Prace nad zachowaniem gumowych piłek Olmeków

Oryginalny artykuł: Conservan milenarias pelotas olmecas de hule 

Aby spowolnić degradację 14 mezoamerykańskich piłek gumowych, znalezionych w 1988 roku u stóp wzgórza El Manatí w południowym Veracruz, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego Meksyku (UNAM) i Uniwersytetu w Veracruz zaproponowali opracowanie systemu anoksji (całkowitego braku tlenu), co umożliwiłoby ich konserwację. Jak poinformowała María del Pilar Ponce Jiménez, badaczka z Centrum INAH Veracruz, celem jest zaprojektowanie i zaprezentowanie prototypu obudowy z kontrolowanymi warunkami atmosferycznymi, co opóźniłoby proces niszczenia, a także uzyskanie szczegółowego zapisu cyfrowego za pomocą fotogrametrii, aby zabezpieczyć ich wizerunek i udostępnić je publiczności.

Jedna z zachowanych olmeckich piłek (fot.María del Pilar Ponce Jiménez)

Zorientowanie budowli Olmeków i Majów świadczy o posługiwaniu się kalendarzem rytualnym już 3100 lat temu

Oryginalny artykuł: Lasers reveal sites used as the Americas’ oldest known star calendars

Badania z zakresu archeoastronomii wykazały, że ważne budowle w Mezoameryce były w znacznej mierze skierowane na miejsca wschodu i zachodu słońca w określonych dniach, choć początki i rozprzestrzenienie się tych praktyk nie były całkowicie jasne. Obecnie Ivan Šprajc (ze Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki), Takeshi Inomata (z University of Arizona, Tucson, USA) i Anthony Aveni (z Colgate University, Hamilton, USA), wykorzystując technologię LiDAR przeanalizowali zorientowanie znaczącej liczby kompleksów ceremonialnych w ośrodkach Olmeków i Majów na ziemiach wokół Zatoki Meksykańskiej, w tym wielu pochodzących z lat 1100 p.n.e. - 250 n.e. Na szczególną uwagę zasługują budowle wzniesione w latach 1100-750 p.n.e., gdyż stanowią najwcześniejsze świadectwa posługiwania się 260-dniowym kalendarzem rytualnym już 3100 lat temu.

Mapki przedstawiające badany obszar. U góry: ośrodki z okresu formatywnego,
na dole: ośrodki z okresu klasycznego
(źródło ilustracji: publikacja w Science Advances)

Malowidła naskalne w jaskini Kawá Sísiki (stan Guerrero, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Inicia salvaguarda de las pinturas rupestres de la cueva Kawá Sísiki, en la Mixteca de la Montaña Alta de Guerrero

Grupa specjalistów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) rozpoczęła w ostatnim tygodniu listopada prace związane z ochroną i konserwacją malowideł naskalnych w jaskini Kawá Sísiki, w mieście Ocoapa (gmina Copanatoyac, region Mixteca de la Montaña Alta de Guerrero, stan Guerrero, Meksyk). O malowidłach, które wykazują cechy olmeckie i mogą pochodzić sprzed około 3000 lat, poinformował po raz pierwszy Samuel Villela Flores w 1988 roku. Jak podaje Blanca Jiménez Padilla (z Centrum INAH Guerrero), panel z zachowanymi obrazami ma pięć metrów wysokości i 30 metrów długości. Jest podzielony na kilka sekcji, które powstawały w różnych okresach czasu. Najstarsze obrazy, określone jako preolmeckie obejmują grupy pionowych pasów zamkniętych w owalu i zostały namalowane w kolorze czerwonym. Zdaniem archeologów mogły one dotyczyć zapisów związanych z obserwacjami nieba. Na tych motywach pojawiły się później dwie postacie w stylu olmeckim, w kolorach bieli, ochry, żółci i czerni. 

                                                Jaskinia Kawá Sísiki (fot. Centrum INAH Guerrero)

Odzyskano dwie płaskorzeźby Olmeków

Oryginalny artykuł: Centro INAH Tabasco recupera dos relieves olmecas de “contorsionistas”, procedentes de Tenosique

W latach 900-400 p.n.e. Olmekowie nie tylko wykonywali trójwymiarowe rzeźby, ale również okrągłe kamienne reliefy z wizerunkami tak zwanych „akrobatów” (przykład trójwymiarowej rzeźby w stylu olmeckim z wizerunkiem akrobaty można zobaczyć w fotogalerii: "Rzeźby Olmeków" , zdjęcie numer 43). Dwa tego typu zabytki zostały odzyskane za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i prawdopodobnie pochodzą z rejonu Tenosique (stan Tabasco, Meksyk). Jak podaje dyrektor Centrum INAH Tabasco, Carlos Arturo Giordano Sánchez Verín, zlokalizowanie tych płaskorzeźb było możliwe, gdyż o ich istnieniu został powiadomiony w czerwcu 2019 r. Tomás Pérez Suárez (badacz z Centro de Estudios Mayas, Universidad Nacional Autónoma de México). Okazało się, że są one podobne do innej olmeckiej płaskorzeźby zarejestrowanej na początku 2000 r. w dzielnicy Belén w Tenosique.

Pierwszy z odzyskanych reliefów (fot. Centrum INAH Tabasco)

Na ziemiach stanów Veracruz i Tabasco (Meksyk) odkryto setki ośrodków ceremonialnych

Oryginalny artykuł: Nuevo estudio replantea las nociones sobre la relación entre las culturas olmeca y maya

Nowe odkrycia archeologiczne zarejestrowane dzięki wykorzystaniu technologii LiDAR na terenie meksykańskich stanów Veracruz i Tabasco mogą zmienić dotychczasowe poglądy na temat początków cywilizacji w Mezoameryce, a szczególnie relacji pomiędzy Olmekami i Majami. W projekcie, którym kieruje Takeshi Inomata (z University of Arizona, USA) biorą też udział, między innymi, meksykańscy badacze z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), Narodowego Instytutu Statystyki i Geografii (INEGI) oraz Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego Meksyku (UNAM). Prace objęły teren o powierzchni aż 85 000 kilometrów kwadratowych. Do tej pory na obszarze kulturowym znanym jako Mezoameryka nie prowadzono jeszcze tak rozległych badań archeologicznych przy użyciu technologii LiDAR.

Prace na terenie nowo odkrytego ośrodka La Carmelita (fot. Takeshi Inomata)

Macuiltépetl – ośrodek związany z kulturową tradycją Olmeków

Oryginalny artykuł: Divulgan el sitio arqueologico Macuiltepetl, antecedente remoto de Xalapa

Ponad dwa tysiące lat temu, w okolicy wzgórza Macuiltépetl, na północ od dzisiejszego Centrum Historycznego miasta Xalapa (stolicy meksykańskiego stanu Veracruz) rozwijał się ośrodek związany z tradycją kulturową Olmeków. Tamtejsze stanowisko archeologiczne otrzymało tę samą nazwę, co wzgórze, czyli Macuiltépetl, co w języku nahuatl oznacza „Pięć wzgórz” (macuil – „pięć” i tépetl – „wzgórze”). Prowadzonymi tam pracami kierowali José Antonio Contreras Ramírez i Lucina Martínez Ultrera z Centrum INAH – Veracruz.

Fragment figurki w olmeckim stylu “baby face” znaleziony w Macuiltépetl

(fot. José Antonio Contreras Ramírez, INAH)

Rzeźby w stylu olmeckim z Tak'alik Ab'aj

Oryginalny artykuł: Descubren monumentos olmecas de 2500 anos de antiguedad en Guatemala

W lipcu bieżącego roku, na terenie Parku Archeologicznego Tak’alik Ab’aj (gmina El Asintal, departament Retalhuleu) w południowo-zachodniej Gwatemali odkryto rzeźby w stylu olmeckim, pochodzące sprzed 2500 lat. Jak przekazał minister kultury José Luis Chea, stanowiły one części innego zabytku, który został celowo uszkodzony podczas rytuału odprawionego przypuszczalnie w celu podkreślenia zmian zachodzących w tym okresie i związanych z przejściem od stylu olmeckiego do majańskiego.

Nowo odkryte rzeźby w Tak'alik Ab'aj (fot. Johan Ordonez, AFP)

Zagadkowe "artefakty z Las Bocas"

W numerze 151. czasopisma Arqueología Mexicana zamieszczono bardzo ciekawy artykuł. w którym Eric Taladoire (emerytowany profesor archeologii z Université Paris 1) opowiada o szczególnych artefaktach, które opisywane są jako przedmioty w stylu olmeckim, pochodzące ze stanowiska archeologicznego Las Bocas, położonego w pobliżu Izúcar de Matamoros w meksykańskim stanie Puebla. W większości są to najróżniejsze naczynia (butle, wazy, misy) i figurki przedstawiające zwierzęta lub postacie ludzkie w różnych pozach i w stylu określanym jako „baby face”, a znacznie rzadziej przedmioty wykonane z kamienia lub jadeitu. Chociaż niektóre z tak zwanych „artefaktów z Las Bocas” znajdują się w muzeach (między innymi w Paryżu, Nowym Jorku, Princeton, Dallas, San Francisco, Waszyngtonie, Puebli i Mieście Meksyk), to jednak ich znacząca większość należy do prywatnych kolekcjonerów. Żaden z tych przedmiotów nie został znaleziony podczas prowadzonych pod nadzorem wykopalisk archeologicznych i wszystkie pojawiły się najpierw na czarnym rynku i w domach aukcyjnych, które niekiedy nawet nie specjalizują się w sztuce prekolumbijskiej.

Figurka w stylu olmeckim, określana jako pochodząca z Las Bocas
(źródło fot.: Arqueologia Mexicana, Raices)

Meksyk odzyskał dwie olmeckie rzeźby

Po niemal dziesięciu latach negocjacji i procesów prawnych, Meksyk odzyskał dwie olmeckie rzeźby, które zostały wywiezione nielegalnie w latach osiemdziesiątych XX wieku i trafiły do Leonadra Pattersona, kostarykańskiego dilera dzieł sztuki. W 2008 roku, kiedy Patterson postanowił przewieźć rzeźby do Niemiec, zostały one skonfiskowane przez władze Niemiec i ostatecznie trafiły do Muzeum Archeologicznego w Monachium (Archäologische Staatssammlung München), gdzie były przechowywane do chwili obecnej.

Drewniana rzeźba Olmeków, która powróciła do Meksyku
(fot. Stefanie Friedrich, Muzeum Archeologiczne w Monachium)

System rządów w olmeckim Tres Zapotes

Oryginalny artykuł: Kings of Cooperation

Od 1862 roku, kiedy to robotnik, pracujący na polu kukurydzy u podnóża gór Tuxtla w stanie Veracruz, natrafił przypadkowo na jedną z ogromnych kamiennych głów Olmeków, archeolodzy odkryli nie tylko znacznie więcej podobnych rzeźb, ale i pozostałości dawnych miast, wzniesionych na ziemiach w rejonie Zatoki Meksykańskiej. Najważniejszymi ośrodkami Olmeków, których kultura rozwijała się od 1200 r. p.n.e. były San Lorenzo, La Venta i Tres Zapotes. Ogromne kamienne głowy przedstawiały najprawdopodobniej wizerunki władców, co świadczy o silnej, scentralizowanej władzy, szczególnie w San Lorenzo i La Venta. Prace archeologiczne w Tres Zapotes, które od 20 lat prowadzi Christopher Pool z University of Kentucky wykazały jednak, że w okresie największego rozkwitu w Tres Zapotes wprowadzono inną formę rządów i władzę sprawowały wspólnie różne grupy, dzięki czemu miasto mogło – zdaniem Poola – przetrwać niemal 2000 lat, podczas gdy inne ośrodki Olmeków utrzymywały się jedynie przez okres 300-600 lat.

Jedna z budowli piramidalnych w Tres Zapotes (fot. Christopher Pool)

W Chalcatzingo odkryto nowy relief z wizerunkiem jaguara

Oryginalny artykuł: Descubren en Chalcatzingo, Morelos un bajorrelieve con la representacion de un felino

Na terenie stanowiska archeologicznego Chalcatzingo (stan Morelos, Meksyk) natrafiono na kolejny relief z wizerunkiem drapieżnego kota, wykonany w stylu olmeckim i pochodzący prawdopodobnie z lat 800-500 p.n.e. Odkrycia dokonano zupełnie przypadkowo. Podczas Wielkiego Tygodnia, w marcu tego roku, jeden z miejscowych robotników poślizgnął się na kamieniu o wymiarach 4 na 2 metry i dostrzegł jakieś linie wyryte na jego powierzchni. Po poinformowaniu Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), tamtejsi specjaliści przystąpili do badań i odsłonili scenę, przedstawiającą drapieżnego kota w masce przypominającej dziób ptaka. Kot trzyma postać ludzką, której twarz została rytualnie zniszczona już w czasach prekolumbijskich. Zabytek został nazwany Monumentem 45.

Nowo odkryty relief z wizerunkiem drapieżnego kota (fot. Héctor Montaño, INAH)

Rzeki, którymi Olmekowie transportowali bloki bazaltu

Oryginalny artykuł: Ubican lineas fluviales utilizadas por olmecas para transportar rocas basalticas

Od wielu lat uczeni zastanawiali się, jakie trasy rzeczne były wykorzystywane przez Olmeków do transportu ogromnych bloków bazaltu, z których rzeźbili monumentalne głowy i trony. Już w połowie XX wieku uważano bowiem, że nierówności terenu uniemożliwiały transport lądowy i przypuszczano, że właśnie rzekami przewożono zarówno kamienne bloki, jak i ludzi czy też najróżniejsze towary. Mariana Favila Vázquez, specjalistka z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) postanowiła wykorzystać zdjęcia satelitarne o wysokiej rozdzielczości, dzięki którym przygotowano mapy cyfrowe, pozwalające oszacować topografię regionu i potencjalne trasy rzeczne wykorzystywane od okresu preklasycznego (2000-100 p.n.e.) aż do XVIII wieku.

Trasy rzeczne, które mogły być wykorzystywane w latach 1400 p.n.e. - 300 n.e. (fot. INAH)

Olmecki relief powrócił do Meksyku

Oryginalny artykuł: Mexico recupera bajorrelieve monumental

W minionym tygodniu powrócił do Meksyku olmecki relief, który został odkryty w 1968 roku na terenie stanowiska archeologicznego Xoc, w stanie Chiapas. Jednak kiedy uczeni powrócili do Xoc po czterech latach, rzeźby już nie znaleźli. Została zrabowana, nielegalnie wywieziona z Meksyku i nieznanymi drogami trafiła do Francji.

Olmecki relief z Xoc (fot. INAH)

Nowe fotografie rzeźb Olmeków

Fotogaleria "Rzeźby Olmeków" została powiększona o kolejnych 70 fotografii. Wszystkie rzeźby znajdują się w kolekcji Muzeum Antropologii w mieście Xalapa (stan Veracruz, Meksyk).

  

Rzeźby Olmeków (Museo de Antropología de Xalapa (Xalapa, stan Veracruz, Meksyk)

Odrestaurowanie słynnych malowideł naskalnych w Oxtotitlán (stan Guerrero, Meksyk)

Oryginalny artykuł:  Rescatan sitio de pinturas rupestres en Guerrero

Po dwunastu latach prac prowadzonych w ramach projektu, którego celem była całkowita  konserwacja malowideł naskalnych w Oxtotitlán (Acatlán, gmina Chilapa de Álvarez, Montaña Baja de Guerrero), specjaliści Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) zakończyli odrestaurowywanie dziesięciu grup wspaniałych malowideł w stylu olmeckim, wykonanych około 2500 lat temu we wnętrzu groty i związanych z rytuałami żyzności i błagania o deszcze.

Słynne malowidło naskalne w Oxtotitlán, przedstawiające dostojnika siedzącego na tronie
(fot. Julio Bronimann, INAH)

W grocie znajdują się dwie komnaty ze ścianami pokrytymi malowidłami i część centralna z dwoma malowidłami. Pierwsze przedstawia osobę o wysokości czterech metrów i charakteryzuje się różnorodnością barw. Mamy tutaj między innymi kolor ochry, biały, żółty, zielony i czerwony. Dostojnik, z nakryciem głowy w formie ptaka, siedzi na tronie przedstawiającym potwora ziemskiego, którego rozwarta paszcza symbolizowała w mezoamerykańskiej kosmowizji wrota do świata podziemnego.

Jedno z malowideł naskalnych w Oxtotitlán
(fot. Julio Bronimann, INAH)

Nowe fotografie "Zielonego kamienia Olmeków"

Fotogaleria "Zielony kamień Olmeków" została powiększona o 80 nowych zdjęć przedstawiających najróżniejsze artefakty Olmeków, wykonane z jadeitu i innych kamieni w zielonym kolorze: maski, figurki, siekierki wotywne i ozdoby. Zaprezentowane przedmioty znajdują się w kolekcjach Museo de Antropología de Xalapa (Xalapa, stan Veracruz, Meksyk), Museo Anahuacalli (miasto Meksyk) i Museo Regional de Puebla (Puebla, Meksyk).

Rzeźba znana jako “Señor de Las Limas” (900-400 p.n.e.)

(Museo de Antropología de Xalapa (Xalapa, stan Veracruz, Meksyk)

Niezwykły jadeitowy przedmiot z Arroyo Pesquero (stan Veracruz, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Mysterious jade artifact discovered in Mexico

W wodach w rejonie Arroyo Pesquero (stan Veracruz, Meksyk) odkryto tajemniczy przedmiot, wykonany z jadeitu w odcieniach brązowym i białym. Ma wysokość 8,7 cm, a w najszerszym miejscu osiąga zaledwie 2,5 cm. Jak twierdzą archeolodzy (w artykule niedawno opublikowanym w czasopiśmie Ancient Mesoamerica) forma niezwykłego przedmiotu jest trudna do zidentyfikowania. Kierujący projektem Carl Wendt, profesor z California State University (Fullerton), uważa, że jest to abstrakcyjne przedstawienie kolby kukurydzy, która to roślina wraz z fasolą i dynią stanowiły podstawę diety mieszkańców Mezoameryki.

Tajemniczy jadeitowy przedmiot w kształcie kolby kukurydzy znaleziony w Arroyo Pesquero
(fot. Carl Wendt)

Kakao w Mezoameryce

Pierwszym Europejczykiem, który zobaczył ziarna kakaowca był prawdopodobnie Krzysztof Kolumb. W 1502 roku – podczas swojej czwartej podróży - napotkał w Zatoce Hondurasu  łódź z majańskimi kupcami, którzy wśród licznych towarów mieli również szczególnie strzeżone ziarna kakaowca. Kakao ma bardzo długą historię. Najstarsze ślady kakao znaleziono w naczyniach Olmeków pochodzących z miast leżących na terenie  meksykańskiego stanu Veracruz: z San Lorenzo (z okresu 1800 – 1000 p.n.e.) i z El Manati (z okresu 1650-1550 p.n.e.) oraz w ośrodku kultury Paso de la Amada (stan Chiapas) (sięgające lat 1900 – 1500 p.n.e.). Natomiast na ziemiach Majów najstarsze ślady kakao pochodzą z miejscowości: Puerto Escondido (Honduras) (około 1100 p.n.e.), Cuello (Belize) (z okresu 1000-900 p.n.e.) i z Paso de Macho (Jukatan) (około 600 – 500 p.n.e.).

Naczynia ceramiczne w formie owoców kakaowca
(Muzeum Popol Vuh w mieście Gwatemala)

Do dnia dzisiejszego nie udało się naukowcom ustalić z całkowitą pewnością, czy kakaowce rozpoczęto uprawiać w Ameryce Środkowej czy w Ameryce Południowej, czy też w obu miejscach niezależnie od siebie. Odkrycia archeologiczne i przeprowadzone badania wskazują, że w Ameryce Południowej częściej spożywano tylko miąższ owoców, który poddawano procesowi fermentacji i przygotowywano w ten sposób napoje alkoholowe. W Ameryce Środkowej natomiast preferowano ziarna, które suszono na słońcu, prażono na ogniu i ścierano na żarnach.

Przykrywka kadzielnicy z wizerunkiem kobiety ozdobionej ziarnami kakaowca
(kopia w Museo de Arqueología Maya del Camino Real de Hecelchakán, stan Campeche, Meksyk)

Ślady Olmeków na ziemiach stanu Guerrero

Oryginalny artykuł: Identifican nuevos sitios de filiacion olmeca en Guerrero

Na terenie stanu Guerrero (Meksyk), specjaliści Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) zidentyfikowali osiem nowych stanowisk archeologicznych kultury Olmeków. Tym samym zwiększają one liczbę 30 ośrodków olmeckich, zarejestrowanych do tej pory. Ślady Olmeków na ziemiach Guerrero zostały potwierdzone odkryciem licznych figurek, siekierek wotywnych z zielonego kamienia, przedmiotów z jadeitu i ceramiki. Podczas VI Okrągłego Stołu w Taxco, konferencji poświęconej antropologii i historii stanu Guerrero, w której uczestniczą badacze ze stanów Guerrero i Morelos oraz z Dystryktu Federalnego, Miguel Pérez Negrete z INAH przekazał, że w ostatnich dziesięciu latach natrafiono na kilkadziesiąt różnych przedmiotów, które pozwalają ustalić możliwe szlaki handlowe Olmeków, łączące centrum Meksyku z wybrzeżem Oceanu Spokojnego. Nowe stanowiska Olmeków zostały zarejestrowane na terenie San Marcos, San Luis Acatlán, Acapulco, Atoyac, Ometepe i Petatlán.

Figurka olmecka znaleziona na terenie stanu Guerrero (fot. INAH)

Fotogaleria: Zielony kamień Olmeków

Olmekowie zasłynęli nie tylko z wielkich kamiennych rzeźb, ale również ze wspaniałych drobnych przedmiotów, wykonywanych z kamieni w kolorze zielonym. Szczególnie cenili jadeit, który w zależności od domieszek może przyjmować odcienie od niemal białego, poprzez szary, niebiesko-turkusowy, niebiesko-zielony po szmaragdową zieleń. Artyści wykorzystywali jednak również inne skały i wprowadzone przez uczonych określenie „zielony kamień” („greenstone” w języku angielskim i „piedra verde” w języku hiszpańskim) obejmuje również: serpentyn, chloryt, piroksen, plagiogranit, zoizyt, kordieryt, chromit, chryzopraz czy albit. Olmekowie byli prawdziwymi ekspertami w obróbce jadeitu, choć wymagało to wielu godzin pracy, poświęconych piłowaniu, wierceniu otworów, ścieraniu i polerowaniu. Poza tym na niektórych przedmiotach ryto wizerunki postaci lub wzory, które dla podkreślenia detali pokrywano hematytem lub cynobrem. W depozytach ofiarnych i grobowcach najczęściej znajdowano polerowane siekierki wotywne, które zdaniem archeologów wyrabiano już około 1500 roku p.n.e. Karl Taube, w swym artykule poświęconym jadeitowi i kosmowizji Olmeków pisze, że jadeitowe siekierki były związane z żyznością, a ich kształt i kolor przypominały wyglądem kolby kukurydzy. Siekierki ozdabiano niekiedy wizerunkiem boga kukurydzy, który przez Olmeków był przedstawiany z charakterystycznym pęknięciem na czubku głowy lub otoczony czterema kolbami kukurydzy, symbolizując jednocześnie axis mundi, centrum kosmogramu, będącego metaforą świata stworzonego na podobieństwo poletka kukurydzianego. Z zielonych kamieni wyrabiano także: okrągłe i podłużne paciorki, ozdoby uszu, naszyjniki, bransolety, zawieszki, plakietki, pektorały, perforatory, maski, figurki przedstawiające ludzi i zwierzęta bądź istoty o cechach jaguara. Zachowało się też wiele dość tajemniczych przedmiotów, na przykład tak zwane „łyżki”, z zagłębieniem i otworkami do zawieszenia, służące zdaniem niektórych uczonych do przyjmowania środków halucynogennych.

kliknij na zdjęcie aby powiększyć / click on photo to enlarge

Museo Regional de Antropología “Carlos Pellicer Cámara” (Villahermosa, Meksyk)