Wioska poprzedzająca Cerro de Trincheras i miejsca z petroglifami znalezione w stanie Sonora

Oryginalny artykuł: Hallan aldea anterior a Cerro de Trincheras y sitios con petrograbados, en Sonora 

W dolinie i kanionie rzeki Cocóspera, niedaleko granicy z Arizoną w Stanach Zjednoczonych, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) odkryli wioskę, związaną z tradycją Trincheras, pochodzącą prawdopodobnie z okresu między 800 a 1200 rokiem, nazwaną La Ciénega. Miejsce to, odpowiadające wcześniejszym etapom rozwoju niż Cerro de Trincheras (1200–1500), zostało udokumentowane i zbadane w ramach projektu badań archeologicznych podczas prac budowlanych obwodnicy kolejowej Ímuris–Nogales, pod nadzorem Ministerstwa Obrony Narodowej (Defensa). Badania zostały przeprowadzone w ramach kolektywnego projektu „Salvamiento Arqueologico Libramiento Ferroviario Ímuris-Nogales” (SALFIN), w którego skład weszło sześciu specjalistów z Centrum INAH Sonora. 

Pozostałości dawnej wioski, odkryte przez archeologów (fot. Júpiter Martínez Ramírez) 

Wstępne wyniki prac przedstawił archeolog Júpiter Martínez Ramírez. W 2008 roku, jak powiedział, na tym terenie odnotowano już 10 domów, a teraz prace budowlane ujawniły, że jest to wioska sprzed powstania głównego stanowiska Cerro de Trincheras. Pozostałości architektoniczne znajdują się na całym płaskowyżu o długości 250 metrów i szerokości 250 metrów, gdzie musi być około 60 domów. Tymczasem ziemia w pobliżu dopływu była wykorzystywana w celach rolniczych.

Jedno z naczyń znalezione podczas prac wykopaliskowych (fot. Júpiter Martínez Ramírez) 

Podczas wykopalisk przekopano trzy kompleksy mieszkalne, gdzie odkryto ceramikę i dwa cmentarzyska, zawierające ponad 100 grobów dzieci i dorosłych z tradycji Trincheras. Znaleziono około 40 pochówków, niektóre osoby z modyfikacją czaszki, oraz 28 kremacji w naczyniach, które zawierały proste ozdoby z muszli, a niektóre wskazują na kontakt z grupami Hohokam. Domy mają owalny i prostokątny plan, są częściowo podziemne, a ich ściany, oznaczone prostymi liniami skał, znajdują się na głębokości od 1 do 2,20 metra pod powierzchnią. Archeolog wyjaśnił, że wewnątrz jednostek mieszkalnych dobudowano mury, tworząc rodzaj sąsiedztwa. W tych zamkniętych przestrzeniach znajdowały się domy dzieci, rodziców i dziadków. Zachowały się dowody na istnienie tradycji Trincheras i Hohokam, które od dawna uważano za równoległe, nie do końca rozumiejąc ich powiązania. 

Petroglify znalezione podczas wykopalisk (fot. Júpiter Martínez Ramírez)

Júpiter Martínez Ramírez podkreślił, że miejsce to znajduje się na tym samym naturalnym szlaku, który później, na etapie misyjnym, stał się Nową Drogą Hiszpańską, łączącą się z Tucson w Arizonie po przybyciu jezuity Eusebio Francisco Kino. Ponadto zespół przeprowadził wykopaliska w dwóch mniejszych osadach związanych z tradycją Trincheras: Ojo de Agua i La Curva. Ta druga znajdowała się w pobliżu La Ciénega i wydaje się, że stanowiła dodatkowy zalążek wioski, zamieszkiwany przez ludzi, którzy sadzili rośliny wzdłuż strumienia i zamiast wracać do dużej osady po zakończeniu codziennych prac, zostawali w niżej położonej części, aby zajmować się polami. 

Stanowisko Ojo de Agua (fot. Júpiter Martínez Ramírez)

Tymczasem Ojo de Agua to niewielkie stanowisko. W obu z nich znaleziono ceramikę z różnych okresów tradycji Trincheras, przy czym największe osadnictwo miało miejsce między 800 a 1200 rokiem. W ramach wspomnianej inicjatywy zbadano również dwa miejsca z petroglifami; nie znaleziono żadnych powiązanych materiałów archeologicznych, które pozwoliłyby na ustalenie datowania bezwzględnego, ale biorąc pod uwagę cechy charakterystyczne dla tradycji Trincheras, można je datować na okres od 800 do 1400 roku. Jednym z nich są Petroglify Babasac, składające się z sześciu paneli o długości ponad 200 metrów i szerokości 4-5 metrów, ozdobionych wyrytymi figurami geometrycznymi: liniami równoległymi, falistymi, koncentrycznymi okręgami, spiralami, krzyżami i różnymi figurami antropomorficznymi.