Chili w Mezoameryce

W dniach 27-31 maja bieżącego roku zorganizowano w Culhuacán (Meksyk) trzeci już „Festiwal Chili” To dobra okazja, aby przekonać się, co badacze kultur prekolumbijskich i dawni kronikarze przekazują nam na temat papryki chili, która wraz z kukurydzą, fasolą, amarantem, szałwią hiszpańską, dynią i opuncją jest obecna na stołach Meksyku jako przyprawa i składnik nadający smak potrawom. Chili pochodzi z Ameryki i występowało jedynie w Meksyku i w rejonie Andów. Pierwsze nasiona uprawne datowane są na około 7000 lat i zostały znalezione w jaskini Coxcatlán (Dolina Tehuacán, stan Puebla, Meksyk). Z kolei archeolog Rosa María Reina i biolog Lauro González Quintero, badacze Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili w Cuautitlán na spichrz z nasionami chili, pochodzący sprzed 2950 lat. Pozostałości chili znaleziono też w Ekwadorze (sprzed 6000 lat) i w Peru (sprzed 3800 lat). Na ziemiach Majów chili pojawiło się prawdopodobnie około 1700 roku p.n.e. lub nawet wcześniej. Jednak, jak zapewnia Ana María Velasco Lozano, specjalistka z  INAH, spożywane obecnie Capsicum annuum pochodzi z regionu Amazonii i właśnie stamtąd rozprzestrzeniło się na inne tereny dzięki ptakom, które rozrzucały nasiona.

Różne odmiany chili (od lewej do prawej): morita, cascabel, guajillo,

pasilla, serrano, jalapeño, chipotle i de árbol

(fot. Michael Calderwood / Raíces)

Papaja uprawna udomowiona przez Majów 4 tys. lat temu

Cultivated papaya owes a lot to the ancient Maya, research suggests - Phys.Org 17.03.2015.

Badania genetyczne chromosomów płci melonowca (zwanego popularnie papają) pokazują, że jednopienna (czyli obupłciowa) odmiana tej rośliny, która jest najbardziej cenioną odmianą uprawną, powstała na skutek selekcji przez człowieka, najprawdopodobniej przez Majów około 4 tys. lat temu. Badania opublikowane w czasopiśmie Genome Research skupiły się na regionie męskiego chromosomu płci papai, który - jak pokazują wyniki - odpowiada za rozwój rośliny obojnaczej. Zdaniem Raya Minga, profesora botaniki z University of Illinois, który kierował projektem, dzięki tym badaniom pewnego dnia będzie można wyhodować papaję, która wytwarza wyłącznie potomstwo dwupłciowe, co usprawni rozwój systemu korzeniowego i części naziemnej rośliny, obniżając koszty produkcji oraz zużycie nawozów i wody.

Melonowiec (papaja) (fot. Wikimedia Commons)

Podstawą diety mieszkańców Wyspy Wielkanocnej był batat

Dental plaque reveals key plant in prehistoric Easter Island diet. Science Daily 15.12.2014.

Doktorantka Monica Tromp z University of Otago w Nowej Zelandii i dr John Dudgeon z Idaho State University opublikowali wyniki najnowszych badaniach wyjaśniających ich zaskakujące wcześniejsze wyniki, które wskazywały na to, że przez kilka stuleci to palma była podstawą diety mieszkańców Rapa Nui, czego nie potwierdziły żadne inne badania archeologiczne ani etnohistoryczne. Wręcz przeciwnie wszystko wskazuje na to, że palma znikła z wyspy wkrótce po przybyciu ludzi około XIII w. Tym nie mniej pierwsze badania wykazały, że większość fitolitów (mikroszczątków roślinnych) w kamieniu nazębnym pochodziła z drzew palmowych. Zęby pochodziły z pochówków z wielu stanowisk archeologicznych na wyspie, badanych na początku lat 80. XX wieku.

Typowy krajobraz Wyspy Wielkanocnej: wygasłe wulkany pokryte niską roślinnością (fot. Bjørn Christian Tørrissen / Wikimedia Commons)

Najstarsze ślady papryki 2000 lat temu w Meksyku

Oryginalny artykuł: Early uses of chili peppers in Mexico. Phys.org 13.11.2013.

Papryka mogła być stosowana w Meksyku do produkcji pikantnych napojów już tysiące lat temu, na co wskazują najnowsze badania Terry'ego Powisa z Kennesaw State University oraz jego współpracowników z innych instytucji. Odnaleźli oni ślady papryki w ceramice ze stanowiska w południowym Meksyku. Niektóre z tych naczyń liczą sobie ponad 2000 lat (400 pne-300 ne).

Naczynia kuchenne, w których znaleziono ślady papryki (fot. Roberto Lopez i Emiliano Gallaga Murrieta)

Łowy dawnych Majów

Diego de Landa w swej Relación de las cosas de Yucatán pisze, że Majowie przygotowywali potrawy z warzyw i duszonego mięsa jeleni i ptaków, zarówno dzikich jak i udomowionych, oraz z ryb. Posiłki takie spożywano dopiero późnym popołudniem lub nawet wieczorem. Oczywiście najpierw trzeba było wyruszyć na łowy. O tym jak wyglądały polowania w świecie dawnych Majów i na jakie zwierzęta polowano, możemy dowiedzieć się dzięki scenom przedstawionym w Kodeksie Madryckim oraz wymalowanym na naczyniach ceramicznych.

Majański myśliwy z upolowanym jeleniem
(detal z talerza Majów w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Polowania na jelenie były zadaniem grupowym. Przed wyruszeniem na łowy myśliwi palili kadzidło swoim bogom. Być może malowali też ciała, gdyż jeden z zachowanych talerzy ceramicznych Majów przedstawia postacie myśliwych z ciałami pomalowanymi na czarno i z nakryciami głów w formie łba jelenia.

Myśliwy z pomalowanym ciałem i nakryciem głowy w formie łba jelenia
(detal z talerza Majów w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Gliniane kule do gotowania

Oryginalny artykuł: Clay balls unearthed at Mayan site probably used for cooking. Discovery News 29.11.2012

Na stanowisku w Meksyku odkryto kilkanaście okrągłych, glinianych kul, których Majowie prawdopodobnie używali do gotowania. Badania kuchni w Escalera de Cielo na Jukatanie ujawniły 77 kompletnych kul i 912 mniejszych fragmentów. Kule mają ponad tysiąc lat, średnicę 2,5-5 cm oraz mikroskopijne kawałeczki kukurydzy, fasoli, dyni i innych roślin okopowych na powierzchni.

Odkrycie potwierdza hipotezę, że tego rodzaju kule były stosowane w kuchni przy przetwarzaniu żywności, jak napisali w Journal of Archaeological Science archeolodzy Stephanie Simms i Francesco Berna z Uniwersytetu w Bostonie oraz George Bey z Millsaps College. Zdaniem Simms jest to pierwsze udokumentowane tego typu znalezisko na terenach majańskich, natomiast we współczesnej kuchni majańskiej kule nie są wcale stosowane.

Escalera al Cielo - miejscowość położona w rejonie Puuc w górzystej części Jukatanu - była elitarną miejscowością rezydencjalną i została nagle opuszczona gdzieś pod koniec klasyku (800-950 n.e.), o czym świadczą naczynia ceramiczne, kamienne narzędzia, ozdoby osobiste oraz inne znalezione artefakty.

Współczesna majańska kuchnia: na środku tradycyjne palenisko, nad nim suszą się wędliny, w tle naczynia ceramiczne (fot. Boguchwała Tuszyńska)

Kuchnia starożytnych Majów

Kuchnia starożytnych Majów była niezwykle zróżnicowana i obejmowała owoce morza oraz produkty roślinne i zwierzęce, pochodzące z myślistwa, zbieractwa oraz rolnictwa. Starożytni Amerykanie udomowili szereg roślin, z których najważniejsze były kukurydza, maniok i kakaowiec.

Rolnictwo

Majowie stosowali szereg technik przygotowania ziemi pod uprawę, w tym system żarowy (wypalanie), płodozmian oraz system milpa. W niektórych regionach bardzo popularne były leśne ogrody zwane pet kot: ogrody otoczone niskimi murkami z kamienia (pet 'okrągły', kot 'mur z luźnych kamieni'). Na terenach podmokłych budowano wzniesione pola, umocnione drewnianymi palami z kanałami odprowadzającymi wodę.

	Przykład współczesnego wykorzystania techniki wypalania na południe od Santa Fe w Panamie (fot. Wikimedia Commons).
	Płodozmian norfolski (ziemniak-owies-peluszka-żyto), Wrocław, Polska (fot. Wikimedia Commons).
	Typowa środkowoamerykańska milpa: kukurydza, awokado, różne odmiany dyni i fasoli, melon, pomidor, papryka chili, słodkie ziemniaki, kłębian, szarłat i świerzbiec. Banany w tle nie są rośliną rodzimą, ale obecnie są bardzo powszechne (fot. Wikimedia Commons).