Pozostałości portu, z którego wypłynęły karawele Kolumba w 1492 roku

Oryginalny artykuł: Hallan el sitio exacto de donde partio Colon al Nuevo Mundo en 1492

Najnowsze odkrycia dokonane na terenie Palos de la Frontera (Huelva, Hiszpania) pozwoliły określić dokładne miejsce, z którego w 1492 roku karawele Kolumba wypłynęły w stronę Nowego Świata. W 1908 roku, Enrique Martínez Ituño, argentyński konsul w Hiszpanii, po zakończeniu swej pracy w Maladze i osiedleniu się w Palos de la Frontera, wspominał o pozostałościach dawnego portu w tym rejonie. I chociaż już w 1992 roku wiedziano o istnieniu jakichś obiektów portowych, to dopiero teraz, po ponad 20 latach, dzięki pracom wykopaliskowym kierowanym przez archeologa Juana Manuela Campos, krążące niegdyś pogłoski zostały potwierdzone konkretnymi dowodami.

Pozostałości obiektów portowych w Palos de la Frontera (fot. Diario de Huelva)

Miasta Majów: El Rey (stan Quintana Roo, Meksyk)

Ruiny majańskiego miasta El Rey leżą na terenie Cancún, przy Bulwarze Kukulkana, niczym enklawa wśród plaż Morza Karaibskiego i nowoczesnych hoteli.

Ruiny El Rey i widoczny w głębi nowoczesny hotel w Cancún

Miasto odkryli Samuel Lothrop i Raymond Merwin w 1923 roku. Współczesna nazwa El Rey („Król”) pochodzi od znalezionej podczas prac archeologicznych rzeźby, przedstawiającej głowę dostojnika z ozdobami uszu i bogatym nakryciem głowy.

Rzeźba przedstawiająca głowę dostojnika, znaleziona w El Rey
(Muzeum Majów w Cancún, Meksyk)

Pierwsze grupy ludności osiedliły się na tych terenach już w okresie preklasycznym, wznosząc domy z materiałów nietrwałych. W okresie klasycznym mieszkańcy zajmowali się głównie rybołówstwem i produkcją soli. Budowle, które zachowały się do dnia dzisiejszego, pochodzą z późnego okresu postklasycznego, z lat 1200 – 1500 n.e., kiedy to miasto odgrywało ważną rolę jako port morski. Podczas wykopalisk znaleziono wykonane z bazaltu żarna, krzemienne noże i ostrza, noże z obsydianu, jadeitowe paciorki i zawieszki, ceramikę oraz przedmioty z kwarcu, które świadczą o wymianie handlowej.

Budowle El Rey

Pozostałości prekolumbijskiego nabrzeża portowego w Veracruz

Oryginalny artykuł: Encuentran posible muelle prehispanico en Veracruz

Na terenie ośrodka ceremonialnego Tabuco (stan Veracruz) zlokalizowano budowle, stanowiące przypuszczalnie część prekolumbijskiego portu Tuxpan. María Eugenia Maldonado Vite – odpowiedzialna za prace archeologiczne – podkreśla, że nowe znaleziska mogą być pozostałościami dawnego nabrzeża portowego, gdzie kontrolowano przepływ towarów i handel drogą morską w tym rejonie. Byłby to zatem pierwszy prekolumbijski port zlokalizowany przez archeologów nad Zatoką Meksykańską. Nowe odkrycie całkowicie zmienia spojrzenie na Tabuco, uważane dotychczas jedynie za centrum ceremonialne. Tabuco, leżące na brzegu rzeki Tuxpan, na wąskim pasie ziemi w odległości 5 kilometrów od morza, było miastem Huasteków. W latach czterdziestych XX wieku badania prowadził tam Gordon Ekholm, który ustalił, że Tabuco było zamieszkiwane w okresie protoklasycznym (100 r. p.n.e. – 250 r. n.e.) i we wczesnym okresie postklasycznym (lata 900 – 1200 n.e.).



Pozostałości dawnego nabrzeża portowego
w Tabuco (stan Veracruz) (fotografia INAH)

Handel na ziemiach Majów

Ogromne zróżnicowanie ziem Majów pod względem geograficznym sprzyjało rozwojowi handlu, stanowiącego integralną część gospodarki i uzależniało od siebie poszczególne rejony. Już od późnego okresu preklasycznego szlaki handlowe wiodły głównie drogą rzeczną lub morską. Najlepszą sieć rzeczną miała strefa centralna, gdzie rzeki Pasión i Chixoy wpadają do wielkiej rzeki Usumacinta, tworząc najdłuższą trasę komunikacyjną w zachodniej części świata Majów. Umożliwiała ona bezpośredni kontakt pomiędzy wyżynnymi terenami Gwatemali a rejonami Petén oraz wybrzeżem Zatoki Meksykańskiej. Z kolei na wschodzie rzeka Motagua (w pobliżu obecnej granicy pomiędzy Gwatemalą i Hondurasem) i jej dopływy stanowiły najważniejszy szlak handlowy prowadzący do Morza Karaibskiego, podczas gdy rzeki Belize i New River wiodły w głąb lądu.



Wody Morza Karaibskiego stanowily jeden z ważnych szlaków handlowych Majów

Miasta Majów: Tulum (stan Quintana Roo, Meksyk)

Tulum wzniesiono na skale, tuż nad turkusowymi wodami Morza Karaibskiego, a jego budowle ciągnęły się wzdłuż wybrzeża na długości sześciu kilometrów. Tulum było najczęściej opisywane przez kronikarzy, gdyż tętniło jeszcze życiem, gdy przybyli do niego pierwsi Hiszpanie. W maju 1518 roku ekspedycja Juana de Grijalva dotarła do pobliskiej wyspy Cozumel, a po kilku dniach rozpoczęła badanie wybrzeża. Kronikarz wyprawy, Juan Díaz, jako pierwszy opisał Tulum, które wydało mu się tak wielkie, jak hiszpańska Sewilla. Miasto było wówczas gęsto zaludnione i odgrywało znaczącą rolę na Jukatanie na początku XVI wieku.


Tulum wzniesiono nad brzegiem Morza Karaibskiego

Pomimo iż Tulum tak bardzo zainteresowało pierwszych przybyszów z Europy, to wkrótce o nim zapomniano i dopiero w 1842 roku, dzięki Stephensowi i Catherwoodowi informacje o majańskim mieście dotarły do szerszego grona odbiorców. W 1916 roku ekspedycja naukowa z Carnegie Institute, pod kierunkiem Sylvanusa Morleya, rozpoczęła pierwsze badania, do których w 1937 roku przyłączyli się uczeni meksykańscy. Nazwa Tulum pochodzi z początków XX wieku, natomiast źródła kolonialne z XVI wieku określają miasto słowem Zama – Świt, brzask. Tulum było otoczone potężnym murem obronnym. Do miasta prowadziło pięć bram, a w narożnikach muru – po stronie północno-zachodniej i południowo-zachodniej – wznosiły się wieżyczki strażnicze.



Jedna z bram prowadzących do centrum miasta

Tulum było zamieszkane w latach 900-1521 i było wówczas bardzo ważnym portem handlowym. Zachowane do dziś budowle pochodzą z ostatniego okresu świetności miasta, czyli z lat 1200-1500, i zostały wzniesione w stylu wschodniego wybrzeża. Część miasta, którą możemy dziś podziwiać, stanowiła centrum ceremonialne i polityczne. Na terenach poza murami powstawały liczne domy mieszkalne, które uległy całkowitemu zniszczeniu ze względu na nietrwałość materiałów (drewno, liście palmowe), z jakich je wykonywano.



Charakterystyczną cechą budwoli wznoszonych
na wschodnim wybrzezu Jukatanu były nisze
z wizerunkami zstępującego boga kukurydzy
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Największą budowlą Tulum jest świątynia zwana Zamkiem. Wzniesiono ją, wykorzystując naturalne wzniesienie, na stoku nad Morzem Karaibskim, z fasadą skierowaną w stronę miasta. Górna świątynia ma trzy wejścia, oddzielone kolumnami w formie węży, których głowy opierają się na ziemi, podczas gdy zakończone grzechotkami ogony podtrzymują nadproża.



Świątynia zwana Zamkiem

Nad każdym wejściem znajdują się nisze. W środkowej pojawia się, typowa dla stylu wschodniego wybrzeża, postać zstępującego boga kukurydzy. Jego imieniem nazwano też inną świątynię położoną w pobliżu Zamku. W późniejszym okresie po obu stronach schodów wzniesiono dwa małe sanktuaria.



Świątynia Zstępującego Boga

Ten najważniejszy zakątek miasta, który obejmował budowle sakralne i przypuszczalnie rezydencje dostojników, otoczony jest kolejnym murem z trzema wejściami: dwoma od strony zachodniej i jednym od strony południowej. Wewnętrzne ściany muru były niegdyś ozdobione malowidłami.

Mur otaczający najważniejszą część miasta

Jedną z ciekawszych i najlepiej zachowanych budowli Tulum jest Świątynia Fresków, wewnątrz której zachowały się malowidła ścienne, przedstawiające bóstwa, splecione węże, kwiaty, owoce i kolby kukurydzy. Fasada świątyni ma cztery kolumny, tworzące pięć wejść.  Z zewnątrz zdobią świątynię stiukowe maszkarony i trzy nisze, jedna z postacią zstępującego boga, a dwie pozostałe z siedzącymi postaciami, które mają nakrycia głów ozdobione pióropuszami. Górną część budowli stanowi niewielka świątynia z ołtarzem.



Świątynia Fresków

Kolejnym sanktuarium jest, zbudowana na naturalnym wzniesieniu terenu i na okrągłej platformie, Świątynia Boga Wiatru, we wnętrzu której zachowały się pozostałości ołtarza i kamiennych rzeźb.



Świątynia Boga Wiatru

Jednak Tulum to nie tylko świątynie i małe ołtarze, na których ustawiano figurki bożków i kadzielnice. Na terenie miasta zachowało się dużo budowli, które zapewne były rezydencjami dostojników albo służyły jakimś funkcjom administracyjnym, co wydaje się prawdopodobne, skoro Tulum było ogromnym portem i handel decydował o randze miasta. Budowle pałacowe miały szerokie wejścia z kolumnami i obejmowały kilka pomieszczeń, wewnątrz których ustawiano kamienne ławy i małe sanktuaria. W niektórych domach archeolodzy odkryli groby rodzinne. Do najbardziej znanych należy Dom Halach Uinic – pałac z portykiem, kolumnami, trzema wewnętrznymi pomieszczeniami i sanktuarium. Fasadę ozdobiono stiukową postacią zstępującego boga.



Dom Halach Uinic

Inną budowlą tego typu jest Dom Kolumn, z szerokim wejściem i czterema kolumnami. Na skale wapiennej, nad studnią cenote powstał Dom Cenote, w którego wnętrzu ustawiono kamienne ławy.

Dom Kolumn

Kolejna rezydencja to Dom Chultuna, której nazwa wzięła się od kamiennego zbiornika chultun, służącego do przechowywania wody i znajdującego się w narożniku budowli. Nad wejściem widnieje stiukowa rzeźba zstępującego boga. Funkcję mieszkalną pełnił też Dom Północno-zachodni z portykiem i kolumnami.

Dom Chultuna

Zarówno w samym Tulum, jak i wzdłuż wybrzeża Morza Karaibskiego, wzniesiono niewielkie budowle.  Być może były to sanktuaria, jednak badacze przypuszczają, że stanowiły one specjalne znaczniki, odgrywające rolę podobną do naszych latarni morskich. Dzięki temu płynące z towarami łodzie mogły ominąć niebezpieczne miejsca, płycizny czy rafy koralowe, i szczęśliwie dobić do brzegu.

Jedna z budowli w Tulum, mogąca odgrywać rolę takiego specjalnego znacznika



Miasta Majów: Xcambó (stan Jukatan, Meksyk)

Na północy Jukatanu, zaledwie dwa kilometry od wybrzeża morskiego, istniało niegdyś majańskie miasto Xcambó, znane głównie z produkcji soli i sprawowania kontroli nad jej handlem. O produkcji soli w tym rejonie wspominał już dokument z Archiwum Generalnego Indii z 1605 roku. Zresztą eksploatacja soli jest na tych obszarach kontynuowana do dnia dzisiejszego. Budowle Xcambó pozostawały w ukryciu przez wiele lat, porośnięte roślinnością i wielokrotnie okradane przez złodziei zabytków. Dopiero w 1976 roku zainteresowali się miastem archeolodzy i rozpoczęli jego badanie, a także rekonstrukcję. Xcambó zbudowano z wykorzystaniem dogodnego ze strategicznego punktu widzenia miejsca na naturalnym wzniesieniu otoczonym mokradłami. Było zamieszkane już w okresie preklasycznym (100 p.n.e. – 250 n.e.), lecz z tej epoki zachowały się jedynie platformy, na których wznoszono pomieszczenia mieszkalne. W latach 250–600 nastąpił rozwój gospodarki i Xcambó funkcjonowało jako bardzo ważny port morski.

Widok na Plac Główny w Xcambó 

Źródła historyczne z czasów podboju hiszpańskiego podają, że Majowie posiadali rozległą sieć szlaków handlowych wokół Półwyspu Jukatan, sięgającą od Veracruz nad Zatoką Meksykańską aż po Zatokę Hondurasu. Majańskie łodzie były wykonane z jednego kawałka drewna, najczęściej cedru albo innego, równie trwałego. Miały różne rozmiary, od małej pirogi dla jednej osoby aż po wielkie łodzie będące w stanie pomieścić 40-50 osób. Majowie z Jukatanu eksportowali własne produkty, zwłaszcza sól, miód i żywicę, a z południa sprowadzali m.in. obsydian, jadeit, kakao i krzemień. W Xcambó gromadzono zapewne znaczne ilości towarów, które rozprowadzano również do miast położonych w głębi lądu. Drogi sacbé łączyły miasto z pobliskimi ośrodkami Xtampú, Misnay i Dzemul. Uczeni sądzą, że miasto i port handlowy były zależne od potężnego Izamal.

Na terenie Xcambó zachowały się dwa place, ze wznoszącymi się dokoła nich rezydencjami i schodkowymi piramidami o zaokrąglonych narożnikach. Budowle pokrywano stiukiem i malowano. Plac główny otaczało jedenaście budowli. Jedną z nich była Świątynia Ofiar, gdzie znaleziono wiele bogatych ofiar grobowych pochodzących nie tylko z różnych rejonów Meksyku, ale i Gwatemali. Część miasta była też zapewne przeznaczona na magazyny towarów lub warsztaty rzemieślnicze.



Świątynia Ofiar

Z kolei Świątynia Maszkaronów była niegdyś ozdobiona wielkimi stiukowymi maskami, pomalowanymi na żywe kolory.



Świątynia Maszkaronów

Najwyższą budowlą Xcambó jest wielka piramida schodkowa zwana Świątynią Krzyża.



Świątynia Krzyża

Poza wspomnianymi trzema wielkimi świątyniami, przy głównym placu wznoszą się jeszcze: tzw. Budynek kupca, łaźnia i pałac. W pewnej zaś odległości od centrum zachowały się ślady licznych budowli mieszkalnych z dziedzińcami. W wielu wypadkach archeolodzy dostrzegli kilka etapów konstrukcyjnych.



Pozostałości budowli rezydencjalnych w Xcambó 

Na terenie Xcambó archeolodzy odkryli dużo pięknej ceramiki, zwłaszcza bogato malowanych talerzy, przedstawiających wizerunki bóstw i postacie dostojników. Przypominają one wyroby z gwatemalskiej dżungli Petén. Poświadcza to ważną rolę polityczną i ekonomiczne znaczenie miasta, które utrzymywało kontakty handlowe z tak odległymi ośrodkami majańskimi.

Jeden z talerzy znalezionych w Xcambó
(Narodowe Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Na terenie miasta znaleziono także pektorał z muszli, przedstawiający dostojnika siedzącego na niebiańskim krokodylu. Xcambó przetrwało do 900 roku, ale w latach 1200-1450, choć nie było już zamieszkane, stało się miejscem kultu, do którego przybywali pielgrzymi z różnych stron.