W Sacsayhuamán odkryto ukryty system miejski dróg, tarasów i budowli

Oryginalny artykuł: Descubren en Sacsayhuamán un sistema urbano oculto de vías, terrazas y estructuras, que replantea el origen de la capital del imperio Inca 

Szeroko zakrojony program teledetekcji, przeprowadzony na gęstej roślinności Parku Archeologicznego Sacsayhuamán, pozwolił na odkrycie sieci układów dróg, systemów tarasowych i budowli architektonicznych, które wcześniej pozostawały niewidoczne, co zmusza do ponownego rozważenia faz kształtowania się stolicy Imperium Inków. Dane, uzyskane w ramach międzynarodowego projektu Początki stolicy Inków, finansowanego przez program OPUS Narodowego Centrum Nauki w Polsce i koordynowanego przez Aleksieja Vranicha z Centrum Studiów Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego, zostały opracowane przez misję ITACA Instytutu Nauk o Dziedzictwie Kulturowym Włoskiej Narodowej Rady Badań Naukowych (CNR ISPC) pod kierownictwem Nicoli Masiniego. 

Mury poligonalne w Sacsayhuamán. Detal imponujących murów kamiennych perfekcyjnie obrobionych, stanowiących świadectwo zaawansowanych technik Inków (Fot. CNR ISPC - Missione ITACA)

Jak sztuczna inteligencja pomaga odkrywać zagubione miasta Majów

Oryginalna publikacja: Evaluating Broadscale Deep Learning for Maya Settlement Detection in G-LiHT Lidar.

Przez dziesiątki lat z maczetami w dłoniach i kompasem w kieszeni archeolodzy przemierzali dżunglę szukając dawnych miast Majów, mierząc się z upałem, komarami i gęstą roślinnością. W ostatnich latach na scenę wkroczyły lidary – lasery zamontowane na samolotach, które potrafią „zajrzeć” przez korony drzew - i mapa ukrytych budowli zaczęła się zapełniać szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Teraz do repertuaru nowoczesnych technologii dołącza sztuczna inteligencja. 

W niniejszym badaniu przeanalizowano transekty z pomiarów satelitarnych G-LiHT Yucatan Regions Aerial Lidar Survey, południe i północ 2; transekty dwóch regionów połączono, aby stworzyć model Q2000: A (południe) i C (północ 2) (żródło ilustracji: czasopismo Journal of Archaeological Method and Theory)

W Gran Pajatén odkryto ponad 100 budowli kultury Chachapoyas

Oryginalny artykuł: Hallazgo en Gran Pajatén: descubren más de 100 estructuras de la cultura Chachapoya 

Dzięki pracy archeologów i specjalistów z różnych dziedzin zdołano odkryć ponad sto nieznanych wcześniej budowli na terenie Gran Pajatén, ośrodka kultury Chachapoyas, położonego w Parku Narodowym Rzeki Abiseo. Jak podaje Aldo Bolaños, dyrektor tego projektu, ustalono istnienie 104 konstrukcji, co stanowi kontrast z 26 znanymi z prac prowadzonych w 1966 r. przez architekta Víctora Pimentela. Zdołano ustalić, że Gran Pajatén rozciągał się na powierzchni co najmniej dziesięciu hektarów. Odkrycie to stanowiło podstawę prac prowadzonych przez organizację World Monuments Fund Peru w latach 2023 i 2024. Aby wykryć istnienie budowli wykorzystano najnowocześniejszą technologię, taką jak LiDAR, która za pomocą czujników umożliwiła ustalenie, co znajduje się pod bujną dżunglą amazońską w tym rejonie.

Stanowisko archeologiczne Gran Pajaten (źródło for: Andina)

Digitalizacja zabytków w Uxmal

Oryginalny artykuł: Con el Promeza, el INAH emprende estudios de digitalización inéditos en la Zona Arqueológica de Uxmal, en Yucatán

W 2023 r. eksperci z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) zgłosili realizację projektu, który ma na celu wykorzystanie nowych technologii do zbadania drogi sacbé o długości 18 km, łączącej miasta Majów Uxmal i Kabah w latach 700-950. Prace już trwają, a ich zakres został znacznie poszerzony i obejmuje również rejestr wszystkich zabytków znajdujących się w centralnej części Uxmal, co pozwoli na poznanie ich stanu zachowania. 

Wizualizacja Uxmal (źródło ilustracji: INAH)

Technologia LiDAR ujawnia prawdziwe rozmiary Calakmul

Oryginalny artykuł: Oculto por la selva, estudio LiDAR revela el denso asentamiento urbano de Calakmul, en Campeche

Jako część specjalnego programu koordynowanego przez Ministerstwo Kultury w Meksyku, za pośrednictwem Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) oraz w ramach Projektu Archeologicznego Bajo Laberinto wykorzystano technologię LiDAR na obszarze 95 kilometrów kwadratowych Rezerwatu Biosfery Calakmul (stan Campeche, Meksyk). Wyniki badań wykazały ogromne rozmiary Calakmul, będącego w latach 635-850 stolicą potężnego królestwa Kanu’l, dominującego na Nizinach Majów. Uzyskane obrazy pokazują liczne budowle ukryte pod gęstą warstwą roślinności.

Obraz Calakmul uzyskany dzięki technologii LiDAR (fot. INAH)

Technologia LiDAR ujawnia rzeczywiste rozmiary Tzintzuntzan, stolicy Tarasków

Oryginalny artykuł: Tecnología LiDAR revela más de un millar de estructuras en la Zona Arqueológica de Tzintzuntzan

Dzięki wykorzystaniu technologii LiDAR badacze z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) mogą poznać prawdziwe rozmiary i złożoność Tzintzuntzan, stolicy państwa Tarasków (zwanych też Purépechas), którzy w okresie postklasycznym odgrywali znaczącą rolę w Mezoameryce i byli zagorzałymi wrogami Mexików. Dominowali na rozległym terytorium, którego centrum znajdowało się w rejonie jeziora Pátzcuaro (stan Michoacán, Meksyk). W momencie dotarcia Hiszpanów Taraskowie sprawowali kontrolę nad ziemiami obejmującymi niemal cały obecny stan Michoacán, spore części stanów Guanajuato i Guerrero oraz mniejsze należące dziś do stanów Jalisco, Queretaro i Meksyk. Odpowiedzialny za projekt José Luis Punzo Díaz (z Centrum INAH Michoacán) przypomniał, że wykopaliska na terenie stanowiska archeologicznego Tzintzuntzan zaczęły się już 90 lat temu, kiedy w 1930 roku dotarł tam Alfonso Caso. Przez lata prace koncentrowały się w strefie z zachowanymi zabytkami, gdzie znajduje się duża platforma z pięcioma tak zwanymi yácatas. Takie budowle były charakterystyczne dla architektury Tarasków i obejmowały kilkupoziomowe podstawy schodkowe o wysokości do 12 metrów z dodanymi na szczycie okrągłymi konstrukcjami. W latach 70. XX wieku amerykańska badaczka Helen Pollard przedstawiła nieco szerszą wizję dawnego miasta, a później jego wygląd starała się ukazać Eugenia Fernández Villanueva (z Centrum INAH Michoacán). Jednak do tej pory brakowało możliwości, które pozwoliłyby w pełni poznać rozmiary dawnego Tzintzuntzan.

Stanowisko archeologiczne Tzintzuntzan (fot. INAH)

Rezultaty badań miast Majów w regionie Puuc (Jukatan, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Details of stunning Maya acropolises and sophisticated civilization revealed by laser scans

W latach 2017-19, w ramach Regionalnego Projektu Archeologicznego Bolonchén, uczeni wykorzystali technologię LiDAR na terenie pokrytego pagórkami regionu Puuc w północnej części Półwyspu Jukatan (Meksyk). Rezultaty prac opublikowano pod koniec kwietnia bieżącego roku. Dzięki badaniom, którymi kierował William Ringle (z Davidson College, Karolina Północna, USA) nie tylko przygotowano modele 3D znanych wcześniej budowli wzniesionych w tamtejszych miastach Majów, ale i dokonano wielu ciekawych odkryć. William Ringle, Tomás Gallareta Negrόn (z Centrum INAH w Meridzie, stan Jukatan, Meksyk) i Georger Bey (z Millsaps College, Missisipi, USA) prowadzili wykopaliska w regionie Puuc już od około 20 lat.

Model 3D budowli w Kiuic (Proyecto Arqueologico Regional de Bolonchen)

Model 3D łuku w Labna (Proyecto Arqueologico Regional de Bolonchen)

Model 3D budowli w Kom  (Proyecto Arqueologico Regional de Bolonchen)

Model 3D jednej z budowli pałacowych w regionie Puuc
(Proyecto Arqueologico Regional de Bolonchen)

Nowe odkrycia w Tikal rzucają więcej światła na relacje Majów z mieszkańcami Teotihuacan

Oryginalny artykuł: Nuevos descubrimientos revelan que Tikal fue una gran metropoli multicultural maya

W 2018 roku, na terenie majańskiego miasta Tikal (Gwatemala) zastosowano technologię LiDAR, dzięki której okazało się, że dwa pagórki uważane wcześniej za naturalne wzniesienia kryły dawne budowle. Są one położone na południe od kompleksu znanego jako Mundo Perdido (Zaginiony Świat). Podczas prac wykopaliskowych prowadzonych od października 2019 r. do stycznia 2020 r. w ramach projektu archeologicznego, którym kieruje Edwin Román Ramírez odkryto dwie nowe grupy architektoniczne, oznaczone jako 6D-III i 6D-XXI, pochodzące z wczesnego okresu klasycznego, III-IV w. Obecnie archeolodzy przedstawili wyniki swych badań. Nowe znaleziska pokazują, że Majowie z Tikal nie tylko utrzymywali z odległym Teotihuacan kontakty handlowe, polityczne i dyplomatyczne, ale ich relacje obejmowały też asymilację kulturową.

Obraz uzyskany dzięki technologii LiDAR z zaznaczonym położeniem Grup 6D-III i 6D-XXI
(fot.: Pacunam LiDAR, Thomas Garrison)

W okolicy Candelaria (stan Campeche, Meksyk) natrafiono na dwa miasta Majów

Oryginalny artykuł: Con el empleo de tecnologia LIDAR y prospeccion en campo se registran areas con monumentos arqueologicos en el municipio de Candelaria, Campeche

W Meksyku kontynuowane są prace w ramach budowy linii kolejowej dla specjalnego pociągu przez ziemie Majów (zobacz post: "Turystyczny pociąg przez ziemie Majów"), a archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) prowadzą rozpoznanie terenu. Na Odcinku 1, prowadzącym z Palenque do Escarcega (223 km) przebadano do tej pory 131,19 km i dzięki wykorzystaniu technologii LiDAR zarejestrowano 553 pozostałości archeologiczne, z których część odpowiada położeniu miejsc już wcześniej zidentyfikowanych przez INAH, a inne zostały udokumentowane po raz pierwszy. Na szczególną uwagę zasługują dwa duże kompleksy architektoniczne Majów, znajdujące się w pobliżu miasteczka Candelaria w stanie Campeche.

Duży kompleks architektoniczny Majów odkryty w okolicy miasteczka Candelaria
(fot. INAH)

Pola uprawne i kanały Majów ukryte w dżungli Belize

Oryginalny artykuł: Hallada una enorme red de canales y cultivos mayas oculta bajo la selva

Latem 2016 roku wykorzystano technologię LIDAR do zbadania, co znajdowało się na porośniętych dzisiaj dżunglą terenach Belize. Opublikowane ostatnio w Proceedings of the National Academy of Sciences wyniki badań wykazały pozostałości ogromnej liczby majańskich pól uprawnych i kanałów, a rezultaty uzyskane dzięki LIDAR zostały potwierdzone świadectwami archeologicznymi. Jak podaje Timothy Beach z University of Texas w Austin (USA), sieć kanałów zajmowała obszar około 14 kilometrów kwadratowych. Na podstawie wykopalisk prowadzonych w kilku miejscach okazało się, że teren był wykorzystywany głównie w późnym i końcowym okresie klasycznym (1400-1000 lat temu). Są jednak dowody na to, że pola uprawne służyły Majom już wcześniej, około 1800 lat temu oraz później, około 900 lat temu.

Sieć kanałów i pól uprawnych widoczna na mapie sporządzonej
dzięki technologii LIDAR (źródło: PNAS)

Angamuco mogło być największym miastem w Zachodnim Meksyku

Oryginalny artykuł: Laser scanning reveals "lost" ancient Mexican city had as many buildings as Manhattan

Technologia LiDAR została wykorzystana do zbadania prekolumbijskiego miasta Angamuco w stanie Michoacán, w Zachodnim Meksyku. Rezultaty prac zaskoczyły archeologów i jak podaje Chris Fisher z Colorado State University, zdumiewająca jest sama myśl, że przez cały czas tak wielkie miasto istniało w sercu Meksyku i nikt o tym nie wiedział. Ziemie te należały do Tarasków, zwanych Purépecha i uważanych za jedną z większych cywilizacji Mezoameryki. Ich stolicą było Tzintzuntzan, położone w pobliżu jeziora Pátzcuaro, które to tereny nadal zamieszkiwane są przez potomków Tarasków.

Pozostałości dawnych budowli w Angamuco na obrazie uzyskanym
dzięki technologii LiDAR (fot. Chris Fisher)

Technologia LiDAR pozwala odkrywać kolejne budowle i miasta Majów

Oryginalny artykuł: Descubierta una "megalopolis" maya bajo la jungla guatemalteca

Dzięki zastosowaniu technologii LiDAR, w ramach projektu Fundacji Pacunam zdołano odkryć kolejne miasta Majów ukryte w gwatemalskiej dżungli. Celem projektu jest zarówno wspieranie badań naukowych, jak i zachowanie dziedzictwa kulturowego Gwatemali. Jak podaje Thomas Garrison (z Ithaca College i badacz National Geographic, specjalizujący się w wykorzystywaniu technologii cyfrowych w archeologii), na obrazach uzyskanych dzięki technologii LiDAR można dostrzec pozostałości ponad 60 000 najróżniejszych budowli, w tym platformy dawnych domów, pałace, piramidy, mury obronne, kanały nawadniające i tarasy uprawne. Na szczególną uwagę zasługują też drogi łączące poszczególne miasta lub prowadzące do kamieniołomów. Szerokie i wyniesione ponad poziom terenu drogi ułatwiały przemieszczanie się podczas pory deszczowej, służąc nie tylko jako szlaki handlowe, ale i zapewniając utrzymywanie wzajemnym relacji pomiędzy regionami.

Obraz uzyskany dzięki technologii LiDAR (Wild Blue Media / National Geographic)

Zagadkowa "Cytadela" Majów w El Pilar (Belize)

Oryginalny artykuł: Archaeologist discovers mysterious ancient maya citadel

Od ponad dwudziestu lat archeolog Anabel Ford prowadzi badania na terenie majańskiego miasta El Pilar w Belize. W ostatnich latach wykorzystano podczas prac najnowszą technologię laserową LiDAR (fotogrametrię), co umożliwiło przeniknięcie przez grubą warstwę tropikalnej roślinności i zidentyfikowanie wzniesionych przez dawnych mieszkańców budowli, nadal porośniętych dżunglą i niewidocznych gołym okiem. Pozwoliło też przygotować wspaniałą mapę El Pilar.  Najbardziej zaskakującym rezultatem badań okazało się zlokalizowanie kompleksu budowli, który nazwano Cytadelą, gdyż położony jest na szczycie wzgórza i może stanowić fortyfikację.

Dżungla pokrywająca ruiny El Pilar (fot. Program BRASS/El Pilar)

Jak podaje Anabel Ford, nigdy wcześniej nie natrafiono na podobną grupę budowli. Kompleks ten obejmuje koncentryczne tarasy i cztery „świątynie”, z których każda ma około 3-4 metrów wysokości. Ciągnie się z południa na północ, na długości około jednego kilometra. Został zaplanowany i wzniesiony w konkretnym celu, a przede wszystkim wyraźnie oddzielony od pozostałych konstrukcji w El Pilar, leżącym w odległości około 600 metrów. Część miasta, w której wznosi się Cytadela nie przypomina typowych majańskich ośrodków z okresu klasycznego. Brak otwartego placu i zorientowania budowli zgodnie z punktami kardynalnym, a przede wszystkim brak widocznego związku z samym stanowiskiem El Pilar.

Obraz uzyskany dzięki technologii LiDAR.
Po prawej stronie widoczny jest kompleks budowli nazwany Cytadelą (Program BRASS/El Pilar)

Tajemnicze miasto zagubione w dżungli Hondurasu

Oryginalny artykuł: Lost City Discovered in the Honduran Rain Forest

W ubiegłym tygodniu powróciła z dżungli Hondurasu ekspedycja, donosząc o odkryciu zaginionego miasta tajemniczej kultury, której nigdy wcześniej nie badano. Trasa wyprawy prowadziła do odległego regionu, o którym od dawna krążyły pogłoski, że było miejscem legendarnego „Białego Miasta”, zwanego też „Miastem boga-małpy”. Archeolodzy dokonali inspekcji terenu i przygotowali mapę rozległych placów, porośniętych roślinnością pagórków i piramidy, wzniesionych przez kulturę, która kwitła tysiąc lat temu i później zaginęła. Odkryto również rzeźby kamienne, które leżały nietknięte od momentu opuszczenia tajemniczego miasta. Zamieszkująca je niegdyś kultura pozostaje nieznana i uczeni nawet nie nadali jej jeszcze nazwy.

Rzeka wijąca się w dolinie Mosquita we wschodnim Hondurasie,
gdzie natrafiono na pozostałości zaginionego miasta
(fot. Dave Yoder, National Geographic)

Christopher Fisher, archeolog z Colorado State University podkreślił, że wyjątkowo rzadko można natrafić na miejsca, do których wcześniej nie dotarli rabusie starożytności. Przypuszcza również, że artefakty znalezione u podstawy piramidy mogły stanowić depozyt ofiarny. Z ziemi wyłaniały się aż 52 przedmioty, choć zdaniem archeologa znacznie więcej znajduje się nadal pod ziemią, prawdopodobnie w pochówkach. Do odkrytych artefaktów należą żarna oraz delikatnie rzeźbione naczynia, ozdobione wizerunkami węży, sępów i istot zoomorficznych. Najciekawszym jest jednak kamienna głowa, która zdaniem Fishera może przedstawiać człowieka-jaguara, przypuszczalnie szamana w momencie transformacji, czy też przedmiot związany z rytualną grą w piłkę, tak typową dla prekolumbijskich kultur zamieszkujących Mezoamerykę. Fisher podaje, że postać ma na głowie rodzaj kasku. Członek zespołu, Oscar Neil Cruz, archeolog z Honduraskiego Instytutu Antropologii i Historii (IHAH) datuje znalezione artefakty na lata 1000 – 1400 n. e. Sporządzono rejestr wszystkich przedmiotów, choć jeszcze ich nie odkopano. Lokalizacja miasta nadal zachowana jest w tajemnicy, aby uchronić je przed ewentualnymi grabieżcami.

Kamienna głowa, przedstawiająca być może szamana w momencie transformacji w jaguara
(fot. Dave Yoder, National Geographic)

Jak odnaleźć miasto zagubione w dżungli?

Oryginalny artykuł: Legendary Lost City of Ciudad Blanca May Have Been Found With Airborne LiDAR (English)

Naukowcy z Uniwersytetu w Houston i National Center for Airborne Laser Mapping (NCALM) wykonali laserowe mapowanie odległych rejonów Hondurasu w poszukiwaniu ruin zaginionych miast.

Niedawno ogłoszone wyniki to pierwsze udane badanie LiDAR honduraskiego regionu Mosquitia, jednego z najmniej zbadanych lasów deszczowych na świecie. Z zebranych obrazów odfiltrowano informacje o pokrywie roślinnej, aby otrzymać cyfrowy model "gołej" powierzchni ziemi. Takie cyfrowe modele wysokościowe zostały następnie wykorzystywane do przygotowania geodezyjnych obrazów powierzchni terenu pod lasem deszczowym, na których następnie ręcznie szukano potencjalnych stanowisk archeologicznych. 

Wstępna analiza wyników wskazuje na lokalizację ruin, które mogą być legendarnym miastem Ciudad Blanca lub innym dawno zapomnianym stanowiskiem. Projekt ten zademonstrował skuteczność laserowego mapowania z powietrza w rejonach pokrytych gęstym lasem. Zapewniają one archeologom informacje na temat lokalizacji ruin z dokładnością do kilku metrów.

Czytaj także: Good science, big hype, bad archaeology - krytyczne spojrzenie na sensacjonalizm medialny - LiDAR to "dobra nauka", ale "zła archeologia".

Gęsty las deszczowy w Hondurasie / Dense rainforest in Honduras (fot. Wikimedia Commons)