamaulipas i doliny Baja de Pánuco, co sugeruje, że miejsce to mogło być zamieszkiwane w latach 250-650. 

Prace wykopaliskowe na terenie Cima de San Jose (fot. Centrum INAH Tamaulipas)

Na terenie Tulum natrafiono na jaskinię ze szczątkami zmarłych

Oryginalny artykuł: Localizan cueva con depósitos mortuorios al interior del recinto amurallado de Tulum, en Quintana Roo

Na terenie otoczonego murem miasta Majów Tulum (stan Quintana Roo, Meksyk) archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili na wejście do jaskini, które było zamknięte dużym kamieniem. Odkrycia dokonano podczas prac nad utworzeniem nowej ścieżki pomiędzy Budowlami 21 (Świątynią Kolumn) i 25 (Świątynią Halach Uinic). Jak podaje kierujący projektem José Antonio Reyes Solís, w górnej części przedniej ściany jaskini znaleziono muszlę morską przyklejoną do podłoża skalnego jako część dekoracji wykonanej przez dawnych Majów. 

Wnętrze jaskini (fot. Jeronimo Aviles Olguin, INAH)

Znaleziska na ziemiach Majów

Oryginalne artykuły: En Ek’ Balam, Yucatán, descubren antiguo chultún reutilizado como cámara funeraria, El INAH indaga en una gruta descubierta en el Tramo 5 sur del Tren Maya

W pewnym momencie historii dawny zbiornik na wodę (tak zwany chultún), znajdujący się na południowym krańcu Podwyższonego Placu Wschodniego na Akropolu w Ek' Balam, mieście Majów na Jukatanie, został ponownie wykorzystany jako przestrzeń grobowa, w której złożono szczątki dwóch osób. Zbiornik jest ograniczony niskim kamiennym murem i posiada małe schody z dwoma stopniami. Chultún ma kształt dzwonu o głębokości 2,98 metra, a jego średnica w dolnej części wynosi 2,10 metra. Samo wejście ma natomiast średnicę 54 cm.

Szczątki kostne złożone na dnie chultuna w Ek' Balam (fot. INAH)