Pozostałości dawnego rytuału Majów odkryte w Yaxché de Peón

Oryginalny artykuł: Descubren milenario contexto ritual Maya, en Yaxché de Peón, Yucatán

W miejscowości Yaxché de Peón, w gminie Ucú na Jukatanie, natrafiono na depozyt rytualny, który rzuca nowe światło na myśl symboliczną i strukturę społeczno-polityczną Majów ze Środkowego i Późnego Okresu Preklasycznego (lata 1000 p.n.e. – 250 n.e.). Odkrycie, którego dokonano 21 stycznia 2026 r., jest efektem projektu ratownictwa archeologicznego obwodnicy kolejowej Mérida-Progreso, połączonej z linią Tren Maya. Prace, które rozpoczęły się w czerwcu 2025 r. i zakończą się w połowie 2026 r., prowadzone są przez zespół specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) pod kierownictwem archeologa Manuela Péreza Rivasa. 

Pozostałości dawnego depozytu znalezione w Yaxche de Peon (fot. Susana Echeverria)

Sekretarz ds. Kultury Rządu Meksyku, Claudia Curiel de Icaza, podkreśla, że każde odkrycie archeologiczne pozwala nam lepiej zrozumieć dawne kultury, które ukształtowały to terytorium. Kontekst rytualny zlokalizowany w Yaxché de Peón dostarcza nowych wskazówek dotyczących organizacji społeczności, myśli symbolicznej oraz relacji między przestrzenią, żyznością i wyżywieniem we wczesnym okresie cywilizacji Majów. 

Wykopaliska prowadzone są w ramach projektu związanego z budową obwodnicy kolejowej Merida-Progreso (fot. Luis Libreros) 

Jest to prostokątna konstrukcja (o wymiarach 14 m na 10,8 m szerokości), nazwana Monumentem TC_17294. Została wzniesiona w jednym etapie budowy i ma wysokość 0,45 m, bez górnej części zabudowy mieszkalnej, a jej projekt umożliwiał wejście z każdej strony. Cechy te wskazują, że była to przestrzeń przeznaczona na miejsce spotkań, w którym społeczność zbierała się, by podejmować decyzje lub odprawiać ceremonie, co przyczyniało się do umacniania spójności społecznej. 

Wydobycie Monumentu TC17294 (fot. Ivan Sosa, INAH)

Po stronie północnej odkryto dwa depozyty rytualne, które prawdopodobnie zostały umieszczone przed rozpoczęciem budowy jako ofiara fundacyjna. W pierwszym z nich wyróżnia się fragment naczynia w kształcie tykwy, znaleziony na głębokości 1,10 m. Element ten w kosmogonii mezoamerykańskiej kojarzony jest z płodnością i pożywieniem, co sugeruje, że była to ludność rolnicza. Odkryto także schronisko skalne (o wymiarach 1,10 na 0,50 m wysokości), w którym znajdują się szczątki kości, prawdopodobnie jelenia, fragmenty ceramiki datowane na wspomniany okres oraz kawałek muszli morskiej. Zespół ustalił, że wykorzystywanie naturalnych kontekstów do składania ofiar stanowiło praktykę rytualną, w której świat ziemski był powiązany ze światem podziemnym. 

Naczynie w formie tykwy wydobyte podczas wykopalisk (fot. Luis Angel Hernandez)

Jak podaje koordynatorka projektu Susana Echeverría Castillo, obecność szczątków jelenia w ofierze sugeruje symboliczne znaczenie związku zwierzęcia z myślą Majów, jako istoty związanej z ludzkim doświadczeniem, pana gór i dawcy dobrobytu ludziom. Archeolożka dodaje, że składanie w darze naczyń z kośćmi jelenia wskazuje na rozwój budownictwa w czasach dostatku żywności i dobrobytu społeczności. Z drugiej strony, przygotowywanie naczyń jako ofiary na potrzeby nowo wybudowanych przestrzeni było głęboko zakorzenioną praktyką, która utrzymywała się aż do okresu po kolonizacji hiszpańskiej, jak wynika z dokumentów etnohistorycznych z okresu kolonialnego. 

Depozyt rytualny zawierał dwie ofiary (fot. Salvamiento Arqueologico Tren Maya)

Drugie miejsce znajdowało się o metr dalej na zachód i zawierało różnorodną ceramikę z Okresu  Preklasycznego (lata 1000 p.n.e.–250 n.e.), szczątki kości jelenia i okrągły koralik wapienny, co potwierdza teorię, że jego dawni mieszkańcy poświęcili to miejsce przed jego architektoniczną zabudową. Obecność tych symbolicznych elementów (fauny i rolnictwa), celowo ukrytych pod architekturą na potrzeby użytku publicznego, jest dowodem na istnienie rytuału, który zapoczątkował życie miejskie na tym obszarze. Odkrycie przyczynia się do zrozumienia sposobu wykorzystania przestrzeni i działań, które definiowały tożsamość tych wczesnych kompleksów architektonicznych.