W Boliwii odnaleziono rytualny ołtarz z piramidalnymi miedzianymi dzwonkami, co jest dowodem na to, jak potężne były święte dźwięki w Imperium Inków

Oryginalny artykuł: Hallan en Bolivia un altar ritual con campanas piramidales de cobre que revelan el poder de los sonidos sagrados en el Imperio Inca 

Zespół archeologów odkrył w Dolinie Oroncota ofiarę datowaną na ponad 500 lat, składającą się z sześciu piramidalnych miedzianych dzwonków, a także kamiennych amuletów i muszli, co dowodzi znaczenia muzyki metalicznej w ceremoniach rolniczych ludu Yampara i ich związku ze światem podziemnym. Na szczycie starego spichlerza, w osadzie lokalnej elity Yampara, archeolodzy Sonia Alconini i Walter Sánchez-Canedo odkryli niezwykłe znalezisko: zestaw sześciu miedzianych dzwonków wygiętych w kształt piramidy, złożonych jako rytualna ofiara ponad pięć wieków temu, w okresie ekspansji Imperium Inków przez południowe Andy. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie Cambridge Archaeological Journal, ujawnia muzyczne wyrafinowanie tych kultur i bezpośrednio łączy rytuały prekolumbijskie z obchodami karnawału, które do dziś kultywowane są w społecznościach Tarabuco i Jalqa, gdzie tancerze przywiązują dzwonki do piersi, aby „obudzić” ziemię i powitać żniwa. Stanowisko archeologiczne Yoroma, położone w dolinie Oroncota (Boliwia), było w okresie Inków (1400–1532 n.e.) ośrodkiem zamieszkiwanym przez elitę ludu Yampara, znanego w kronikach jako „Indianie łuku i strzał”. Naukowcy przeprowadzili wykopaliska na tym terenie, obejmujące 22 jednostki i znaleźli w jednej z okrągłych kamiennych budowli służących do przechowywania kukurydzy i ziemniaków (tzw. qollqas) niewielki, starannie ułożony depozyt rytualny. W centrum ofiary spoczywało sześć miedzianych dzwonków, ułożonych w trzy muzyczne grupy. Obok nich archeolodzy znaleźli rzeźbioną kamienną figurkę w kształcie kolby zboża – amulet płodności znany jako konopa, muszlę z gatunku Megalobulimus oblongus, polerowany kamień bazaltowy oraz kilka grzechotek wykonanych z miedzi, kamieni półszlachetnych i muszli.

Położenie centrum Yampara Yorona (źródło ilustracji czasopismo: Cambridge Archeological Journal 2026)

W Boliwii odkryto świątynię cywilizacji Tiwanaku

Oryginalny artykuł: Descubren un antiguo templo de la desaparecida civilización Tiwanaku, precursora del imperio Inca, en Bolivia 

Na południowych brzegach jeziora Titicaca w dzisiejszej Boliwii, jedna z najpotężniejszych i najbardziej zagadkowych cywilizacji Andów, Tiwanaku, rozwinęła się ponad tysiąc lat temu. Uważana przez archeologów za jedno z pierwszych złożonych społeczeństw w regionie i prekursora Imperium Inków. Jej nagły upadek około 1000 r. n.e. pozostawił więcej pytań niż odpowiedzi. Teraz grupa badaczy z Penn State University i Boliwii odkryła nieznaną dotąd świątynię, co może rzucić nowe światło na wspaniałość tej cywilizacji i jej wpływ na inne kultury płaskowyżu Andów. 

Mapa stanowisk archeologicznych związanych z cywilizacją Tiwanaku.
Czerwone kropki przedstawiają miejsca z zachowanymi platformami świątyń.
Zielone kropki miejsca, w których znaleziono ceramikę w stylu Tiwanaku i pochówki
(ilustracja: czasopismo Antiquity)

Unikalny system drenażu i nawadniania w Amazonii

Oryginalny artykuł: Discovery of a unique drainage and irrigation system that gave way to the 'Neolithic Revolution' in the Amazon

Jak wynika z odkryć zespołu badaczy z Institute of Environmental Science and Technology (ICTA-UAB), Department of Prehistory na Universitat Autònoma de Barcelona (Hiszpania) oraz uniwersytetów w Exeter, Nottingham, Oxford, Reading i Southampton (Wielka Brytania), University of São Paulo (Brazylia) i współpracowników z Boliwii prekolumbijskie społeczeństwo zamieszkujące Amazonię rozwinęło zaawansowany system inżynierii rolniczej, który pozwalał na uprawę kukurydzy przez cały rok. Wynik ten przeczy wcześniejszym teoriom, które negowały możliwość występowania w regionie intensywnego rolnictwa monokulturowego. Wyniki badań, opublikowane w czasopiśmie Nature podają, w jaki sposób prekolumbijskie społeczeństwo Casarabe z Llanos de Moxos w Boliwii zaprojektowało i wdrożyło innowacyjny system inżynierii krajobrazu, obejmujący budowę rozległych kanałów odwadniających i stawów. Postęp ten umożliwił przekształcenie zalanych tropikalnych sawann w wysoce produktywne pola, co dało początek „rewolucji neolitycznej” w Amazonii, rozumianej jako proces zmierzający do przestawienia gospodarki na produkcję zboża.

Stawy odkryte na badanym obszarze (fot. Umberto Lombardo)

Miejsca dawnych kultów andyjskich w Carangas (Boliwia)

Oryginalny artykuł: Archaeologists uncover ritual landscape connected to ancient andean cults

Trójka naukowców: Pablo Cruz (z Argentyny) oraz Richard Joffre i Jean J. Vacher (z Francji) przeprowadziła prace archeologiczne w Carangas (Boliwia), regionie o bardzo suchym i zimnym klimacie. Badania odsłoniły wiele prekolumbijskich budowli o przeznaczeniu religijnym. Zidentyfikowano 135 miejsc położonych na wzgórzach, z których większość jest bezpośrednio związana z dawnymi obszarami rolniczymi. Prace w terenie i zdjęcia satelitarne pokazują, że charakteryzują się one koncentrycznymi murami, których może być od dwóch do dziewięciu.

Fotografie przedstawiające część miejsc z koncentrycznymi murami w regionie Carangas
(źródło ilustracji: P. Cruz et al, czasopismo Antiquity)

Urbanizm w prekolumbijskiej Amazonii

Oryginalny artykuł: Early urbanism found in the Amazon 

Ponad 20 lat temu dr Heiko Prümers (z Niemieckiego Instytutu Archeologii w Bonn) i prof. Carla Jaimes Betancourt (z Uniwersytetu w Bonn), która w owym czasie była studentką w La Paz (Boliwia) rozpoczęli wykopaliska archeologiczne przy dwóch „kopcach” w pobliżu wioski Casarabe w Boliwii, na równinach Llanos de Mojos, rozciągających się na południowo-zachodnim krańcu Amazonii. Chociaż te tereny były zalewane przez kilka miesięcy w roku podczas pory deszczowej i nie zachęcały do stałego osadnictwa, to jednak zachowały się tam liczne ślady zamieszkiwania w czasach prekolumbijskich, w tym drogi i kanały, które ciągną się często kilometrami. Jak podaje Heiko Prümers, celem najnowszych prac było przeprowadzenie podstawowych badań pozostałości tamtejszych dawnych osad. Już wcześniej naukowcy ustalili, że kultura Casarabe – nazwana tak od pobliskiej wioski – rozwijała się w latach 500-1400. Okazało się, że „kopce” są zerodowanymi piramidami i platformami budowli.

Mapka przedstawiająca położenie Llanos de Mojos (autor: Heiko Prümers) 

Pozostałości drewnianej palisady w boliwijskiej Amazonii

Oryginalny artykuł: Ancient Amazonian farmers fortified valuable land they had spent years making fertile to protect it from conflict

Dr Mark Robinson i prof. Jose Iriarte (University of Exeter, Wielka Brytania), dr Carla Jaimes-Betancourt (University of Bonn, Niemcy), dr Sarah Elliott (University of Bournemouth, Wielka Brytania) i dr Yoshi Maezumi (University of Amsterdam, Niderlandy) opublikowali wyniki swych badań prowadzonych na terenie stanowiska archeologicznego Versalles w boliwijskiej Amazonii. Podczas prac wykopaliskowych, w których uczestniczyli również angielscy i boliwijscy studenci oraz lokalna społeczność natrafiono na pozostałości otaczającej wioskę drewnianej palisady. Ze względu na klimat tropikalny tego typu znaleziska drewnianych konstrukcji są wyjątkowo rzadkie. Okazuje się, że rolnicy w Boliwii budowali specjalne zabezpieczenia wokół wzbogacanych przez lata ziem terra preta, aby zapewnić im bezpieczeństwo w czasach niepokojów społecznych. 

Prace wykopaliskowe na terenie stanowiska archeologicznego Versalles (Boliwia) (fot. Mark Robinson)

W Jeziorze Titicaca odkryto kamienną skrzynkę z darami ofiarnymi Inków

Oryginalny artykuł: Ancient shell llama offering found in Lake Titicaca

José Capriles (Pennsylvania State University) i Christophe Delaere (Université Libre de Bruxelles) od lat systematycznie badają wyspy i rafy po boliwijskiej stronie Jeziora Titicaca, poszukując zatopionych artefaktów. Dzięki kronikom z XVI i XVII wieku wiadomo bowiem, że w czasach prekolumbijskich do wód jeziora wrzucano liczne dary ofiarne. Już w 1977 roku, w pobliżu Wyspy Słońca, nurkowie amatorzy natrafili na różne przedmioty. Zawodowi nurkowie w latach 1988-1992 zbadali obszar rafy Khoa i znaleźli artefakty zarówno z czasów Inków, jak i pochodzące od wcześniejszych kultur (post: "Bogactwo darów złożonych w rejonie rafy Khoa, w Jeziorze Titicaca"). Wśród odkrytych wówczas przedmiotów znajdowały się kamienne skrzynki z miniaturowymi figurkami. Tym razem podobną skrzynkę wyłowiono w innym miejscu, a mianowicie przy rafie K’akaya.

Mapka przedstawiająca położenie rafy K’akaya
(autorzy: José Capriles i Christophe Delaere)

Modyfikacje świątyni Kalasasaya w Tiahuanaco (Boliwia)

Oryginalny artykuł: Bolivia: fotografias ineditas muestran que las ruinas de Tiahuanaco fueron modificadas

Archiwalne, nigdy niepublikowane fotografie wykonane podczas rekonstrukcji świątyni Kalasasaya w Tiahuanaco (Boliwia) dowodzą, że podczas pierwszych prac wykopaliskowych przeprowadzonych na terenie tego stanowiska archeologicznego dokonano pewnych modyfikacji, które odbiegały od oryginalnego wyglądu budowli. Kalasasaya jest jedną z największych konstrukcji architektonicznych w Tiahuanaco, ośrodku położonym na płaskowyżu boliwijskim i rozwijającym się w okresie od około 1500 r. p.n.e. do 1000 r. n.e.

Julio Condori pokazuje archiwalną fotografię świątyni Kalasasaya (fot. EFE)

Mumia „La ñusta” powróciła do Boliwii

Oryginalny artykuł: El largo viaje de "La Nusta", la momia de una nina

W sierpniu bieżącego roku mumia ośmioletniej dziewczynki, nazwana „La ñusta” („Księżniczka” w języku keczua), po 129 latach przechowywania w Muzeum Uniwersytetu Stanowego w Michigan (USA) powróciła do Boliwii, gdzie została odkryta w XIX wieku. Mumia była prezentowana na różnych wystawach, ale nikt nie był szczególnie zainteresowany jej dokładnym zbadaniem, więc w 2016 roku rozpoczęto przygotowania do przekazania jej do Boliwii.

Mumia „La ñusta” (fot. Narodowe Muzeum Archeologii w La Paz, Boliwia)

Rytualne zawiniątko z pozostałościami pięciu substancji psychoaktywnych

Oryginalny artykuł: Traces of five drugs found on 1000-year-old South American ritual kit

Na płaskowyżu Lipez, w południowo-zachodniej Boliwii, w schronisku skalnym na wysokości około 3900 m n.p.m. natrafiono na pochodzące sprzed 1000 lat artefakty, które służyły do zażywania substancji psychoaktywnych. Wśród znalezionych przedmiotów znajdowały się: wykonana ze skóry torba o długości 28 cm, para drewnianych tabliczek, rurki, dwie szpatułki z kości lamy, utkana opaska na głowę, kawałki zaschniętych łodyg roślin i woreczek sporządzony z trzech zeszytych lisich pysków. Tabliczki i rurki ozdobione są wizerunkami postaci ludzkich.

Postacie zdobiące rurkę i tabliczkę znalezione na płaskowyżu Lipez (fot. M. Miller et al.)

Łowcy-zbieracze pojawili się w południowo-zachodniej Amazonii ponad 10 000 lat temu

Oryginalny artykuł: Excavations show hunter-gatherers lived in the Amazon more than 10,000 years ago

Antropolog i archeolog José Capriles z Pennsylvania State University i jego współpracownicy wykazali, że łowcy-zbieracze pojawili się na ziemiach południowo-zachodniej Amazonii około 10 600 lat temu, a zatem co najmniej kilka tysięcy lat wcześniej niż sądzono do tej pory. Badacze skupili się na trzech niewielkich, porośniętych roślinnością kopcach ziemnych w Llanos de Moxos w Boliwii. Natrafiono na pochodzące przypuszczalnie z jakiegoś ogniska kawałki spalonej gliny i drewna, muszle ślimaków oraz kości małych ssaków i ryb.

Jeden z ziemnych kopców w Llanos de Moxos (fot. J. Capriles, PSU)

Nad jeziorem Titicaca powstanie podwodne muzeum

Oryginalny artykuł: El asombroso tesoro del Titicaca que sera parte de un gran museo submarino en Bolivia

W ostatnich latach, dzięki informacjom uzyskanym od ludności zamieszkującej okolice jeziora Titicaca w Boliwii, belgijski archeolog Christophe Delaere z Université Libre de Bruxelles natrafił w wodach jeziora na 24 miejsca z pozostałościami z czasów prekolumbijskich. Obecnie na brzegu jeziora, w miejscowości Santiago de Ojjelaya planuje się zbudowanie muzeum poświęconego nie tylko zatopionym budowlom, ale i tym położonym wokół Titicaca. Projekt, szacowany na około 10 milionów dolarów, jest finansowany przez rząd Boliwii przy wsparciu ONZ i agencji belgijskich. Otwarcie muzeum jest przewidziane na 2020 r.

Jedno z naczyń ceramicznych znalezionych w wodach jeziora Titicaca
(fot. Ministerstwo Kultury w Boliwii)

Wirtualna rekonstrukcja świątyni Pumapunku

Oryginalny artykuł: Scientists Virtually Reconstruct Magnificent Pre-Incan Temple

Świątynia Pumapunku („Brama Pumy”) została wzniesiona z wielkich bloków kamiennych około 1500 lat temu przez przedstawicieli kultury Tiwanaku, którzy zamieszkiwali ziemie dzisiejszej zachodniej Boliwii. Budowla ta uważana jest za szczytowe osiągnięcie prekolumbijskiej architektury andyjskiej. Zachwycali się nią już Inkowie, uważając za wyjątkowe miejsce, a konstrukcje w Tiwanaku stały się dla nich inspiracją do stworzenia własnego stylu architektonicznego. Pod wielkim wrażeniem świątyni Pumapunku pozostawali także hiszpańscy konkwistadorzy oraz inne osoby, które widziały ją w XVI i XVII w.

Pozostałości kompleksu świątynnego Pumapunku. Fotografię wykonał Max Uhle w 1893 roku

W Boliwii odkryto podziemną nekropolię

Oryginalny artykuł: Descubren en Bolivia tumbas colectivas de mas de 500 anos

Na terenie gminy Viacha, leżącej w odległości około 30 km na południowy zachód od La Paz, boliwijscy archeolodzy przypadkowo dokonali wyjątkowego odkrycia podziemnej nekropolii Pacajes, znanych jako „Ludzie Orły” – Paka Jakis, jednej ze wspólnot Indian Aymara, zamieszkujących ten region. Natrafiono na pochodzące sprzed ponad 500 lat cztery zbiorowe groby, chociaż dwa z nich zostały już wcześniej wyrabowane.

Zawiniątka grobowe odkryte na terenie gminy Viacha (fot. Ministerio de Cultura de Bolivia)

Badania topograficzne dostarczają nowych informacji na temat Tiahuanaco

Oryginalny artykuł: Unexpected Finds Increase Mystery Surrounding Tiahuanaco Citadel

Podczas prac, prowadzonych w ramach projektu sponsorowanego przez UNESCO i kierowanego przez hiszpańskiego archeologa Jose Ignacio Gallegos, dokonano kilku niespodziewanych odkryć na terenie dawnego Tiahuanaco (Tiwanaku) w Boliwii. Celem projektu nie były wykopaliska, a jedynie badania topograficzne, podczas których wykorzystano zdjęcia zarówno satelitarne, jak i uzyskane dzięki ośmiu dronom. Okazało się, że kompleks archeologiczny jest znacznie bardziej rozległy niż uważano do tej pory i zajmuje teren o powierzchni co najmniej 650 hektarów.

Ruiny Tiahuanaco (źródło fotografii: Latin American Herald Tribune)

Tortury w Wata Wata (Boliwia)

Oryginalny artykuł: Gruesome evidence of political torture found on Precolumbian skulls

Podczas prac wykopaliskowych prowadzonych na terenie stanowiska archeologicznego Wata Wata (region Kallawaya, Boliwia) natrafiono na trzy ludzkie czaszki ze śladami uderzeń i odarcia ze skóry. Czaszki, datowane na lata 200-800 n.e. wskazują, że głowy ofiar zostały odcięte. Co prawda w sztuce prekolumbijskiej z terenów Andów Centralnych zachowały się liczne sceny - na kamiennych rzeźbach lub ceramice pochodzącej z ośrodków ceremonialnych - ukazujące bóstwa z toporem w jednej ręce i ściętą głową w drugiej, to jednak do tej pory uczeni uważali je raczej za przedstawienia bardziej symboliczne aniżeli dosłowne, gdyż nie napotkano na zbyt wiele fizycznych dowodów tego typu przemocy.

Bioarcheolog Sara Becker z University of California w Riverside i archeolog Sonia Alconini z University of Texas w San Antonio opisały nowe odkrycie w artykule opublikowanym w Latin American Antiquity. Wykonana przez Becker analiza osteologiczna czaszek wykazała, że należały one do osób dorosłych, jednego mężczyzny i dwóch kobiet. Wszystkie czaszki wskazywały na przeprowadzoną w dzieciństwie modyfikację, a w momencie śmierci osoby stały się ofiarami przemocy, o czym świadczą ślady uderzeń toporem, nacięć, skrobania kości i pęknięcia czaszek. Każda z nich opowiada własną, makabryczną historię.

Ślady nacięć wokół orbity oka (for. Sara Becker)

Makabryczny dom pogrzebowy w Boliwii

Ancient mortuary sheds light on early burial rites. USA Today 22.02.2015.

U stóp Andów znaleziono prehistoryczny dom pogrzebowy, wzniesiony z kamienia i cegły adobe, w którym zdaniem badaczy odbywały się specjalne ceremonie, polegające na gotowaniu ludzkich szczątków w wapnie niegaszonym, aby oczyścić kości z tkanek miękkich. Celem tego makabrycznego rytuału było ułatwienie transportu szczątków, ponieważ ludzie zamieszkujący ten region ponad tysiąc lat temu prowadzili koczowniczy tryb życia, zachowując jednocześnie głęboki szacunek do swoich zmarłych. Zdaniem współautora projektu Scotta C. Smitha, archeologa z Franklin & Marshall College, tworzono w ten sposób "mobilne cmentarze dla mobilnej społeczności", co pokazuje, że zmarli odgrywali ważną i aktywną rolę w życiu żywych. Odkrycie zostało opublikowane w aktualnym wydaniu Antiquity.

Pozostałości domu pogrzebowego w Khonkho Wankane (fot.  Scott C. Smith)

Przedmioty odkryte w Tiwanaku dowodzą zażywania środków halucynogennych

Oryginalny artykuł: Psychedelic culture tripped circa 500 AD

Od około 500 r. n.e., przez co najmniej 600 lat, przedstawiciele elity w południowo-środkowych Andach zażywali środki halucynogenne, czego dowodem są wymyślne akcesoria, opisane w najnowszym wydaniu czasopisma Antiquity. Odkryte przedmioty, wśród których znajdują się tabliczki do przygotowywania i zażywania takich środków, drewniana rurka, szpatułka i wielobarwna tkana opaska na głowę, rzucają nowe światło na styl życia i wierzenia mieszkańców Tiwanaku, leżącego w pobliżu Jeziora Titicaca w Boliwii.

Przedmioty odkryte w rytualnym zawiniątku w Cueva del Chileno (fot. Antiquity Publications)

Prezydent Boliwii chce się pozbyć "rabusia" Kolumba

Oryginalny artykuł: Bolivian President Seeks to Remove 'Looter' Christopher Columbus from Public Places. Breitbart News 7.07.2014.

Prezydent Boliwii Evo Morales proponuje usunięcie europejskich nazw ulic i miast i powrót do korzeni, począwszy od przemianowania ulic noszących imię Krzysztofa Kolumba, który - jego zdaniem - był najeźdźcą i rabusiem, który zniszczył dawny styl życia i kulturę i wpędził rdzenną ludność w skrajną biedę. Jako pierwszy prezydent Boliwii rdzennego pochodzenia, Morales chciałby powrócić do prekolumbijskich nazw miejsc wszędzie, gdzie jest to możliwe, na przykład proponuje, żeby europejską nazwę sąsiedniej Argentyny zastąpić rdzenną "Orinoca". Kampania ta może wyeliminować z boliwijskiej historii wielu Europejczyków, którzy osiedlili się tam w ciągu ostatnich 500 lat.

Pomnik Krzysztofa Kolumba w La Paz, siedzibie rządu Boliwii (fot. Wikimedia Commons)