Turkus i jadeit - kamienie ognia i wody

Oryginalny artykuł: Museo del Templo Mayor presenta "Piedras de fuego y agua. Turquesas y jades entre los nahuas"

W Muzeum Templo Mayor w Mieście Meksyk zorganizowano wystawę poświęconą turkusowi i jadeitowi, które były uważane przez ludność Nahua z Centralnego Meksyku za kamienie ognia i wody. Na wystawie zaprezentowano 137 artefaktów (m.in. paciorki, ozdoby uszu i nosa, mozaiki, pektorały, noże i sceptry), z których niemal 100 pochodzi z depozytów ofiarnych w ceremonialnym centrum dawnego Tenochtitlan, a pozostałe – z ośrodków Huasteków, Misteków, Tarasków i kultury Chalchihuites. Jak podkreśla kurator wystawy, dr Emiliano Melgar Tisoc, chociaż do tej pory uważano, że ludy Nahua określały słowem chalchihuitl wszystkie kamienie o niebieskim i zielonym kolorze, to jednak nowe interpretacje dowodzą, że społeczności Mezoameryki wyraźnie je odróżniały. O ile turkus był związany z bóstwami ognia, o tyle jadeit – z bóstwami deszczu i żyzności.

Sceptr Xiuhcoatl, wykonany z krzemienia, pirytu i mozaiki turkusowej (fot. Héctor Montaño, INAH)

Zgodnie z kosmowizją ludów Nahua, turkus i jadeit wzajemnie się uzupełniają, symbolizują przeciwstawne bieguny i oba wykorzystywano do wyrobu ozdób i różnych artefaktów o przeznaczeniu religijnym i ceremonialnym. Te cenne kamienie docierały na drodze wymiany towarowej, w formie danin lub jako zdobycze wojenne. Złoża turkusów znajdują się w północno-zachodniej części Meksyku i w południowo-zachodnich Stanach Zjednoczonych, a złoża jadeitu – w rejonie rzeki Motagua w Gwatemali. W przypadku wielu kontekstów archeologicznych prawdziwy turkus i prawdziwy jadeit bywają jednak często wymieszane z innymi kamieniami w kolorach niebieskim i zielonym.

Wykonany z jadeitu wizerunek boga deszczu Tlaloka (fot. Héctor Montaño, INAH)

Złoża turkusów znajdowały się również w Mezoameryce

Oryginalny artykuł: Estudios geoquimicos cambian teoria acerca del origen de la turquesa mesoamericana

Przez dziesiątki lat uważano, że turkusy docierały do Mezoameryki z ziem południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych i północno-zachodniego Meksyku. Przypuszczenia te opierały się na fakcie, że na tamtejszych terenach zachowały się liczne kopalnie turkusów z czasów prekolumbijskich. Jednocześnie, istniejący w latach 900-1521 szlak handlowy o długości ponad 2000 kilometrów wskazywał na wymianę towarów z kulturami Hohokam, Mogollón i Pueblo, do których docierały pochodzące z Mezoameryki papugi ary, ziarna kakaowca i miedziane dzwoneczki. Najnowsze badania dowodzą jednak, że złoża turkusów musiały znajdować się również na terenie Mezoameryki.

Dysk z mozaiki turkusowej pochodzący z Templo Mayor (fot. Projekt Templo Mayor, INAH)

Turkusy z Alta Vista-Chalchihuites

Oryginalny artykuł: A 110 anos de los primeros descubrimientos de objetos verde-azulados en Alta Vista, confirman: hay turquesa

Archeolog Phil Weigand oszacował, że na terenie Mezoameryki znaleziono około miliona artefaktów, kompletnych lub we fragmentach, wykonanych prawdopodobnie z turkusów. Były to przedmioty uważane za luksusowe, a ich wartość wynikała również z faktu, że turkusy sprowadzano z odległych miejsc. Szczególnie wyróżnia się kolekcja z Alta Vista-Chalchihuites (stan Zacatecas, Meksyk), obejmująca 7100 fragmentów turkusów, zebranych podczas prac wykopaliskowych, które prowadzili: najpierw Manuel Gamio (w 1908 r.), potem Amerykanie J. Charles Kelley i Ellen Abbott Kelley w latach 70.-90. XX wieku) i wreszcie, do 2009 r., archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH). Zbiór obejmuje tysiące kostek mozaikowych, przedmioty używane podczas ceremonii i ozdoby, jak paciorki, naszyjniki, pektorały i zawieszki. Badania skupiają się też na pierścieniach, których jest co najmniej piętnaście, z czego siedem zostało wystawionych w muzeum miejscowym w Alta Vista-Chalchihuites.

Fragmenty turkusów znalezionych w Alta Vista-Chalchihuites (fot. Melitón Tapia, INAH)

Chiapa de Corzo odgrywała ważną rolę w wymianie handlowej z Olmekami i Majami

Oryginalny artykuł: Ricas ofrendas revelan a Chiapa de Corzo como un sitio de gran intercambio siete siglos antes de Cristo

Chiapa de Corzo (stan Chiapas, Meksyk) była jednym z głównych ośrodków regionalnych kultury zoque, którego rozkwit zaznaczył się wyraźnie począwszy od około 700 r. p.n.e. Jak wskazują nowe badania, Chiapa de Corzo odgrywała ważną rolę w wymianie handlowej z Olmekami i Majami. W 2010 roku, w Budowli 11 na terenie tego stanowiska archeologicznego odkryto wspaniały grobowiec, w którym złożono jednego z władców i prawdopodobnie jego małżonkę. Obie osoby zmarły w wieku około 50 lat, miały zęby inkrustowane masą perłową i pirytem, a ich wyprawa grobowa była wyjątkowo bogata, gdyż obejmowała ozdoby z jadeitu, szczególnie naszyjniki, bransolety i pierścienie, paciorki z bursztynu, zwierciadła z pirytu, naczynia ceramiczne oraz przedmioty z muszli i obsydianu. Obecnie, jak poinformowała archeolog Lynneth Susan Lowe Negrón z Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego Meksyku (UNAM), przeprowadzono dokładne analizy znalezionych w grobowcu artefaktów, skupiając się na ustaleniu pochodzenia materiałów, z których zostały wykonane. Wykorzystano w tym celu metody nieinwazyjne: spektroskopię podczerwieni, spektroskopię Ramana i fluorescencję rentgenowską.

Ozdoby z jadeitu pochodzące z grobowca w Budowli 11 w Chiapa de Corzo
(fot. Hector Montaño, INAH)

Prekolumbijski pektorał z Teacapán (stan Sinaloa, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Pectoral prehispanico de concha y piedra verde se exhibe en el Centro INAH-Sinaloa

W miejscowości Culiacán, w Centrum INAH-Sinaloa, na specjalnej wystawie zaprezentowano prekolumbijski pektorał, którego przypuszczalny wygląd starali się odtworzyć specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii. Pektorał został wykonany z 1922 obrobionych paciorków z muszli i kamienia w niebiesko-zielonym kolorze. W momencie, gdy  archeolodzy Luis Alfonso Grave Tirado i Dina Gabriela Basurto Félix znaleźli go w Teacapán (gmina Escuinapa, stan Sinaloa, Meksyk), poszczególne paciorki leżały rozsypane i chociaż nie tworzyły całości, to uznano, że stanowią pozostałości prekolumbijskiego pektorału. Zdaniem badaczy, paciorki wykonano z muszli pochodzących z rozległego regionu na południu stanu Sinaloa, pełnego przybrzeżnych lagun, słonych wód, namorzyn, moczarów i przełęczy, gdzie do chwili obecnej zarejestrowano 627 miejsc z pozostałościami archeologicznymi.

Fragmenty pektorału z Teacapan (fot. INAH - Sinaloa)

"Turkusowe" szlaki handlowe

Oryginalny artykuł: Turquoise trade network revealed

Najnowsze badania, którymi kieruje Sharon Hull, antropolog z Uniwersytetu Manitoba w Winnipeg (Kanada) pokazują, że około tysiąca lat temu Indianie Pueblo, zamieszkujący Kanion Chaco (na północnych ziemiach obecnego stanu Nowy Meksyk) i znani ze swych wielopiętrowych domów, wznoszonych z adobe (cegły suszonej na słońcu), pozyskiwali turkus dzięki rozległej sieci handlowej. Podczas prowadzonych latami prac archeolodzy znaleźli w różnych miejscach Kanionu Chaco ponad 200 tysięcy artefaktów z turkusu. Turkus, z którego wyrabiano biżuterię i figurki był dla kultury Pueblo tak cenny jak diamenty we współczesnych czasach.. Jak podkreśla Sharon Hull, Kanion Chaco był zawsze uważany za wielkie centrum turkusu, ale jak się okazuje, turkus wędrował szlakami handlowymi pomiędzy wschodem a zachodem. Początkowo sądzono, że turkus pochodził z zasobów leżących w odległości ponad 200 kilometrów, na terenie Cerrillos Hill, niedaleko obecnego Santa Fe (Nowy Meksyk). Jednak odkrycie innych, rozległych złóż turkusów na południowo-zachodnich ziemiach Stanów Zjednoczonych pozwoliło uczonym przypuszczać, że mieszkańcy Chaco nabywali część turkusów na drodze wymiany handlowej na znaczne odległości. Dowody były jednak dość poszlakowe, gdyż analiza chemiczna poszczególnych artefaktów nie wystarczała, aby przypisać je konkretnym złożom turkusów.

Budowle w Kanionie Chaco
(rekonstrukcja w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk)

Fotogaleria: Turkus

kliknij zdjęcie aby powiększyć/click photo to enlarge

Turkus – uwodniony fosforan miedzi i glinu – zwykle o barwie zielononiebieskiej, niebieskiej lub szarozielonej i o delikatnym matowym połysku, był wykorzystywany jako kamień ozdobny już w starożytnym Egipcie i Persji. Jednak przypuszczalnie nikt nie cenił turkusów tak bardzo jak mieszkańcy Mezoameryki, dla których różne skały i minerały kryły w sobie szczególną symbolikę. Turkus związany był z życiem, władzą, mądrością, deszczem, żyznością i świętą koncepcją czasu. Z turkusów wykonywano przedmioty luksusowe, na które mogła sobie pozwolić jedynie elita, tym bardziej że transport turkusów był bardzo kosztowny. Największe złoża turkusów znajdowały się bowiem na ziemiach Nowego Meksyku, Arizony i Kalifornii, należących obecnie do Stanów Zjednoczonych. Znacznie mniejsze ilości turkusów pochodziły z leżących na północy Meksyku stanów: Zacatecas, Coahuila i San Luis Potosí. W miejscowości Chalchihuites (stan Zacatecas) wydobywano turkusy już w latach 200 – 500 n.e., choć popyt na nie wzrósł znacznie w późniejszym okresie, około 700 roku n.e. W okresie postklasycznym (lata 1200 – 1521 n.e.) przedmioty z turkusów pojawiły się w miastach na Płaskowyżu Meksykańskim, na ziemiach obecnych stanów Oaxaca i Guerrero, a także w zachodniej i północnej części Meksyku.

Jadeitowa maska pochodząca z Teotihuacán, pokryta mozaiką z turkusów, pirytu i masy perłowej.
Maska została znaleziona przez archeologów w stanie Guerrero (Meksyk)

                                       (Museo Nacional de Antropología w mieście Meksyk)

Szczególnie piękne przedmioty z turkusów wykonywali Mistekowie. Łączyli oni turkus z obsydianem, muszlami, złotem, pirytem i kośćmi, tworząc mozaiki zdobiące maski, dyski, rękojeści noży ofiarnych, a nawet ludzkie czaszki.

  

  

 Maski Misteków pokryte mozaiką z turkusów, pochodzące z okresu postklasycznego 

i znalezione na terenie stanu Oaxaca (Meksyk)

(Museo Nacional de Antropología w mieście Meksyk)