Rzeźby moai z Wyspy Wielkanocnej zostały wykonane przez różne grupy rodzinne

Oryginalny artykuł: Los moái de la Isla de Pascua fueron tallados por diferentes grupos familiares que trabajaban las canteras de Rapa Nui de manera independiente 

Wysokiej rozdzielczości trójwymiarowe skanowanie głównego kompleksu kamieniołomu Rapa Nui ujawnia co najmniej 30 niezależnych stanowisk roboczych, co obala teorię scentralizowanej produkcji kolosalnych megalitów. Powolny proces geologiczny w kamieniołomie Rano Raraku, gdzie przez wieki tuf wulkaniczny formował posągi moai, został w końcu ujawniony w bezprecedensowy sposób. Kompleksowy model trójwymiarowy, wygenerowany na podstawie ponad jedenastu tysięcy fotografii, umożliwił precyzyjne odwzorowanie krajobrazu wyrzeźbionego przez dawny lud Rapa Nui. Rezultat, daleki od odkrycia monolitycznej fabryki zarządzanej przez jeden organ, odsłania złożoną mozaikę niezależnych warsztatów: co najmniej trzydzieści odrębnych obszarów roboczych, z których każdy ma swoją własną charakterystykę techniczną i własny związek ze skałą. To odkrycie archeologiczne potwierdza to, co sugerowały już wcześniejsze badania nad strukturą społeczną wyspy: powstanie prawie tysiąca udokumentowanych moai było efektem zdecentralizowanej sieci grup, prawdopodobnie rodzin lub klanów, które działały z dużą autonomią.

Widok z lotu ptaka na analizowany kamieniołom na Wyspie Wielkanocnej (źródło ilustracji: czasopismo PLOS one)

W jaki sposób przenoszono posągi moai na Wyspie Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: Descifraron uno de los grandes enigmas de la Isla de Pascua: cómo se trasladaron las estatuas moáis

Od wieków zagadka tego, w jaki sposób dawni mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej poruszali kolosalne posągi moai, fascynuje archeologów i osoby zainteresowane z całego świata. Nowe badanie naukowe, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym Journal of Archaeological Science, dostarcza przekonującej odpowiedzi: posągi rzeczywiście „chodziły”. Badania oparte na modelowaniu 3D, eksperymentach terenowych i analizie fizycznej potwierdzają hipotezę, że moai poruszały się w pozycji pionowej za pomocą ruchu kołyszącego.

Posągi moai na Wyspie Wielkanocnej (fot. Esteban Felix)

Nowe badania obalają mity na temat historii Wyspy Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: Nuevas investigaciones desmienten mitos sobre la historia de la Isla de Pascua

Eksperci z Uniwersytetu w Uppsali w Szwecji twierdzą, że wprowadzenie na Wyspę Wielkanocną południowoamerykańskich upraw i rytuałów świadczy o rozszerzeniu sieci kontaktów, zmieniając tradycyjny pogląd na jej rozwój kulturowy. Pojawienie się gigantycznych posągów moai na Rapa Nui stanowiło punkt zwrotny w architekturze rytualnej Polinezji Wschodniej. Rzeźby te, które zaczęły pojawiać się na wyspie około 1350 roku, nie tylko na nowo zdefiniowały lokalny krajobraz, ale także wpłynęły na budowę megastruktur na innych wyspach, takich jak Islas de la Sociedad i Hawaje, w kolejnych stuleciach. Zjawisko to, jak wynika z najnowszych badań przeprowadzonych przez archeologów z Uniwersytetu w Uppsali i opublikowanych w czasopiśmie Antiquity, podważa tradycyjny pogląd, że Wyspa Wielkanocna pozostała odizolowana i niezależnie rozwinęła swoją kulturę po początkowej kolonizacji. Rapa Nui wcale nie była odciętą od świata enklawą, lecz utrzymywała kontakty i wymianę kulturową z innymi regionami Pacyfiku i Ameryki Południowej, co wpłynęło na rozwój tamtejszych praktyk rytualnych i zabytków. Badacze Paul Wallin i Helene Martinsson-Wallin twierdzą, że w następstwie dotarcia języka, roślin, zwierząt i kultury materialnej z zachodu, monumentalna architektura rytualna zaczęła rozprzestrzeniać się w przeciwnym kierunku, z Rapa Nui do Polinezji Wschodniej.

Mapa Pacyfiku z zaznaczoną strefą kulturową Polinezji Wschodniej  (autor ilustracji: P. Wallin)

Wyprawy mieszkańców Rapa Nui do Ameryki Południowej

Oryginalny artykuł: Plant material on obsidian blades on Rapa Nui suggests settlers there visited South America and returned

Zespół archeologów powiązany z kilkoma instytucjami w Chile przedstawił dowody na to, że pierwsi osadnicy na Wyspie Wielkanocnej (Rapa Nui) popłynęli do Ameryki Południowej, nawiązali kontakt z mieszkającymi tam ludźmi, a następnie powrócili na wyspę. Taka podróż wymagałaby przepłynięcia w jedną stronę 3700 kilometrów i prawdopodobnie zajęłaby od jednego do dwóch miesięcy, w zależności od pogody. Wcześniejsze badania wykazały, że ustne przekazy ludu Rapu Nui zawierają doniesienia o co najmniej jednej takiej podróży. Uczeni przeanalizowali materiał roślinny znaleziony na obsydianowych ostrzach, pochodzących z miejsca zwanego Anakena, najstarszej znanej osady na wyspie, zamieszkiwanej w latach 1000-1300. 

Anakena (fot. Andrea Seelenfreund)

Odkrycie nowego posągu moai na Wyspie Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: Sale a la luz un nuevo moai al secarse la laguna de un cráter en la Isla de Pascua 

Na Wyspie Wielkanocnej, podczas prowadzenia przez grupę profesjonalistów i wolontariuszy z Universidad de Chile badań geologicznych po pożarze, który miał miejsce w ubiegłym roku (post: „Pożar zniszczył posągi moai na Wyspie Wielkanocnej”) odkryto nowy posąg moai. Znajdował się on na dnie wyschniętego jeziora w kraterze wulkanu Rano Raraku, mającego kluczowe znaczenie dla rdzennych mieszkańców Rapa Nui, gdyż stamtąd w większości pochodził kamień wulkaniczny używany do rzeźbienia posągów.

Nowo odkryty posąg moai (fot. Ma'u Henua Rapa Nui)

Pożar zniszczył posągi moai na Wyspie Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: El fuego destruye míticas cabezas de la Isla de Pascua

W poniedziałek, 3 października, na Wyspie Wielkanocnej wybuchł pożar, który początkowo objął jedynie dziewięć hektarów łąk i pastwisk, ale siła ognia i wiatr przyczyniły się do rozprzestrzenienia płomieni na obszarze aż 100 hektarów, doprowadzając do opalenia znacznej liczby słynnych kamiennych posągów zwanych moai. Szczególne ucierpiał teren kamieniołomów przy wulkanie Rano Raraku, gdzie wznosi się około 100 w połowie zakopanych rzeźb, z których 20% zostało zniszczonych. Jak podaje tamtejszy burmistrz Pedro Edmunds Paoa, straty spowodowane pożarem są ogromne i niepowetowane. Na zewnętrznych zboczach wulkanu Rano Raraku można również zobaczyć opalone ogniem moai.

Pożar na Wyspie Wielkanocnej (fot. Municipalidad de Rapa Nui)

Jeden z posągów Moai powróci na Wyspę Wielkanocną

Oryginalny artykuł: Chile museum to return Easter Island 'head'

Museo Nacional de Historia Natural w Santiago, stolicy Chile, zwróci ludności Rapa Nui ogromny kamienny posąg zabrany z Wyspy Wielkanocnej 150 lat temu. Monolit jest jednym z setek Moai, wyrzeźbionych z bazaltu ponad 1000 lat temu i stanowiących obecnie  największą atrakcją turystyczną wyspy. Posąg, nazwany Moai Tau, waży 715 kg i został przetransportowany na ląd w 1870 roku przez chilijską marynarkę wojenną, pokonując 3700 km przez Pacyfik. Osiem lat później wystawiono go we wspomnianym powyżej muzeum.

Posąg Moai Tau, który powróci na Wyspę Wielkanocną (źródło fot. Phys.org)

Mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej wznosili posągi moai do połowy XVIII wieku

Oryginalny artykuł: Researchers revise timing of Easter Island's societal collapse

Przez wiele lat panowało powszechne przekonanie, że budowa platform ahu z posągami moai na Wyspie Wielkanocnej ustała około 1600 roku, po katastrofie ekologicznej i demograficznej. Przypadek Rapa Nui podawano jako model upadku społeczeństw. Jednak nowe badania, które przeprowadzili Robert J. DiNapoli (University of Oregon), Carl Lipo (Bringham University, Nowy Jork), Timothy M. Rieth (International Archaeological Research Institute, Hawaje) i Terry L. Hunt (University of Arizona) dowodzą, że wznoszenie platform i posągów było kontynuowane przez mieszkańców Wyspy Wielkanocnej jeszcze przez co najmniej 150 lat.

Platforma Ahu Nau Nau, wzniesiona na północnym krańcu Wyspy Wielkanocnej
jest jednym z 11 miejsc przebadanych przez Roberta DiNapoli i jego zespół
(fot. Robert DiNapoli) 

Wyniki badań prowadzonych na terenie Rano Raraku na Wyspie Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: Quarrying stone fro Easter Island statues made soil more fertile for farming

Grupa uczonych ze Stanów Zjednoczonych, Nowej Zelandii i Chile przeprowadziła nowe badania na Wyspie Wielkanocnej (Rapa Nui). Skoncentrowano się na wykopaliskach w regionie kamieniołomu Rano Raraku, skąd pozyskiwano skały pochodzenia wulkanicznego służące do rzeźbienia posągów moai. Jak podaje Sarah Sherwood (z University of the South w Sewanee, stan Tennessee, USA), dokładna analiza chemiczna i morfologiczna tamtejszej gleby wykazała, że została ona wzbogacona przez liczne pierwiastki, przede wszystkim fosfor, dzięki czemu wewnętrzne zbocza kamieniołomu, po stronie południowej i wschodniej, były wykorzystywane pod uprawę. Przebadanie mikroskopijnych szczątków roślin wskazuje, że mieszkańcy Rapa Nui uprawiali tam: słodkie ziemniaki, tykwę butelkową, banany, kolokazję jadalną (taro) i morwę papierową.

Częściowo zakopane posągi w regionie kamieniołomu Rano Raraku

(fot. Easter Island Statue Project)

Dawni mieszkańcy Rapa Nui nie wyginęli w wyniku wzajemnych walk

Oryginalny artykuł: Easter Island civilization not destroyed by war, analysis shows

Przez wiele lat panowało przekonanie, że dawna cywilizacja zamieszkująca Wyspę Wielkanocną (Rapa Nui) została zniszczona przez wojnę, czego dowodem miały być tysiące trójkątnych, obsydianowych ostrzy znalezionych w wielu miejscach wyspy i znanych jako mata’a. Ze względu na ich znaczą ilość i wykonanie z ostrego szkła, wielu uczonych sądziło, że stanowiły one broń wojenną, używaną przez dawnych mieszkańców wyspy podczas wzajemnych walk. Jednak nowa analiza tych artefaktów wykazała, że były to prawdopodobnie jedynie narzędzia do użytku codziennego. Jak podkreśla kierujący badaniami Carl Lipo, profesor antropologii z Binghamton University, do tej pory utrzymywano, że jeszcze przed dotarciem Europejczyków mieszkańcom Wyspy Wielkanocnej kończyły się środki do życia, w wyniku czego wdali się we wzajemne masowe walki, które ostatecznie doprowadziły do ich upadku.

Fotografie przedstawiające najróżniejsze mata'a (fot. Carl Lipo)

Katastrofa demograficzna na Wyspie Wielkanocnej dopiero po przybyciu Europejczyków

Oryginalny artykuł: Study suggests history of Rapa Nui on Easter Island far more complex than thought. Phys. org 6.01.2015.

Dotychczas uważano, że prehistoryczna populacja Rapa Nui załamała się z powodu niekontrolowanego wzrostu liczby ludności w bardzo delikatnym ekosystemie. Zespół naukowców z USA, Chile i Nowej Zelandii podważa dotychczasową teorię o katastrofie demograficznej na Wyspie Wielkanocnej pokazując, że drastyczne zmiany społeczne i demograficzne nastąpiły dopiero po kontakcie z Europejczykami w 1722 n.e. W artykule opublikowanym w Proceedings of the National Academy of Sciences przedstawiają wyniki badań przedmiotów z obsydianu pochodzących z wyspy, które pomogły im ustalić wzorce ludzkiej działalności w regionie.

Rekonstrukcja tropikalnego krajobrazu Wyspy Wielkanocnej (fot. Wikimedia Commons)

Podstawą diety mieszkańców Wyspy Wielkanocnej był batat

Dental plaque reveals key plant in prehistoric Easter Island diet. Science Daily 15.12.2014.

Doktorantka Monica Tromp z University of Otago w Nowej Zelandii i dr John Dudgeon z Idaho State University opublikowali wyniki najnowszych badaniach wyjaśniających ich zaskakujące wcześniejsze wyniki, które wskazywały na to, że przez kilka stuleci to palma była podstawą diety mieszkańców Rapa Nui, czego nie potwierdziły żadne inne badania archeologiczne ani etnohistoryczne. Wręcz przeciwnie wszystko wskazuje na to, że palma znikła z wyspy wkrótce po przybyciu ludzi około XIII w. Tym nie mniej pierwsze badania wykazały, że większość fitolitów (mikroszczątków roślinnych) w kamieniu nazębnym pochodziła z drzew palmowych. Zęby pochodziły z pochówków z wielu stanowisk archeologicznych na wyspie, badanych na początku lat 80. XX wieku.

Typowy krajobraz Wyspy Wielkanocnej: wygasłe wulkany pokryte niską roślinnością (fot. Bjørn Christian Tørrissen / Wikimedia Commons)

Tajemnice żeglugi Polinezyjczyków

Oryginalny artykuł: Researchers find possible explanation of early Polynesian migration. Phys.org 30.09.2014.

Dwa zespoły badaczy zajmujące się najwcześniejszymi ruchami migracyjnymi w rejonie Polinezji opublikowały wyniki swoich badań. Pierwszy proponuje, że dawni Polinezyjczycy żeglowali na południowy zachód na Nową Zelandię i na północny wschód na Wyspę Wielkanocną dzięki okresowym zmianom kierunków wiatru. Druga opisuje technicznie zaawansowaną łódź znalezioną niedawno na Nowej Zelandii, która być może pochodzi z Polinezji. 

Polinezyjska mapa pokazująca wyspy oraz kierunek wiatru i fal, ok. 1904 (fot. Wikimedia Commons)

Prekolumbijska gospodarka wodna na Wyspie Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: La antigua cultura del agua en Isla de Pascua

Od 2007 roku, ekipa badaczy z prestiżowego Niemieckiego Instytutu Archeologicznego DAI z siedzibą w Berlinie, prowadzi prace związane z rejestrem i dokumentacją zabytków na Wyspie Wielkanocnej, wykorzystując w tym celu najnowocześniejsze technologie. Jednak ich zainteresowanie spuścizną dawnych mieszkańców Rapa Nui nie ogranicza się jedynie do fascynujących rzeźb moái. Uczeni poszukują również informacji, która pozwoliłaby zrozumieć, jak ludność Wyspy Wielkanocnej zaopatrywała się w czasach prekolumbijskich w wodę. Do tej pory nie zwracano bowiem szczególnej uwagi na ten ważny aspekt kulturowo-technologiczny i niewiele wiedziano na temat gospodarki wodnej na Wyspie Wielkanocnej, a drobne informacje zachowały się jedynie w relacjach dawnych żeglarzy i kronikarzy.

Teren prac niemieckich archeologów (fot. DAI)