Tomografia komputerowa ujawniła, że osoba, której mumię liczącą 1100 lat znaleziono na pustyni Atakama zmarła w wyniku rozległych obrażeń

Oryginalny artykuł: 1,100-year-old mummy found in Chile died of extensive injuries when a turquoise mine caved in, CT scans reveal

Zmumifikowane szczątki mężczyzny sprzed 1100 lat wskazują, że prawdopodobnie zginął on w wypadku podczas wydobywania turkusu w Chile. Jak wynika z przeprowadzonych badań, liczne ślady urazów tępego narzędzia odkryte na szkielecie mężczyzny sugerują, że zmarł on w wyniku obrywu skalnego lub zawalenia się kopalni. Naturalnie zmumifikowane ciało, wraz z darami grobowymi, w tym łukiem i strzałami oraz zestawem do wdychania narkotyków halucynogennych, zostało pierwotnie wykopane w latach 70. XX wieku na terenie tuż przy prekolumbijskiej kopalni turkusów w Salwadorze, mieście na północy Chile, na środku pustyni Atakama. Widoczne złamanie lewej kości podudzia mumii sugerowało, że mężczyzna mógł ulec wypadkowi, ale pełna analiza ciała została ukończona dopiero w 2023 roku.

Tomografia komputerowa zmumifikowanego górnika wykazała urazy pleców, żeber, obojczyków, łopatek i kości kończyn dolnych
(fot. Francisco Garrido i Catalina Morales)

Zdjęcia satelitarne ukazują pułapki myśliwskie używane przez grupy społeczne Ameryki Południowej

Oryginalny artykuł: Satellite images reveal ancient hunting traps used by South American social groups 

Zdjęcia satelitarne ujawniły dawny system skomplikowanych, lejkowatych ogromnych pułapek, prawdopodobnie budowanych przez myśliwych i pasterzy w celu łapania zwierząt na dużych wysokościach w północnym Chile. Nowe badania krajobrazu Andów i zamieszkujących je ludzi pozwoliły na odkrycie 76 kamiennych chacus, często rozciągających się na setki metrów, które służyły do łapania wikunii, dzikiego krewnego alpaki. Podobne struktury odkryto w innych suchych rejonach świata, między innymi na Bliskim Wschodzie, ale jest to pierwsze tego typu skupisko odkryte w tym rejonie, co podnosi prawdopodobieństwo, że są one starsze niż te, o których wiadomo, że były używane przez Inków.

Zdjęcie lotniczne przedstawiające dwa chacu (fot. Adrián Oyaneder)

Ślady obozowisk łowców-zbieraczy w rejonie jeziora Tagua Tagua (Chile)

Oryginalny artykuł: Ancient people hunted now extinct elephants at Tagua Tagua Lake in Chile 12,000 years ago, study finds

Nowe badania, których wyniki opublikowano w czasopiśmie PLOS ONE wykazały, że tysiące lat temu łowcy-zbieracze regularnie powracali nad jezioro Tagua Tagua w dzisiejszym Chile, aby polować na gomfotery i korzystać z innych lokalnych zasobów. Jak podaje Rafael Labarca (z Pontificia Universidad Católica de Chile), w rejonie jeziora Tagua Tagua znajduje się wiele stanowisk archeologicznych, stanowiących jedne z najwcześniejszych znanych osad ludzkich w obu Amerykach. Niedawno odkryte miejsce, nazwane Taguatagua 3, było dawnym obozem łowców-zbieraczy i pochodzi sprzed 12 440 – 12 550 lat.  

Położenie jeziora Tagua Tagua w Chile (źródło ilustracji: czasopismo PLOS ONE)

3800 lat temu tsunami zniszczyło dawne osady na chilijskim wybrzeżu

Oryginalny artykuł: A tsunami wiped out ancient communities in the Atacama Desert 3,800 years ago

Na podstawie badania osadów geologicznych i pozostałości archeologicznych międzynarodowa grupa uczonych (z Chile, Australii, Wielkiej Brytanii, Francji, Brazylii i Hiszpanii) ustaliła, że około 3800 lat temu potężne trzęsienie ziemi i tsunami zniszczyły osady wspólnot zamieszkujących tereny wzdłuż wybrzeża chilijskiej pustyni Atacama. Rozbite ściany i przewrócone kamienie świadczą o nieszczęściu, które dotknęło ośrodek Zapatero. Ludność żyjąca wzdłuż wybrzeża pustyni Atacama 5700-4000 lat temu, budowała małe kamienne domy na ogromnych stosach muszli. Zazwyczaj domy te przylegały do siebie, otwierając się na wewnętrzne patia. Zmarłych chowano pod podłogami domów. Jednak kamienie i zaprawa zawiodły w obliczu potęgi oceanu. Jak podaje Diego Salazar (z Universidad de Chile, Santiago), jeden z domów w Zapatero jest całkowicie zniszczony, a kamienie z jego ścian runęły w głąb lądu, jakby uderzyła w nie gigantyczna fala. W przypadku innego, kamienie zostały rozrzucone w kierunku morza, dokładnie tak, jak można by się spodziewać po silnych prądach związanych z tsunami. W trzecim domu podłogi pokryte są warstwą rozmytego piasku, na którym zachowały się pozostałości morskich alg i kolców szkarłupni, zmieszane z kawałkami skał, muszli i osadów wyrwanych z ziemi.

Stanowisko archeologiczne Zapatero (źródło ilustracji: Salazar et al., Science Advances)

Jeden z posągów Moai powróci na Wyspę Wielkanocną

Oryginalny artykuł: Chile museum to return Easter Island 'head'

Museo Nacional de Historia Natural w Santiago, stolicy Chile, zwróci ludności Rapa Nui ogromny kamienny posąg zabrany z Wyspy Wielkanocnej 150 lat temu. Monolit jest jednym z setek Moai, wyrzeźbionych z bazaltu ponad 1000 lat temu i stanowiących obecnie  największą atrakcją turystyczną wyspy. Posąg, nazwany Moai Tau, waży 715 kg i został przetransportowany na ląd w 1870 roku przez chilijską marynarkę wojenną, pokonując 3700 km przez Pacyfik. Osiem lat później wystawiono go we wspomnianym powyżej muzeum.

Posąg Moai Tau, który powróci na Wyspę Wielkanocną (źródło fot. Phys.org)

Jak ustalono przyczynę śmierci rybaka sprzed 5000 lat

Oryginalny artykuł: Enhanced forensic test confirms Neolithic fisherman died by drowning

Dawne społeczności zamieszkujące tereny przybrzeżne zawsze były narażone na liczne zagrożenia związane z życiem w takich środowisku. Wiele problemów, z jakimi borykały się te populacje zostało zarejestrowanych i zinterpretowanych na podstawie ich szczątków szkieletowych, ale wykazanie, że przyczyną śmierci było utonięcie w słonej wodzie nie jest łatwe i jako takie było zazwyczaj ignorowane albo odrzucane. Obecnie zespół badaczy, którym kierował prof. James Goff (z University of Southampton, Wielka Brytania), zastosował metody kryminalistyczne w celu ustalenia, że mężczyzna pochowany 5000 lat temu w zbiorowym grobie na wybrzeżu północnego Chile zmarł w wyniku utonięcia w oceanie. 

Szczątki rybaka pochowanego w zbiorowym grobie na północnym wybrzeżu Chile
(fot. Pedro Andrade)

Ludzkie szczątki z pustyni Atacama ujawniają ślady walki o przetrwanie

Oryginalny artykuł: Human Remains From the Chilean Desert Reveal Its First Farmers Fought to the Death

Nowe badania przeprowadzone przez chilijskich i amerykańskich naukowców pod kierunkiem Vivien G. Standen (z Universidad de Tarapacá, Arica, Chile) wykazały, że trzy tysiące lat temu mieszkańcy pustyni Atacama (Chile) zadawali sobie śmiertelnie ciosy, walcząc o zmniejszające się zasoby wody i żywności. Około 1000 r. p.n.e. grupy ludności  postanowiły spróbować tam uprawy ziemi, a wraz z początkami rolnictwa nastąpił wzrost przemocy, która utrzymywała się przez setki lat. Uczeni przeanalizowali szczątki ludzkie znalezione w grobach na pustyni Atacama i pochodzące sprzed 1400-3000 lat. Wiele z nich zachowało się w bardzo dobrym stanie, gdyż ze względu na suchy klimat uległo naturalnej mumifikacji. Okazało się, że ofiary miały złamane żebra i obojczyki, okaleczone twarze oraz rany kłute w płucach, pachwinach i kręgosłupach. Co najmniej połowa takich obrażeń wyglądała na śmiertelne.

Uprawa ziemi na pustyni Atacama była możliwa jedynie w nielicznych dolinach (fot. Vivien Standen)

Mumifikacja zwłok kultury Chinchorro

Oryginalny artykuł: La fascinante historia de la "cultura chinchorro" que logró momificar a sus muertos más de dos mil años antes que los egipcios

Ponad 7000 lat temu suche wybrzeże pustyni Atacama, głównie rejon pomiędzy dzisiejszymi portami Ilo (Peru) i Antofagasta (Chile) był zamieszkiwany przez grupy rybaków i zbieraczy zasobów morskich. Znani są jako kultura Chinchorro i zasłynęli z niewiarygodnej techniki mumifikacji zwłok, która obecnie została wpisana przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa. Złożone praktyki grzebalne kultury Chinchorro odzwierciedlają ogromne znaczenie kultu przodków, a sama technika mumifikacji jest najstarszą na świecie.  

Mumia kultury Chinchorro (fot. Getty Images)

Zmumifikowane papugi świadczą o transporcie ptaków na pustynię Atakama

Oryginalny artykuł: Mummified parrots point to trade in the ancient Atacama desert

Znalezione na pustyni Atacama w północnym Chile zmumifikowane ptaki dowodzą, że dawne wspólnoty sprowadzały na te ziemie żywe papugi i ary. Ptasie pióra były bardzo cenione w Ameryce prekolumbijskiej. Jak podaje kierujący zespołem uczonych antropolog José M. Capriles (z Pennsylvania State University), chociaż papugi i ary nie występują w rejonie Atakamy, to archeolodzy znaleźli ich pióra na terenie stanowisk archeologicznych: w pochówkach osób o wysokim statusie społecznym oraz zachowane w skórzanych pojemnikach lub innym materiale ochronnym. Zdaniem badaczy, żywe ptaki musiały być transportowane w wyjątkowo trudnych warunkach.

Zmumifikowana ara znaleziona na terenie stanowiska Pica 8 w północnym Chile
(fot. Calogero Santoro i José Capriles)

W północnym Chile odkryto zmumifikowane szczątki czterech osób

Oryginalny artykuł: Descubren momias y restos arqueologicos durante construccion de mina en el norte del pais

W północnym Chile, w regionie Tarapaca, podczas prowadzonych przez kanadyjską firmę Teck prac nad powiększaniem kopalni miedzi Quebrada Blanca, nieoczekiwanie dokonano odkryć archeologicznych. Na szczególną uwagę zasługują cztery groby ze zmumifikowanymi szczątkami osób, pochodzące z wczesnego okresu formatywnego (lata 1100-400 p.n.e.), choć dokładne datowanie zostanie dopiero ustalone podczas analiz laboratoryjnych.

Groby ze zmumifikowanymi szczątkami ludzkimi (fot. firma Teck)

Kompleksy ceremonialne na pustyni Atakama

Oryginalny artykuł: Ancient Ceremonial Complexes Revealed in World's Driest Desert

Archeolodzy Catherine Perlés z Université Paris Nanterre i Lautario Nuñez z Universidad Católica del Norte w Chile sugerują, że dawne stanowiska na pustyni Atakama, kwitnące tysiące lat temu służyły celom ceremonialnym. Jak podają badacze, aby przetrwać w trudnych warunkach na wyjątkowo suchej pustyni, tamtejsza ludność wykorzystywała tak zwane eko-schronienia, czyli miejsca zapewniające wystarczającą ilość wody, roślin i zwierzyny. Po dotarciu na takie tereny, przybysze postanowili wznieść owe centra, których budowę przypuszczalnie nadzorowali przywódcy religijni. Szczególne wrażenie wywołuje stanowisko pochodzące z lat 1200-500 p.n.e. Wykopaliska prowadzono tam w 2015 roku i natrafiono na zabytki kamienne oraz szczątki 28 dzieci, które pochowano z bogatymi darami ze złota i różnych materiałów pochodzących z rejonu Amazonii i znad wybrzeża Oceanu Spokojnego.

Miejsca pochówków dzieci, którym złożono bogate dary (źródło fot. Antiquity)

Na pustyni Atakama odkryto cztery "saywas"

Oryginalny artykuł: Cientificos descubren calendarios incas en el desierto de Atacama

Na pustyni Atakama, na północy Chile, na wysokości 4200 metrów, grupa uczonych natrafiła na cztery kamienne konstrukcje zwane saywas. Cień, jaki rzucają one na ziemię podczas wschodu słońca pozwalał Inkom przewidywać równonoce i przesilenia, a zatem można je uznać za znaczniki astronomiczne, związane z ważnymi datami w inkaskim kalendarzu. Jak podaje kierująca pracami Cecilia Sanhueza z Chilijskiego Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej (Museo Chileno de Arte Precolombino), odkrycia dokonano dzięki zdjęciom satelitarnym.

Saywas odkryte na pustyni Atakama (fot. Museo Chileno de Arte Precolombino)

Malowidła naskalne w Izcuña (Chile)

Oryginalny artykuł: Ancient Chilean rock-art suggests hunters killed whales

Sztuka naskalna zachowana na wybrzeżu Chile pokazuje, jak dawni łowcy-zbieracze z tego regionu wykorzystywali harpuny i tratwy podczas polowań na morskie zwierzęta. Malowidła, wykonane intensywnym kolorem czerwonym (pigmentem uzyskanym z tlenku żelaza) pochodzą sprzed 1500 lat i można na nich dostrzec wieloryby, lwy morskie, mieczniki, mątwy, marliny, żółwie i rekiny. Świadectwa archeologiczne sugerują, że ludność zamieszkująca El Médano – dolinę położoną pomiędzy Oceanem Spokojnym a pustynią Atakama w prowincji Antofagasta, w północnym Chile – specjalizowała się w połowach zwierząt morskich, wykorzystując haczyki wykonane z muszli, kości, kolców kaktusów i miedzi oraz tratwy sporządzone ze skór lwów morskich.

Jeden ze skalnych bloków z malowidłami w Izcuña (fot. Benjamin Ballester)

Chilijscy uczeni badają mumie kultury Chinchorro

Oryginalny artykuł: Scans unveil secrets of world's oldest mummies

Chilijscy uczeni postanowili przeprowadzić szczegółowe badania najstarszych mumii na świecie, pozostawionych przez przedstawicieli kultury Chinchorro, którzy w latach 10000-3400 p.n.e. zamieszkiwali ziemie należące obecnie do Peru i Chile, położone na wybrzeżu Oceanu Spokojnego, na skraju Pustyni Atakama. Ludzie ci, zajmujący się łowiectwem i rybołówstwem, mumifikowali ciała swych zmarłych już około 7400 lat temu, a zatem około 2000 lat wcześniej niż starożytni Egipcjanie. W minionym tygodniu piętnaście mumii Chinchorro zostało przewiezionych do kliniki Los Condes w Santiago, gdzie zostanie przeprowadzona analiza DNA i skanowanie z wykorzystaniem tomografii komputerowej. Jak podaje radiolog Marcelo Galvez, wykonano już tysiące obrazów, a badania skupiły się głównie na zmumifikowanych dzieciach i płodach. Uczeni zamierzają przeprowadzić wirtualną sekcję zwłok, nie dotykając ich, dzięki czemu będzie można zachować je na kolejne tysiące lat. Stosując najnowsze technologie komputerowe, postanowiono zrekonstruować mięśnie i rysy twarzy, aby odtworzyć wygląd dawnych mieszkańców.

Jedna z mumii pozostawionych przez kulturę Chinchorro (fot. Martin Bernetti)

Prekolumbijska metoda ochrony budowli przed trzęsieniem ziemi

Oryginalny artykuł: Descubren un sistema anti-sismico ideado por la poblacion prehispanica en la Iglesia de San Francisco

Przez ostatnie trzy lata, Natalia Jorquera z Wydziału Architektury Uniwersytetu Chilijskiego prowadziła badania, mające na celu przeanalizowanie, jak na wstrząsy sejsmiczne reagowały chilijskie budowle wzniesione z ziemi, wapna i cegieł adobe. Szczególnie zainteresował ją Kościół Świętego Franciszka, stojący w samym centrum Santiago de Chile. Pomimo licznych trzęsień ziemi w tym rejonie, Kościół zbudowany w 1572 roku, przetrwał nienaruszony i jest jedyną w Chile, w pełni oryginalną konstrukcją kolonialną. Badaczka zastanawiała się, jak to było możliwe i postanowiła zbadać tajemnicę wytrzymałości tej budowli. Rozpoczęła drobne prace wykopaliskowe, głównie po bocznych stronach murów, aby dotrzeć do fundamentów. Pomagała jej grupa archeologów z Uniwersytetu Chilijskiego, pod kierunkiem Cataliny Soto. Dokonano wówczas zaskakującego odkrycia.

Prace wykopaliskowe przy murach Kościoła Św. Franciszka w Santiago de Chile
(źródło fotografii: FAU, Universidad de Chile)

Dawni mieszkańcy Rapa Nui nie wyginęli w wyniku wzajemnych walk

Oryginalny artykuł: Easter Island civilization not destroyed by war, analysis shows

Przez wiele lat panowało przekonanie, że dawna cywilizacja zamieszkująca Wyspę Wielkanocną (Rapa Nui) została zniszczona przez wojnę, czego dowodem miały być tysiące trójkątnych, obsydianowych ostrzy znalezionych w wielu miejscach wyspy i znanych jako mata’a. Ze względu na ich znaczą ilość i wykonanie z ostrego szkła, wielu uczonych sądziło, że stanowiły one broń wojenną, używaną przez dawnych mieszkańców wyspy podczas wzajemnych walk. Jednak nowa analiza tych artefaktów wykazała, że były to prawdopodobnie jedynie narzędzia do użytku codziennego. Jak podkreśla kierujący badaniami Carl Lipo, profesor antropologii z Binghamton University, do tej pory utrzymywano, że jeszcze przed dotarciem Europejczyków mieszkańcom Wyspy Wielkanocnej kończyły się środki do życia, w wyniku czego wdali się we wzajemne masowe walki, które ostatecznie doprowadziły do ich upadku.

Fotografie przedstawiające najróżniejsze mata'a (fot. Carl Lipo)

Monte Verde (Chile) i pierwsi Amerykanie

Oryginalny artykuł: New clues about the earliest known Americans

Odkrycia na terenie Monte Verde, w południowym Chile, dostarczają nowych dowodów na obecność pierwszych Amerykanów, koczowników, którzy pojawili się na krańcach Ameryki Południowej znacznie wcześniej niż 15 000 lat temu. Wyniki badań, którymi kierował Tom Dillehay, profesor antropologii z Vanderbilt University, zostały przedstawione w listopadowym wydaniu PLOS ONE. Tom Dillehay pracował w tym regionie już od 1977 roku. Podczas kolejnych sezonów wykopaliskowych w miejscu zwanym MVII (Monte Verde II), natrafił na najróżniejsze ślady niewielkich obozowisk, gdzie ludność używała narzędzi kamiennych innych niż Clovis, uważane przez wielu badaczy za pozostałości najwcześniejszej kultury na kontynencie amerykańskim. Znaleziska obejmowały pozostałości palenisk, szczątki zwierząt, drewniane pale z kilkunastu szałasów, skrawki odzieży wykonanej ze skóry, resztki mięsa mastodonta z zachowanym DNA, a nawet odciśnięty w glinie ślad dziecięcej stopy. Archeolodzy szacowali miejscową populację na 20-30 osób. W pobliskim miejscu, oznaczonym jako MVI, Dillehay odkrył świadectwa obecności człowieka może nawet sprzed 30 000 lat. Znaleziska Dillehaya były początkowo przyjmowane ze sceptycyzmem. Jeszcze 40 lat temu panowało przekonanie, że Ameryka została zasiedlona po raz pierwszy około 13 000 lat temu przez koczowników z Azji. Jednak kolejne wykopaliska zarówno na ziemiach Ameryki Północnej, jak i Południowej, dostarczyły dowodów, świadczących o znacznie wcześniejszej migracji ludności na tereny obu Ameryk.

Tak mogło wyglądać Monte Verde w późnym plejstocenie (fot. Tom Dillehay)

Pozostałości prekolumbijskich pól uprawnych na pustyni Atacama

Oryginalny artykuł: Studying farming in the driest desert in the world

Na mapie satelitarnej pustyni Atacama, w okolicach Turi (Chile), można dostrzec niewielkie poletka uprawne i wyłożone kamieniami tarasy. Dzisiaj nie rosną tam juz żadne rośliny i wydaje się, że rolnicy odłożyli swe kamienne motyki i po prostu odeszli. Frances Hayashida, profesor z University of New Mexico, uważa, że stało się tak około 500 lat temu. Wyjątkowy suchy klimat sprawił, że dawne pola i systemy nawadniające zachowały się w niemal idealnym stanie. Zdaniem Hayashidy zostały one przygotowane już około 1000 r. n.e., kiedy ludność zorientowała się, jak można wykorzystać wodę ze źródeł zasilanych przez topniejące śniegi ze szczytów Andów. Antropolodzy nie próbowali jeszcze obliczyć dokładnie, ilu rolników musiało pracować na poletkach, ale wody zawsze brakowało i rolnictwo rozwinęło się tam w niewielkim stopniu.

Tarasy uprawne na pustyni Atacama (fot. Frances Hayashida)

Wyścig z czasem: najstarsze na świecie mumie zagrożone

Scientists race to halt decomposition of world's oldest mummies. Phys.org 10.03.2015.

Na długo zanim Egipcjanie zaczęli mumifikować swoich faraonów, południowoamerykański lud myśliwych zbieraczy zwany Chinchorro, żyjący na wybrzeżu dzisiejszego Chile i Peru, opracował metody mumifikacji nie tylko zwłok osób należących do elit, ale także szeregowych członków społeczności - mężczyzn, kobiet, dzieci, a nawet nienarodzonych płodów. Mumie zostały datowane radiowęglowo na 5050 p.n.e., czyli są to najstarsze na świecie szczątki poddane celowej mumifikacji.

 

Jednak choć przetrwały tysiące lat w zadziwiająco dobrym stanie, w ciągu ostatnich 10 lat wiele mumii Chinchorro zaczęło ulegać rozkładowi. Aby odkryć przyczynę i zatrzymać ten proces, Chilijczycy zwrócili się do specjalistów z Europy i USA, którzy mają na koncie wiele sukcesów w dziedzinie ratowania zagrożonego dziedzictwa kulturowego.

 



Mumia Chinchorro w muzeum San Miguel de Azapa w mieście Arica, Chile (fot. Vivien Standen)

 

Prekolumbijska gospodarka wodna na Wyspie Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: La antigua cultura del agua en Isla de Pascua

Od 2007 roku, ekipa badaczy z prestiżowego Niemieckiego Instytutu Archeologicznego DAI z siedzibą w Berlinie, prowadzi prace związane z rejestrem i dokumentacją zabytków na Wyspie Wielkanocnej, wykorzystując w tym celu najnowocześniejsze technologie. Jednak ich zainteresowanie spuścizną dawnych mieszkańców Rapa Nui nie ogranicza się jedynie do fascynujących rzeźb moái. Uczeni poszukują również informacji, która pozwoliłaby zrozumieć, jak ludność Wyspy Wielkanocnej zaopatrywała się w czasach prekolumbijskich w wodę. Do tej pory nie zwracano bowiem szczególnej uwagi na ten ważny aspekt kulturowo-technologiczny i niewiele wiedziano na temat gospodarki wodnej na Wyspie Wielkanocnej, a drobne informacje zachowały się jedynie w relacjach dawnych żeglarzy i kronikarzy.

Teren prac niemieckich archeologów (fot. DAI)