poniedziałek, 16 listopada 2026

Czaszka małej dziewczynki z jednym okiem pośrodku twarzy, znaleziona w pobliżu linii Nazca w Peru

Oryginalny artykuł: El cráneo de una bebé con un solo ojo en medio de la cara, encontrado cerca de las Líneas de Nazca en Perú 

DNA dziewczynki pochowanej około 1600 lat temu w południowym Peru potwierdza, że urodziła się z cyklopią, niezwykle rzadką wadą wrodzoną, która powoduje pozostawienie pojedynczego oczodołu w środkowej części twarzy. Przyczyną była dodatkowa kopia chromosomu 13, a jej pochówek nie wykazuje śladów leczenia innego niż w przypadku innych dzieci z Nazca. Dwoje niemowląt dzieliło jedną ceramiczną urnę, jedną umieszczoną na drugiej. Dolne dziecko miało jeden oczodół pośrodku twarzy zamiast dwóch i brakowało mu kości nosowych. Zostały pochowane około 1600 lat temu w Jauranga, miejscu w dolinie Palpa w południowym Peru, kilka kilometrów od miejsca, gdzie nakreślono słynne linie Nazca. Teraz, dzięki DNA, wiemy, dlaczego jedna z tych dwóch osób była taka. Badanie zostało opublikowane 9 listopada 2026 roku w czasopiśmie PNAS. Artykuł został przygotowany przez zespół peruwiańsko-niemiecko-amerykański, w którego skład wchodzi archeolog Elsa Tomasto-Cagigao z Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego w Peru, Markus Reindel z Uniwersytetu w Bonn, Lars Fehren-Schmitz, specjalista od starożytnego DNA z Uniwersytetu Kalifornijskiego z Santa Cruz. Autorzy łączą trzy źródła informacji: szkielet, materiał genetyczny i kontekst pochówku. Dzięki temu połączeniu próbują oddzielić to, co można poznać (stan dziewczynki), od tego, czego nie da się poznać (jak jej rodzina ją postrzegała i jaką opiekę otrzymała). Kultura Nazca rozkwitła na południowym wybrzeżu Peru około dwa wieki przed naszą erą aż do VI lub VII wieku i słynie z ogromnych rysunków, które wykonała na pustyni. Palpa, około 40 kilometrów na północ od współczesnego miasta Nazca, jest jednym z najlepiej zbadanych stanowisk archeologicznych. Od 1997 roku peruwiańsko-niemiecki projekt kierowany przez Markusa Reindela z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego i Johny'ego Islę prowadzi tam badania, dokumentując ponad 650 osad w dolinach tego obszaru.

Widok odsłoniętej czaszki z przodu (fot.: Tomasto-Cagigao i in. 2026)

Jauranga została po raz pierwszy zasiedlona w okresie Paracas , kultury poprzedzającej Nazca. Później, w górnych warstwach stanowiska, odkryto 31 grobowców z fazy, którą archeolodzy nazywają Środkową Nazcą, datowaną na lata 325–440. W grobowcu numer 25 znajdowały się kompletne szkielety dwójki niemowląt w ceramicznym naczyniu, bez żadnych innych udokumentowanych przedmiotów grobowych. Ten typ pochówku urnowego był powszechny: według badań stanowi on około jednej czwartej grobów Nazca udokumentowanych w Palpie i był zarezerwowany głównie dla dzieci poniżej szóstego roku życia. Cyklopia to najcięższa postać wady rozwojowej mózgu zwanej holoprozencefalią. Około czwartego lub piątego tygodnia ciąży przednia część mózgu zarodka powinna podzielić się na dwie połowy, ale w tych przypadkach tak się nie dzieje. To bardzo rzadka choroba. Badanie szacuje jej występowanie na około jedno na 100 000 urodzeń i zauważa, że prawie zawsze kończy się śmiercią przed porodem lub krótko po nim. Czaszka dziecka z plemienia Jauranga, które badacze nazwali JA13A, odpowiada współczesnym opisom klinicznym. Była mała, miała obwód 18 centymetrów, nieco ponad połowę obwodu typowego noworodka urodzonego o czasie. Miała pojedynczy, centralny oczodół, bez kości nosowych ani ścianek wewnętrznych między oczodołami, a górna szczęka wydawała się niepodzielona. Kość u podstawy czaszki wskazywała pojedynczy otwór na nerw wzrokowy. Uzupełnieniem była wysoka, spiczasta czaszka, dwa niekompletne kręgi i zwężenie lewego obojczyka. Pozostała jedynie kość, więc szkielet ukazuje pojedynczy, centralny kielich, ale nie można stwierdzić, co się w nim znajdowało ani jak wyglądała miękka tkanka twarzy. Jest to kolejna hipoteza, obok tej sformułowanej w 1914 r. przez paleontologa Othenio Abla, który uważał, że skamieniałe czaszki karłowatych słoni z wysp Morza Śródziemnego, z ich dużym centralnym otworem nosowym, można pomylić z czaszkami jednookich olbrzymów. Aby znaleźć źródło problemu, autorzy zsekwencjonowali DNA wyekstrahowane z kości piszczelowej. Ludzkie komórki zazwyczaj zawierają dwie kopie każdego z 23 typów chromosomów – pakietów, w których przechowywany jest materiał genetyczny. W trisomii 13, zwanej także zespołem Pataua, występują trzy kopie chromosomu 13. Jest to jedna z głównych chromosomowych przyczyn ciężkiej holoprozencefalii, odpowiadająca, według autorów, za 17–39% przypadków. Analiza genu JA13A wykazała nadmiar odczytów na chromosomie 13, przy użyciu trzech niezależnych metod statystycznych i dwóch typów danych genetycznych, w porównaniu z 250 starożytnymi genomami z Ameryki Południowej. Szacunkowa liczba kopii była nieznacznie powyżej trzech, a model statystyczny jednoznacznie potwierdził trisomię. Kiedy naukowcy zbadali wszystkie chromosomy, chromosom 13 był jedynym, który wykazywał sygnał odpowiadający dodatkowej kopii. DNA również wskazuje na płeć dziewczynki. Zęby JA13A wskazują na wiek od dwóch do czterech miesięcy poza łonem matki. Długie kości mają jednak rozmiar płodu w okresie okołoporodowym. Ta rozbieżność może wskazywać, że niemowlę przeżyło jakiś czas po urodzeniu, co jest nietypowe w przypadku cyklopii, ale autorzy podchodzą do tego z ostrożnością: trisomia 13 i ciężka holoprozencefalia mogą zaburzać prawidłowe tempo wzrostu zębów i kości, dlatego żaden z tych pomiarów nie pozwala na wiarygodną ocenę wieku. Autorzy wnioskują, że przeżycie po urodzeniu jest prawdopodobne, ale nie można go potwierdzić. Drugie dziecko, JA13B, nie wykazywało żadnych nieprawidłowości i było nieco mniej rozwinięte. Obie są dziewczynkami, ale mitochondrialne DNA, dziedziczone wyłącznie po matce, wskazuje na to, że nie pochodziły od tej samej matki. Dlaczego zostały pochowane razem, pozostaje tajemnicą. 

Zdjęcia fotograficzne wybranych elementów czaszki i pozaczaszkowych, przedstawiające cechy morfologiczne obserwowane u osobnika JA13A: 1) czaszka stawowa, widok od przodu; 2) widok od wewnątrz podstawy czaszki; 3) kość klinowa, widok od tyłu; 4) szczęka, widok od strony podniebienia; 5) żuchwa, widok od góry; 6) łopatki, widok od tyłu, z widocznym wcięciem pod kręgosłupem na brzegu przyśrodkowym. Kości czaszki na panelach 1–3 zostały tymczasowo połączone stawowo za pomocą usuwalnego kleju w celach prezentacyjnych (fot.: E. Tomasto-Cagigao i in. 2026) 

Społeczny aspekt tej historii jest chyba najbardziej delikatny. Autorzy podkreślają, że fizyczna różnica wykryta w szkielecie sama w sobie nie wskazuje na to, czy dana osoba była uznana za niepełnosprawną, ani czy otrzymała opiekę, ponieważ oba te pojęcia zależą od specyfiki danego społeczeństwa. Pewne jest jedynie traktowanie, jakie otrzymała po śmierci. Urny innych dzieci z Palpy są proste i nie zawierają żadnych ofiar, a urna JA13A wpisuje się w ten schemat. Fehren-Schmitz podsumowuje tę ideę, stwierdzając, że dziewczynka nie była ani „wykluczona” ze względu na swój stan, ani traktowana w „specjalny” sposób. Naukowcy doszli do wniosku, że tradycje pochówku dzieci były podtrzymywane pomimo ich wyglądu, choć nie pozwala nam to stwierdzić, czy ich stan zdrowia wpłynął na ich tożsamość społeczną i opiekę, jaką otrzymywały za życia. Przypadek ten przypomina inne niedawne odkrycie. W 2024 roku zespół kierowany przez Adama Rohrlacha z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka opublikował w czasopiśmie Nature Communications wyniki badań przesiewowych prawie 10 000 starożytnych genomów. Odkryli oni sześć przypadków zespołu Downa i jeden zespołu Edwardsa (trisomia 18), wszystkie u niemowląt, pochodzących ze stanowisk archeologicznych w Hiszpanii, Bułgarii, Finlandii i Grecji. Autorzy zaznaczyli, że nie znają żadnych wcześniejszych przypadków trisomii 13 lub 18 zidentyfikowanych w starożytnych szczątkach. Sami autorzy Jaurangi przestrzegają przed ekstrapolacją. W Andach istnieją bardzo zróżnicowane dowody na to, jak traktowano różnice fizyczne. Ikonografia Moche, pochodząca z północnego wybrzeża, przedstawia osoby z widocznymi cechami wrodzonymi w prestiżowych kontekstach. Znajdują się tam szczątki kostne osób z poważnymi niepełnosprawnościami, które przeżyły dzięki opiece innych. A źródła inkaskie i kolonialne, tysiąc lat później, opisują wszystko, od włączenia do życia społecznego po wyspecjalizowane role rytualne, ale także wykluczenie i dyskryminację. Żaden z tych przykładów nie odnosi się do społeczeństwa Nazca, a autorzy podkreślają, że nie należy ich traktować jako bezpośrednich analogii. DNA pozwoliło na precyzyjne wyjaśnienie wady rozwojowej, która fascynuje naukowców od wieków, a kontekst archeologiczny wskazuje, że dziewczynka była objęta standardowymi praktykami pogrzebowymi. Jak postrzegała ją społeczność za życia, kim była jej matka, dlaczego dzieliła urnę z innym dzieckiem z innej matki: na żadne z tych pytań nie ma odpowiedzi szkielet, a autorzy przyznają, że prawdopodobnie nigdy jej nie znajdą.


Brak komentarzy:

Prześlij komentarz