Wioska poprzedzająca Cerro de Trincheras i miejsca z petroglifami znalezione w stanie Sonora

Oryginalny artykuł: Hallan aldea anterior a Cerro de Trincheras y sitios con petrograbados, en Sonora 

W dolinie i kanionie rzeki Cocóspera, niedaleko granicy z Arizoną w Stanach Zjednoczonych, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) odkryli wioskę, związaną z tradycją Trincheras, pochodzącą prawdopodobnie z okresu między 800 a 1200 rokiem, nazwaną La Ciénega. Miejsce to, odpowiadające wcześniejszym etapom rozwoju niż Cerro de Trincheras (1200–1500), zostało udokumentowane i zbadane w ramach projektu badań archeologicznych podczas prac budowlanych obwodnicy kolejowej Ímuris–Nogales, pod nadzorem Ministerstwa Obrony Narodowej (Defensa). Badania zostały przeprowadzone w ramach kolektywnego projektu „Salvamiento Arqueologico Libramiento Ferroviario Ímuris-Nogales” (SALFIN), w którego skład weszło sześciu specjalistów z Centrum INAH Sonora. 

Pozostałości dawnej wioski, odkryte przez archeologów (fot. Júpiter Martínez Ramírez) 

Wyjątkowa akustyka w Cerro de Trincheras

Oryginalny artykuł: Estudian fenomeno acustico en sitio arqueologico de Sonora

Chociaż na terenie stanowiska Cerro de Trincheras (stan Sonora, Meksyk) od 25 lat prowadzone są intensywne prace archeologiczne pod kierunkiem Elisy Villalpando z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), to ośrodek ten nadal skrywa tajemnice. Centrum ceremonialne kultury Trincheras wzniesiono na zboczach wzgórza, gdzie dawni mieszkańcy zbudowali połączone ścieżkami i rampami tarasy z pomieszczeniami mieszkalnymi i warsztatami rzemieślniczymi, zajmującymi się wyrobem ozdób z muszli. Tarasy mogły też być wykorzystywane do uprawy agawy. Obecnie Cerro de Trincheras wzbudziło zainteresowanie fizyków. Na szczególną uwagę zasługuje bowiem dolna część głównego zbocza, którego naturalna forma przypomina wyglądem amfiteatr. Miejsce to, zwane La Cancha, wyróżnia się szczególną akustyką.

Cerro de Trincheras - ścieżka prowadząca na szczyt wzgórza (fot. Héctor Montaño, INAH)

Prace wykopaliskowe związane z kulturą Trincheras

Oryginalny artykuł: Emprenden INAH y Universidad de Binghamton proyecto binacional de arqueologia en Valle de Altar, Sonora

Dolina Altar to obszar leżący wzdłuż granicy, która oddziela stan Sonora w Meksyku od stanu Arizona w Stanach Zjednoczonych. Pracujący wspólnie meksykańscy i amerykańscy badacze zarejestrowali tam ponad 90 miejsc z pozostałościami archeologicznymi, pochodzącymi z różnych okresów, od 2400 r. p.n.e. aż do początków XX wieku. Minionej jesieni rozpoczęto nowy projekt archeologiczny, którym kierują Elisa Villalpando z Centrum Narodowego Instytutu Antropologii i Historii w stanie Sonora i Randall McGuire z Uniwersytetu Binghamton. Systematyczne badania potrwają kilka lat i skupią się przede wszystkim na trzech ośrodkach datowanych na lata 700-1200 n.e., czyli tak zwany przejściowy okres kultury Trincheras, gdyż wcześniejsze prace dotyczyły początków i końcowych lat tej kultury, która rozwijała się na pustyni Sonora w dolinach rzek Magdalena, Altar i Concepción w Meksyku, charakteryzowała się wznoszeniem osad na tarasach, na zboczach wzgórz i wykazywała podobieństwa do kultury Hohokam z Arizony. 

Zdjęcie satelitarne pokazujące ośrodki na terenie Doliny Altar

(fot. Proyecto Tradición Trincheras 2017-2018)

Elisa Villalpando zaznaczyła, że jest to już ósmy meksykańsko-amerykański projekt archeologiczny na pustyni Sonora. W 1985 roku, w ramach rozpoznania terenu, starano się ponownie zlokalizować miejsca, które zostały wcześniej zarejestrowane w tym regionie przez innych archeologów. Celem badań od samego początku było zrozumienie procesów społecznych, zachodzących na pustyni Sonora i szczególnie związanych z kulturą Trincheras. Po 30 latach pracy można było ustalić chronologię, wyróżnić typy ceramiki, poznać elementy architektoniczne na poszczególnych stanowiskach archeologicznych oraz określić okres zamieszkiwania Cerro de Trincheras, głównego ośrodka tej kultury, leżącego w dolinie rzeki Magdalena.

Ceramika typu Chiykosky znaleziona w latach 2015-16 (fot. Proyecto Tradición Trincheras 2017-2018)

Cerro de Trincheras i La Playa (stan Sonora, Meksyk) - ośrodki słynące z obróbki muszli morskich

Oryginalny artykuł: Brazaletes de conchas marinas dan identidad a los pueblos del desierto de Sonora

Cerro de Trincheras (stan Sonora, Meksyk) to prekolumbijski ośrodek równie znaczący jak Paquimé (stan Chihuahua, Meksyk), leżący na zboczu wzgórza o wysokości 170 metrów. Na  szczycie wzgórza zachował się mur o wysokości ponad 1.50 m, zbudowany w kształcie spirali i przypominający przeciętą muszlę ślimaka. Prace archeologiczne wykazały, że 600 lat temu mieszkańcy Cerro de Trincheras zajmowali się wyrobem ozdób z muszli i ich dystrybucją, chociaż sama tradycja obrabiania muszli w tym regionie sięga bardziej odległych czasów, gdyż na terenie stanowiska Fin del Mundo natrafiono na niewielkie paciorki z muszli, pochodzące sprzed 4800 lat. W miarę upływu wieków wprowadzano jednak nowe sposoby obróbki, dzięki czemu w Cerro de Trincheras powstawały coraz bardziej wyszukane przedmioty.

Zawieszki w formie żab, wykonane z muszli Glycymeris, znalezione w urnie grobowej
w Cerro de Trincheras (fot. Elisa Villalpando, INAH-Sonora)

Podczas 25 lat prac wykopaliskowych, archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH, Meksyk) i Uniwersytetu Binghamton (USA), w samym Cerro de Trincheras zebrali ponad 7 kilogramów ozdób z muszli. Zdołano wyróżnić aż kilkadziesiąt gatunków, pochodzących z wód Zatoki Kalifornijskiej. Do najczęściej spotykanych należą Glycymeris (54%) i Conus (26%), z których wyrabiano paciorki, pierścienie i bransolety ozdobione pięknymi, wyrytymi motywami geometrycznymi.

Pierścienie wykonane z muszli Conus, znalezione w Cerro de Trincheras
(fot. Elisa Villalpando, INAH-Sonora)

Prekolumbijskie praktyki grzebania zmarłych na ziemiach stanu Sonora (Meksyk)

Oryginalny artykuł: Cementerio prehispanico revela tradicion funeraria de Sonora
Zobacz także: Fotografie INAH

Dzięki pracom archeologów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH-Conaculta) w Meksyku możemy poznać praktyki grzebania zmarłych, stosowane przez ludność zamieszkującą północno-zachodnią część obecnego stanu Sonora (Meksyk). Odkrycia dokonane na tamtejszym cmentarzu prekolumbijskim sprzed około 700 lat dowodzą kremacji zwłok i późniejszego umieszczania popiołów w naczyniach.

Elisa Villalpando Canchola, kierująca projektem badawczym poinformowała, że cmentarz – nazwany Loma de las Cremaciones - zlokalizowano już w 2008 roku, kiedy postanowiono poprowadzić instalację elektryczną do pobliskiego stanowiska archeologicznego Cerro de Trincheras. Dwa lata później, w 2010 roku, w miejscowości Trincheras znaleziono pozostałości stosów do palenia zwłok.

Naczynia ceramiczne zawierające prochy zmarłych (Fotografia INAH)

Kremacji zwłok dokonywano w wysokich temperaturach, a sam proces mógł trwać godzinami lub nawet przez kilka dni, aż stosy nie oziębły. Spopielałe szczątki umieszczano w naczyniach ceramicznych, z których większość stanowią dzbany o najróżniejszych kształtach, naczynia w formie tykwy, misy czy też naczynia przypominające wyglądem współczesne wazony. W naczyniach, typowych dla ceramiki wyrabianej przez ludność zamieszkującą pustynne obszary dzisiejszego stanu Sonora, oprócz skremowanych szczątków około 150 osób znaleziono także kamienne paciorki, kryształy kwarcu, wisiorki w formie żab, bransolety i pierścienie z muszli, szydła lub szpikulce wykonane z kości jeleni, szczątki królików, węży grzechotników i skorupy żółwi. Szczególnie interesujących jest pięć miedzianych dzwoneczków  z wizerunkami boga deszczu Tlaloka lub bóstwa ziemi i śmierci Masau, czczonego przez Indian Hopi. Takie przedmioty obcego pochodzenia mogą wskazywać na status społeczny zmarłych.

Na stosach do palenia zwłok archeolodzy natrafili też na 17 naczyń – pochodzących z rejonów Casas Grandes (stan Chihuahua, Meksyk) – złożonych jako dary grobowe. Wszystko wskazuje zatem na bliskie kontakty utrzymywane przez mieszkańców Cerro de Trincheras nie tylko z Casas Grandes, ale również z ludnością zamieszkującą południowo-zachodnie obszary dzisiejszych Stanów Zjednoczonych.

Czytaj także: Prekolumbijski cmentarz w stanie Sonora