środa, 31 grudnia 2025

Badania potwierdzają, że Dzibanché było centrum politycznym dynastii Kaanu'l

Oryginalny artykuł: Investigaciones consolidan a Dzibanché como eje político de la dinastía Kaanu’l 

Znajdujące się w południowej części stanu Quintana Roo stanowisko archeologiczne Dzibanché jest jednym z najważniejszych miast Majów, pozwalających zrozumieć polityczną i symboliczną władzę dynastii Kaanu'l. Miejsce to zostało odkryte w 1927 roku przez Thomasa Ganna. Swoją nazwę, która oznacza „pismo w drewnie”, zawdzięcza odkryciu w Budowli E6 nadproża z inskrypcjami. Archeolog Sandra Balanzario Granados zauważa, że badania przeprowadzone w ciągu ostatnich czterech dekad pozwoliły na stworzenie bardziej zintegrowanej narracji na temat dynastii Kaanu'l i jej szerokich wpływów politycznych w miastach Majów, takich jak Tikal, Caracol, Cobá, Palenque i Ichkabal.

Nadproże z Budowli E6 (fot. INAH)

sobota, 27 grudnia 2025

Znalezisko archeologiczne w La Lagunilla (miasto Meksyk)

Oryginalny artykuł: Hallazgo arqueológico en La Lagunilla ayudará a corroborar límites del islote de Tlatelolco 

Prekolumbijska przeszłość miasta Meksyk ponownie wyłania się spod ziemi, tym razem poprzez pozostałości domostwa, w którym znaleziono trzy pochówki ludzkie, kamienny tlecuil (palenisko) i ceramikę w stylu Azteków III, z późnego okresu postklasycznego (1325-1521). Odkrycie, którego dokonali specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), jest efektem archeologicznych prac ratowniczych prowadzonych na terenie posiadłości w Eje Central Lázaro Cárdenas, w dzielnicy Guerrero. Prace rozpoczęły się 6 października i zakończyły się 6 grudnia 2025 r. Jak poinformowała Jimena Rivera Escamilla, archeolog z Dyrekcji Ratownictwa Archeologicznego (DSA), która kieruje projektem, na stanowisku położonym w pobliżu Strefy Archeologicznej Tlatelolco dotychczas wykryto trzy etapy osadnictwa Mexików i ludu Tlatelolca. Dzięki tej informacji będzie można potwierdzić granice wysepki lub meandry, gdzie osiedlali się ludzie między Tlatelolco a dzielnicą Atezcapan, która odpowiada dzisiejszej La Lagunilla.

Prace archeologiczne na terenie La Lagunilla (fot. Meliton Tapia, INAH)

wtorek, 23 grudnia 2025

Pochodzenie tamali: od prekolumbijskiego waaj do dania podawanego dziś na gwatemalskim stole

Oryginalny artykuł: El origen del tamal: del waaj prehispánico al platillo que hoy se sirve en la mesa guatemalteca 

Kukurydza to jeden z głównych składników, które ukształtowały kuchnię mezoamerykańską. Stanowi niezbędny element przygotowywania tradycyjnych tamales, potrawy pochodzącej z Meksyku i Ameryki Południowej, której korzenie sięgają kultury Majów. Jej istotą są różnorodne odmiany tamales, znane i spożywane do dziś. Jak podkreśla Francisco Estrada Belli, specjalista od kultury Majów, najstarszy zapis tego dania, zwanego waaj, wajwa'aj, waah lub wah, zachował się na stanowisku archeologicznym San Bartolo w gwatemalskim Peten. Malowidło ścienne zawierające pierwszą wzmiankę o tym daniu pochodzi z późnego okresu preklasycznego, około 100 r. p.n.e., i jest najstarszym odkrytym do tej pory zapisem. 

Przedstawienie tamali na malowidle w San Bartolo (fot. Projekt Archeologiczny San Bartolo-Xultun)

piątek, 19 grudnia 2025

Specjaliści INAH ujawniają niespotykane dotąd praktyki deformacji czaszki w regionie Huasteca

Oryginalny artykuł: Especialistas del INAH revelan práctica de deformación craneal inédita en la Huasteca 

Czaszka mężczyzny w wieku ponad 40 lat, który urodził się, żył i zmarł w Sierra Madre Oriental w Okresie Klasycznym Mezoameryki (lata 400–900), jest pierwszym dowodem na to, że w mieście, które obecnie jest Strefą Archeologiczną Balcón de Montezuma, na północ od Tamaulipas (region Huasteca), deformacja czaszki była również praktyką kulturową. Tak zdefiniował to miejsce antropolog fizyczny Jesús Ernesto Velasco González, opierając się na niedawnych badaniach laboratoryjnych tego i innego okazu, odnalezionego w różnych okresach historii badań na tym stanowisku. Wyniki pochodzą z projektu „Nowe Eksploracje w Strefie Archeologicznej Balcón de Montezuma, od Okresu Formatywnego do Klasycznego w Sierra Madre Oriental”, opracowanego przez Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH) za pośrednictwem Centrum INAH Tamaulipas, 30 lat po pierwszych badaniach archeologicznych w latach 90. XX wieku. Wykorzystując współczesne perspektywy i metodologie, Jesús Ernesto Velasco González i Carlos Vanueth Pérez Silva dążą do wyjaśnienia pochodzenia osady poprzez identyfikację najwcześniejszych etapów jej zamieszkiwania. Oprócz nowych wykopalisk archeologicznych naukowcy przejrzeli katalog materiałów, aby porównać istniejące już informacje z nowymi odkryciami, w tym badaniami szczątków kostnych człowieka. W rezultacie nie tylko po raz pierwszy zidentyfikowano celową deformację czaszki w tego typu miejscu, ale także wariant w stosunku do modeli rozpoznanych w Mezoameryce, którego do tej pory nie odnotowano w tym obszarze.

Stanowisko archeologiczne Balcon de Montezuma (fot. INAH)

poniedziałek, 15 grudnia 2025

Rzeźby moai z Wyspy Wielkanocnej zostały wykonane przez różne grupy rodzinne

Oryginalny artykuł: Los moái de la Isla de Pascua fueron tallados por diferentes grupos familiares que trabajaban las canteras de Rapa Nui de manera independiente 

Wysokiej rozdzielczości trójwymiarowe skanowanie głównego kompleksu kamieniołomu Rapa Nui ujawnia co najmniej 30 niezależnych stanowisk roboczych, co obala teorię scentralizowanej produkcji kolosalnych megalitów. Powolny proces geologiczny w kamieniołomie Rano Raraku, gdzie przez wieki tuf wulkaniczny formował posągi moai, został w końcu ujawniony w bezprecedensowy sposób. Kompleksowy model trójwymiarowy, wygenerowany na podstawie ponad jedenastu tysięcy fotografii, umożliwił precyzyjne odwzorowanie krajobrazu wyrzeźbionego przez dawny lud Rapa Nui. Rezultat, daleki od odkrycia monolitycznej fabryki zarządzanej przez jeden organ, odsłania złożoną mozaikę niezależnych warsztatów: co najmniej trzydzieści odrębnych obszarów roboczych, z których każdy ma swoją własną charakterystykę techniczną i własny związek ze skałą. To odkrycie archeologiczne potwierdza to, co sugerowały już wcześniejsze badania nad strukturą społeczną wyspy: powstanie prawie tysiąca udokumentowanych moai było efektem zdecentralizowanej sieci grup, prawdopodobnie rodzin lub klanów, które działały z dużą autonomią.

Widok z lotu ptaka na analizowany kamieniołom na Wyspie Wielkanocnej (źródło ilustracji: czasopismo PLOS one)

czwartek, 11 grudnia 2025

Jak sztuczna inteligencja pomaga odkrywać zagubione miasta Majów

Oryginalna publikacja: Evaluating Broadscale Deep Learning for Maya Settlement Detection in G-LiHT Lidar.

Przez dziesiątki lat z maczetami w dłoniach i kompasem w kieszeni archeolodzy przemierzali dżunglę szukając dawnych miast Majów, mierząc się z upałem, komarami i gęstą roślinnością. W ostatnich latach na scenę wkroczyły lidary – lasery zamontowane na samolotach, które potrafią „zajrzeć” przez korony drzew - i mapa ukrytych budowli zaczęła się zapełniać szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Teraz do repertuaru nowoczesnych technologii dołącza sztuczna inteligencja. 

W niniejszym badaniu przeanalizowano transekty z pomiarów satelitarnych G-LiHT Yucatan Regions Aerial Lidar Survey, południe i północ 2; transekty dwóch regionów połączono, aby stworzyć model Q2000: A (południe) i C (północ 2) (żródło ilustracji: czasopismo Journal of Archaeological Method and Theory)

niedziela, 7 grudnia 2025

Najstarsze malowidła jaskiniowe w Ameryce przekazywały przesłanie przez 4000 lat

Oryginalny artykuł: Las pinturas rupestres más antiguas de América transmitieron un mensaje durante 4000 años e influyeron las cosmologías de las civilizaciones mesoamericanas 

Naukowcy dokonali bezpośredniego datowania 57 piktogramów w Teksasie i Meksyku, co dowodzi nieprzerwanej tradycji artystycznej i kosmologicznej sięgającej 5760 lat wstecz, która prawdopodobnie wpłynęła na wierzenia późniejszych cywilizacji Mezoameryki. W głębokich kanionach Teksasu i północnego Meksyku, ukryte w wapiennych schroniskach skalnych, spektakularne malowidła ścienne skrywają swoje sekrety od tysiącleci. Teraz zespołowi naukowców udało się rozszyfrować ich chronologię, odkrywając historię zadziwiającej wytrwałości. Według badań opublikowanych w czasopiśmie Science Advances, styl rzeki Pecos, wyrafinowana tradycja sztuki naskalnej, narodził się między 5760 a 5385 lat temu i trwał ponad 4000 lat, prawdopodobnie kończąc się między 1370 a 1035 lat temu. Badania prowadzone pod kierownictwem Karen L. Steelman, Carolyn E. Boyd i J. Phila Deringa pozwoliły na opracowanie najdokładniejszej jak dotąd chronologii sztuki naskalnej w Ameryce, opartej na 57 bezpośrednich datowaniach radiowęglowych samych malowideł i 25 pośrednich datowaniach minerałów szczawianowych w 12 różnych miejscach.

Jeden z dużych, malowanych paneli w kanionie rzeki Pecos poddanych analizie (źródło ilustracji: czasopismo Science Advances)

środa, 3 grudnia 2025

Cerro Patlachique: święta góra Teotihuacán

Oryginalny artykuł: Teotihuacan’s forgotten sacred mountain: archaeologists uncover Cerro Patlachique’s pilgrimage shrine

Wysoko nad południowym krańcem Doliny Teotihuacan wznosi się Cerro Patlachique, szczyt, który obecnie uważany jest za główne miejsce pielgrzymkowe na długo przed, w trakcie i po okresie świetności miasta Teotihuacan (lata 150–550). Najnowsze mapowanie lidarowe i dokumentacja 40 rzeźbionych kamiennych petroglifów i głazów przeniesionych ujawniają, że było to miejsce o charakterze rytualnym, poświęcone głównie bóstwom wody i gór, obchodom kalendarzowym oraz pielgrzymkom regionalnym. W trakcie badań odkryto 34 wcześniej niepublikowane zabytki i istniejący korpus sześciu, wszystkie skupione na szczycie Cerro Patlachique. Znaleziska obejmują głazy kamienne, wyrzeźbione in situ lub przetransportowane i ustawione w linii z nowo zmapowaną architekturą: świątynią, zbiornikami wodnymi i aleją, wszystkie mniej więcej odpowiadające orientacji Teotihuacan.

Mapa Cerro Patlachique utworzona na podstawie danych lidarowych TVP (a) i PPCC (b) oraz ogólna mapa lidarowa Doliny Teotihuacan (c) (a: przerysowana na podstawie Parsons & Sanders 2000: rys. 161; b: wizualizacja lidarowa wygenerowana przez A. Texis Muñoza, z wykorzystaniem techniki Red Relief Image Map opracowanej przez Laboratorium Analizy Przestrzennej i Cyfrowej, Narodowy Uniwersytet Autonomiczny Meksyku (Gerardo Jiménez Delgado i Javier López Mejilla), (c) Projekt Placu Kolumnowego; c: INEGI 2016) (źródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

sobota, 29 listopada 2025

Archeolodzy odkryli w Naachtun (Gwatemala) unikalną mozaikową planszę do gry patolli

Oryginalny artykuł: Arqueólogos descubren un tablero de Patolli de mosaico único en Guatemala, redefiniendo las antiguas tradiciones de juegos mayas 

Wykopaliska w dawnym mieście Majów Naachtun w północnej Gwatemali ujawniły unikatowy artefakt: planszę do gry patolli, która zamiast być wykonana poprzez rzeźbienie w gipsie, jak wszystkie inne znane przykłady, powstała poprzez osadzenie setek fragmentów czerwonej ceramiki w świeżej zaprawie, niczym mozaika. Znalezisko, opublikowane przez Juliena Hiqueta i Rémiego Méreuze z francuskiego CNRS w czasopiśmie Latin American Antiquity, rzuca nowe światło na to, jak Majowie włączali gry do swoich przestrzeni architektonicznych i codziennego życia. Naachtun było potężnym miastem okresu klasycznego (lata 250–900), położonym między Tikal a Calakmul. Wykopaliska w jednym z jego okazałych kompleksów mieszkalnych, Grupie 6L13, odsłoniły mozaikową tablicę wmurowaną w posadzkę budowli 6L-19. Otaczająca architektura wskazuje, że budynek ten należał niegdyś do bogatej lub wpływowej rodziny.

Mapa Naachtun z zaznaczoną Grupą 6L13 (źródło ilustracji: czasopismo Latin American Antiquity)

wtorek, 25 listopada 2025

Badania akustyki XV-wiecznej budowli Inków

Oryginalny artykuł: Investigan por qué una estructura Inca del siglo XV fue construida para amplificar y proyectar el sonido 

Na suchych wzgórzach regionu Huaytará, samotny kamienny budynek, wzniesiony przez Inków w połowie XV wieku, skrywa tajemnicę, która dopiero teraz zaczyna być odkrywana. Z dala od tłumów zwiedzających Machu Picchu, ta unikalna konstrukcja, znana jako carpa uasi, jest badana przez interdyscyplinarny zespół badaczy, których prace sugerują, że jej podstawowym celem było wzmocnienie i projekcja dźwięku. Odkrycie to zmusza do ponownego przemyślenia naszego rozumienia prekolumbijskiej architektury andyjskiej i znaczenia zmysłów pozawzrokowych w społecznej i rytualnej organizacji tych kultur. Stella Nair, profesor historii sztuki na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles i specjalistka w dziedzinie sztuki i architektury rdzennych mieszkańców obu Ameryk, spędziła trzy tygodnie na badaniu budowli, pierwotnie zbudowanej na rozkaz Inki Tupaca Yupanqui na szlaku Qhapaq Ñan. Jej badania, będące częścią przygotowań do trzeciej książki o architekturze andyjskiej, skupiają się na cechach, które czynią tę budowlę wyjątkowym przykładem architektury Inków, słynącej z precyzji kamieniarstwa i trwałości konstrukcji, ale której oddziaływanie na zmysły wykracza poza to, co czysto wizualne. 

Świątynia w Huaytara (fot. Stella Nair)

piątek, 21 listopada 2025

Rzeźba Majów przedstawiająca starca odkryta w Sierra Papacal na Jukatanie

Oryginalny artykuł: Descubren en ejido de Sierra Papacal, Yucatán, escultura maya con representación de un “señor anciano” 

W ramach projektu ratownictwa archeologicznego związanego z pracami budowlanymi na odcinku  Mérida-Progreso na Jukatanie, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) znaleźli rzeźbę, którą uznano za prawdopodobny znacznik przy wejściu do miejsca spotkań w dolinie Sierra Papacal. Jest to wapienna rzeźba w kształcie antropomorficznej twarzy, ukazująca takie cechy, jak głębokie oczodoły, płaski nos i usta zaznaczone rozszczepem, który z kolei podkreśla podbródek, co sugeruje, że jest to przedstawienie starca. 

Rzeźba z wizerunkiem starca znaleziona w Sierra Papacal (fot. INAH)

poniedziałek, 17 listopada 2025

Tajemnicze dołki w Monte Sierpe były preinkaskim systemem księgowości i handlu

Oryginalny artykuł: Los misteriosos hoyos de Monte Sierpe eran un antiguo sistema de contabilidad y mercado preincaico, y contienen polen milenario 

Rozległy rząd 5200 otworów, precyzyjnie wywierconych w suchym zboczu peruwiańskiego wzgórza, od dziesięcioleci wymyka się wszelkim logicznym wyjaśnieniom. Potocznie znany jako Pas Dziur i nazwany Monte Sierpe, ten enigmatyczny obiekt archeologiczny rozciąga się na długości 1,50 kilometra w Dolinie Pisco w południowym Peru, stanowiąc jeden z najbardziej intrygujących i najmniej poznanych krajobrazów kulturowych Andów. Nowe dowody naukowe, uzyskane dzięki mapowaniu za pomocą dronów i mikroskopowej analizie osadów, rzucają nowe światło na jego możliwą funkcję, łącząc go z systemem wymiany towarów i prymitywną formą prekolumbijskiej rachunkowości.

Mapka przedstawiajaca Monte Sierpe (żródło ilustracji: czasopismo Antiquity)

czwartek, 13 listopada 2025

Liczba geoglifów odkrytych za pomocą sztucznej inteligencji przekracza 500

Oryginalny artykuł: Líneas de Nasca: geoglifos hallados con ayuda de inteligencia artificial superan los 500 

W ciągu ostatnich trzech lat, jak twierdzi japoński badacz Masato Sakai, badania archeologiczne w Peru poczyniły historyczny krok naprzód dzięki pomocy sztucznej inteligencji, czego dowodem są prace przeprowadzone w ostatnich latach w Rezerwacie Archeologicznym Linii i Geoglifów Nazca w regionie Ica, gdzie znajdują się słynne na całym świecie Linie i Geoglify Nazca. Jak ujawnił japoński badacz dr Masato Sakai z Uniwersytetu Yamagata, dzięki sztucznej inteligencji w ostatnich latach na równinach Nazca odkryto ponad 500 nowych figur. Odkrycie to podwaja liczbę znanych jeszcze kilka lat temu geoglifów. 

Nowe geoglify odkryte dzięki sztucznej inteligencji (fot. Andina)

niedziela, 9 listopada 2025

Tysiąc lat przed naszą erą Aguada Fénix w Tabasco została zaplanowana jako kosmogram

Oryginalny artykuł: Mil años antes de nuestra era, el sitio Aguada Fénix, en Tabasco, fue planeado como un cosmograma 

Wykorzystując technologię LiDAR, w 2017 roku międzynarodowy zespół archeologów udokumentował w stanie Tabasco, w pobliżu granicy z Gwatemalą, miejsce ukryte pod dżunglą: Aguada Fénix, ogromną platformę zbudowaną tysiąc lat przed naszą erą, najstarszą znalezioną w tym regionie, gdzie kilkaset lat później pojawiła się cywilizacja Majów (post: „W Aguada Fenix (stan Tabasco, Meksyk) zachowała się najstarsza i największa budowla Majów”). Postępy prac w ramach Projektu Archeologicznego Usumacinta Środkowa, koordynowanego przez badaczy Takeshi Inomata i Daniela Triadán z University of Arizona w Stanach Zjednoczonych, a zatwierdzonego przez Radę Archeologii Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), potwierdzają, że stanowisko zostało pomyślane jako kosmogram.

Platforma w formie kosmogramu (fot. Takeshi Inomata)

środa, 5 listopada 2025

Analizy archeologiczne i epigraficzne ujawniają nowe dane na temat wspaniałości Ek' Balam

Oryginalny artykuł: Análisis arqueológicos y epigráficos revelan nuevos datos sobre el esplendor de Ek’ Balam 

Badanie i konsolidacja Wschodniego Wyniesionego Placu Akropolu w Ek' Balam na Jukatanie pozwoliły na odkrycie nowych danych archeologicznych i epigraficznych na temat jego historii, a także jego władcy Ukit Kan Lek Took', wiązanego z okresem jego największego rozkwitu, przypadającym na późny okres klasyczny (lata 770-890). Inicjatywa, której przewodzi Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), była związana z Programem Promeza i realizowana od grudnia 2022 r. do stycznia 2024 r. pod kierownictwem archeologów Leticii Vargas de la Peña i Víctora Rogerio Castillo Borgesa. 

Akropol w Ek’ Balam (fot. Isidro Ché Méndez)

sobota, 1 listopada 2025

Fragment ceramiki dostarcza dowodu na obecność grup Misteków w Tlaxcala

Oryginalny artykuł: Fragmento cerámico arroja indicios de la presencia de grupos mixtecos en la Tlaxcala prehispánica 

Do dziś powszechne jest postrzeganie społeczeństwa Tlaxcallan jako zamkniętego na resztę kultur Mezoameryki, z powodu blokady nałożonej przez Azteków w ciągu ostatnich 60 lat w czasach prekolumbijskich. Jednak niedawne badania przeprowadzone przez Dział Badań Muzeum Ocotelulco w Tlaxcala, obejmujące ceramikę polichromowaną przypominającą kodeksy z późnego okresu postklasycznego (lata 1350–1521), dowodzą, że kultura ta pozostawała pod silnym wpływem Misteków. Hipotezę tę wysunął José Eduardo Contreras Martínez, badacz z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), w ramach analizy różnych eksponatów z kolekcji muzeum. Jako przykład podaje on postać nagiej kobiety pływającej w naczyniu, narysowaną na fragmencie ceramiki z kolekcji, a także malowidło ścienne z Tizatlán (stan Tlaxcala).

Fragment naczynia znalezionego na ziemiach Taxcallan (fot. Enrique Chávez, Centro INAH Tlaxcala) 

wtorek, 28 października 2025

Epigraficy identyfikują Ix Ch'ak Ch'een, która rządziła Cobá

Oryginalny artykuł: Epigrafistas identifican a Ix Ch’ak Ch’een, mujer que gobernó Cobá

Skała Fundacyjna, pierwszy zabytek związany ze zbiornikiem wodnym w Cobá i jeden z największych odkrytych na tym stanowisku archeologicznym w Quintana Roo, wciąż odkrywa sekrety swojej inskrypcji. Najnowszy odczyt hieroglifów wskazuje, że Ix Ch'ak Ch'een, sprawowała rządy w Cobá w VI wieku n.e. Inskrypcja ta została odkryta nieco ponad rok temu (post: „W Cobá odkryto panel z długą inskrypcją glificzną”).

Fotogrametryczny model Skały Fundacyjnej autorstwa Salvadora Mediny i Francisco Luny (członków Promeza).

piątek, 24 października 2025

Zdjęcia satelitarne ukazują pułapki myśliwskie używane przez grupy społeczne Ameryki Południowej

Oryginalny artykuł: Satellite images reveal ancient hunting traps used by South American social groups 

Zdjęcia satelitarne ujawniły dawny system skomplikowanych, lejkowatych ogromnych pułapek, prawdopodobnie budowanych przez myśliwych i pasterzy w celu łapania zwierząt na dużych wysokościach w północnym Chile. Nowe badania krajobrazu Andów i zamieszkujących je ludzi pozwoliły na odkrycie 76 kamiennych chacus, często rozciągających się na setki metrów, które służyły do łapania wikunii, dzikiego krewnego alpaki. Podobne struktury odkryto w innych suchych rejonach świata, między innymi na Bliskim Wschodzie, ale jest to pierwsze tego typu skupisko odkryte w tym rejonie, co podnosi prawdopodobieństwo, że są one starsze niż te, o których wiadomo, że były używane przez Inków.

Zdjęcie lotniczne przedstawiające dwa chacu (fot. Adrián Oyaneder)

poniedziałek, 20 października 2025

Nowe stanowisko archeologiczne w Costa Chica (stan Guerrero, Meksyk)

Oryginalny artykuł: Sitio arqueológico en la Costa Chica de Guerrero podría definir a una nueva cultura local del Epiclásico

Wzdłuż wzgórz położonych w miejscowości El Carmen, w gminie Xochistlahuaca, w Costa Chica (stan Guerrero, Meksyk) archeolodzy z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) odnaleźli stanowisko Paso Temprano lub Corral de Piedra, miasto z okresu epiklasycznego (lata 650–950), czyli mające 1200 lat, wyróżniające się dobrym stanem zachowania. Ze względu na układ architektoniczny i system konstrukcyjny, kontekst nawiązuje do szeregu stanowisk zlokalizowanych u podnóża gór i w pasmach górskich Costa Chica, o podobnych cechach. Ten system konstrukcyjny został nazwany „paramento mixteco” („upiększenie Misteków”) i składa się z bloków skalnych przeplatanych małymi płytami, takimi jak te znalezione na terenie stanowiska archeologicznego Tehuacalco.

Stanowisko archeologiczne Paso Temprano (fot. Centrum INAH Guerrero)

czwartek, 16 października 2025

Kopiec w kształcie skorpiona odkryty w dolinie Tehuacán (stan Puebla)

Oryginalny artykuł: Descubren montículo efigie en forma de escorpión en el Valle de Tehuacán, Puebla 

Biosfera Tehuacán-Cuicatlán w dalszym ciągu odsłania bogactwa naturalne i kulturowe, tym razem na południu stanu Puebla, gdzie znajduje się kopiec w kształcie skorpiona wykonany z trawertynu. Tereny te były zamieszkiwane w późnym okresie epiklasycznym i wczesnym okresie postklasycznym (lata 600–1100). Odkrycie, niedawno opublikowane w czasopiśmie Ancient Mesoamerica, odnotowano w 2014 roku podczas badań archeologicznych prowadzonych w ramach projektu „Konteksty i mapowanie skamieniałych systemów kanałów doliny Tehuacán w Puebli”, kierowanego przez Jamesa Neely’ego, badacza z University of Texas w Austin, którego celem jest udokumentowanie prehistorycznych systemów kanałów. W inicjatywie, która trwała od 2004 do 2024 roku, uczestniczył, między innymi, Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), w tym Blas Román Castellón Huerta, archeolog z Dyrekcji Studiów Archeologicznych. Na podstawie zebranych dowodów wysunięto hipotezę, że ten element architektoniczny był częścią kompleksu cywilno-ceremonialnego, prawdopodobnie służącego do obserwacji astronomicznych, który integrował rytuał kalendarzowy z intensywnym systemem rolniczym mającym na celu rozwój zaawansowanego układu pól i kanałów irygacyjnych na terenach otaczających to miejsce.

Kopiec w formie skorpiona (rysunek:Blas Castellón)

niedziela, 12 października 2025

W jaki sposób przenoszono posągi moai na Wyspie Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: Descifraron uno de los grandes enigmas de la Isla de Pascua: cómo se trasladaron las estatuas moáis

Od wieków zagadka tego, w jaki sposób dawni mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej poruszali kolosalne posągi moai, fascynuje archeologów i osoby zainteresowane z całego świata. Nowe badanie naukowe, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym Journal of Archaeological Science, dostarcza przekonującej odpowiedzi: posągi rzeczywiście „chodziły”. Badania oparte na modelowaniu 3D, eksperymentach terenowych i analizie fizycznej potwierdzają hipotezę, że moai poruszały się w pozycji pionowej za pomocą ruchu kołyszącego.

Posągi moai na Wyspie Wielkanocnej (fot. Esteban Felix)

środa, 8 października 2025

Kultura Mayo Chinchipe-Marañón, która zrewolucjonizowała Andy i przekształciła Amazonię

Oryginalny artykuł: La civilización que revolucionó los Andes y transformó la Amazonía en Ecuador: Mayo Chinchipe-Marañón 

W pierwszej dekadzie XXI wieku przypadkowe odkrycie w dorzeczu Amazonii w południowym Ekwadorze zmieniło nasze rozumienie historii prekolumbijskiej. Podczas otwierania drogi w miejscowości Santa Ana-La Florida, w kantonie Palanda w prowincji Zamora-Chinchipe, mechanik natknął się na kamienne przedmioty, które wydawały się nie na miejscu. Te fragmenty dały początek projektowi kierowanemu przez archeologa Francisco Valdeza i francusko-ekwadorski zespół. Projekt objął ponad 400 lokalizacji w kotlinie Chinchipe. Późniejsze badania radiowęglowe potwierdziły istnienie nieznanej wcześniej kultury, która rozkwitła między 5500 a 1700 lat temu. Społeczność ta rozwijała się w tym samym czasie co kultury Valdivia, Machalilla i Chorrera na wybrzeżu Ekwadoru, ale znajdowała się w sercu wschodniej dżungli, miejscu wcześniej uważanym za niegościnne dla rozwoju złożonych cywilizacji. Daleko im było do rozproszonych nomadów, mieszkańcy budowali zaplanowane wioski, sztuczne kopce i świątynie, przekształcając swoje otoczenie i wykazując się niezwykłym poziomem organizacji społecznej. 

Obszary zamieszkiwane przez kulturę Mayo Chinchipe-Marañón (fot. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Ekwadoru)

sobota, 4 października 2025

Archeolodzy odkryli w dolinie Moche platformę grobową z Okresu Preceramicznego

Oryginalne artykuły: Hallan entierro del Señor de Jesús María en Laredo, personaje de 4,500 años de antigüedadPlataforma funeraria del Señor de Jesús María de Laredo registra varias fases de ocupación

Grupa peruwiańskich i północnoamerykańskich badaczy, uczestniczących w Projekcie Archeologicznym Menocucho (PIAM) odkryła grobowiec ważnego władcy, który żył około 4500 lat temu i władał miejscem znanym dziś jako Strefa Archeologiczna Castillo de Jesús María, rozciągająca się na powierzchni około 22 hektarów, w mieście Menocucho (dystrykt Laredo, prowincja Trujillo, region La Libertad, Peru). Aldo Watanave, dyrektor PIAM, powiedział, że jest to platforma grobowa znajdująca się na północ od Huaca Jesús María (dawniej Menocucho), gdzie znaleziono pięć osób pochowanych podczas jednego pogrzebu. Główna osoba została złożona w grobowcu w kształcie półksiężyca o długości 3,5 metra i szerokości 3,6 metra, w pozycji siedzącej z twarzą zwróconą na wschód. Na jej piersi umieszczono dwa naszyjniki wykonane z muszli, ozdobione krzyżem, podobnym do Krzyża Południa widocznego na firmamencie, na lewej nodze umieszczono muszlę Choromytilus chorus, a po boku moździerz z tłuczkiem.

Grobowiec głównej osoby (fot. Andina/Luis Puell)

wtorek, 30 września 2025

Kompleks ceremonialny na wzgórzu Tlacoachistlahuaca

Oryginalny artykuł: El INAH en Guerrero estudia piedra letra, conjunto ceremonial en cerro de Tlacoachistlahuaca, en la Zona Amuzga

Piedra Letra, prekolumbijskie centrum ceremonialne, prawdopodobnie służące kultom wody i słońca, położone w Tlacoachistlahuaca, gminie Costa Chica w stanie Guerrero, zostało zarejestrowane przez Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH). Jest to mało znane stanowisko archeologiczne, pomimo jego znaczenia jako przestrzeni współistnienia plemion Amuzga, Mixteków i wymarłych plemion Ayacatecos. Archeolodzy Cuauhtémoc Reyes Álvarez i Miguel Pérez Negrete z Centrum INAH Guerrero przeprowadzili inspekcje w sześciu miejscach: Huehuetónoc (gdzie znajduje się Piedra Letra), Limón Guadalupe, Jicayán de Tovar, Santiago Yoloxóchitl, San Cristóbal i Guadalupe Mano de León, i natrafili na jedenaście stanowisk z czasów prekolumbijskich, gdzie znaleźli fragmenty ceramiki, sztukę naskalną i pozostałości dawnych budowli. 

Widok Jicayan de Tovar (fot. Centrum INAH Guerrero)

piątek, 26 września 2025

W Dolinie Chicama natrafiono na warsztaty garncarskie kultury Mochica

Oryginalny artykuł: La Libertad: Descubren talleres de cerámica Mochica en el Valle de Chicama 

Zespół Programu Archeologicznego Chicama Narodowego Uniwersytetu San Marcos (UNMSM) odkrył w Cerro Mayal, stanowisku archeologicznym położonym w dolinie Chicama, w regionie La Libertad, warsztaty produkcji ceramiki kultury Mochica, datowane na lata pomiędzy 400 a 600 rokiem. Jak podaje Henry Tantaleán, podczas wykopalisk natrafiono na szereg pomieszczeń, przeznaczonych do produkcji ceramiki, zbudowanych z typowych dla kultury Mochica cegieł adobe, które oddzielają obszary robocze i są przykryte dużą ilości wyrzuconej ceramiki. 

Stanowisko archeologiczne Cerro Mayal (fot. Andina)

poniedziałek, 22 września 2025

Archeolodzy znaleźli szczątki świnek morskich w Castillo de Huarmey

Oryginalny artykuł: Arqueólogos hallan restos de cuyes asociados a la vida cotidiana en el Castillo de Huarmey 

Naukowcy biorący udział w projekcie archeologicznym „Castillo de Huarmey”, znaleźli szczątki świnek morskich związane z kontekstami ceremonialnymi i życiem codziennym kultury Wari. Jak poinformował badacz Miłosz Giersz z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierujący projektem, to nowe odkrycie jest związane zarówno z praktykami żywieniowymi, jak i rytualnymi, co potwierdza teorię wczesnego udomowienia świnki morskiej w regionie Ancash i jej symbolicznego znaczenia w społeczeństwach prekolumbijskich. Badania sugerują, że świnka morska była hodowana nie tylko jako źródło pożywienia, ale także odgrywała rolę w ceremoniach związanych z andyjskim światopoglądem. Miłosz Giersz wyjaśniła, że szczątki świnki morskiej zostały odkryte podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych od 2010 roku przez zespół projektu „Castillo de Huarmey” w różnych sektorach kompleksu grobowego. Ich systematyczna analiza była możliwa dzięki badaniom zooarcheolog dr Weroniki Tomczyk, która opublikowała wstępne wyniki w swojej rozprawie doktorskiej. To nowe spojrzenie na szczątki świnki morskiej było częściowo spowodowane rosnącym zainteresowaniem mieszkańców dziedzictwem kulturowym związanym z żywnością w regionie, pokazując, jak archeologia może angażować się we współczesne procesy rewaloryzacji kulturowej.

Szczątki świnki morskiej znalezione podczas wykopalisk (fot. Andina)

czwartek, 18 września 2025

Prace nad zachowaniem gumowych piłek Olmeków

Oryginalny artykuł: Conservan milenarias pelotas olmecas de hule 

Aby spowolnić degradację 14 mezoamerykańskich piłek gumowych, znalezionych w 1988 roku u stóp wzgórza El Manatí w południowym Veracruz, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego Meksyku (UNAM) i Uniwersytetu w Veracruz zaproponowali opracowanie systemu anoksji (całkowitego braku tlenu), co umożliwiłoby ich konserwację. Jak poinformowała María del Pilar Ponce Jiménez, badaczka z Centrum INAH Veracruz, celem jest zaprojektowanie i zaprezentowanie prototypu obudowy z kontrolowanymi warunkami atmosferycznymi, co opóźniłoby proces niszczenia, a także uzyskanie szczegółowego zapisu cyfrowego za pomocą fotogrametrii, aby zabezpieczyć ich wizerunek i udostępnić je publiczności.

Jedna z zachowanych olmeckich piłek (fot.María del Pilar Ponce Jiménez)

niedziela, 14 września 2025

Przeniesione budynki Majów dały początek Parkom Pamięci Balam Tun i K'awiil w Chetumal i Xpujil

Oryginalny artykuł: Edificios mayas reubicados dan origen a los parques de la Memoria Balam tun y K’awiil, en Chetumal y Xpujil 

Parki Pamięci Balam Tun i K'awiil powstały, aby ukazać architekturę i aspekty życia w dawnych miastach Majów. Oba parki mają być udostępnione zwiedzającym w ostatnim kwartale 2025 roku. Są one zlokalizowane w Chetumal (stan Quintana Roo) i w Xpujil (stan Campeche). W każdym z tych stanowisk interdyscyplinarne zespoły restaurują szereg prekolumbijskich konstrukcji, które zostały rozebrane, aby zapobiec ich zniszczeniu. Zastosowanie precyzyjnego sprzętu do rejestracji i pomiarów zabytków archeologicznych w terenie, takiego jak technologia LiDAR (Light Detection and Ranging) oraz fotogrametria, pozwala na ich wierną rekonstrukcję. W Parku Pamięci Balam Tun będzie można podziwiać 36 konstrukcji, a w Parku Pamięci K'awiil 12. 

Stacja Xpujil na trasie pociągu przez ziemie Majów (fot. Promeza)

środa, 10 września 2025

Naczynie przedstawiające wojowników w walce znalezione w Chankillo

Oryginalny artykuł: Una vasija con guerreros en combate encontrada en Chankillo, el observatorio más antiguo de América 

Nowe odkrycie na pustyni Casma po raz kolejny rzuca światło na złożoną naturę władzy w najwcześniejszych cywilizacjach obu Ameryk. Na terenie Chankillo, przy wejściu do tamtejszego Obserwatorium Słonecznego Kompleksu Archeoastronomicznego natrafiono na naczynie, którego ikonografia przedstawia wojowników w walce. Ilustruje to konflikt i opowiada o skomplikowanej strategii, dzięki której elita umocniła swoją dominację ponad dwa tysiące lat temu. Według badaczy prowadzących projekt, naczynie, zidentyfikowane jako należące do ceramiki stylu Patazca, ma pęknięcia, które nie są przypadkowe, lecz są wynikiem celowego działania. Jedna z hipotez głosi, że jego pęknięcie było częścią rytualnej ofiary, złożonej w kluczowym miejscu, choć możliwe jest również, że doszło tam do fizycznej konfrontacji. Naczynie zostało znalezione na samym progu obserwatorium, w punkcie przejścia między światem profanum a przestrzenią sacrum, z której czas był regulowany przez słońce.

Prace na terenie Chankillo (fot. Rząd Peru)

sobota, 6 września 2025

W kompleksie Licapa II natrafiono na rezydencję lokalnej elity

Oryginalny artykuł: ¡Hallazgo arqueológico! Palacio Moche encontrado revela presencia de élite gobernante 

Najnowszym odkryciem w kompleksie Licapa II na stanowisku archeologicznym Moche w La Libertad jest budowla z czasów prekolumbijskich, która prawdopodobnie służyła jako rezydencja lokalnej elity. Jak podaje Henry Tantaleán, jeden z kierujących Programem Archeologicznym Chicama, konstrukcja ta liczy około 1400 lat i pochodzi z okresu pomiędzy 600 a 700 rokiem, określanym jako Późny Okres Moche, ściśle powiązany z międzyregionalnymi wpływami i interakcjami. 

Pozostałości dawnej rezydencji (fot. Andina)

wtorek, 2 września 2025

Nowe odkrycia w Puémape podkreślają rolę świątyni w dawnym Peru

Oryginalny artykuł: Nuevos hallazgos en Puémape ponen en valor rol que cumplió este templo en el antiguo Perú

Po 35 latach jedna z najstarszych świątyń na północnym wybrzeżu Peru, znajdująca się na stanowisku archeologicznym Puémape, położonym w dystrykcie San Pedro de Lloc, w prowincji Pacasmayo, ujawnia nowe tajemnice dotyczące pochodzenia architektury rytualnej i jej powiązań z kultem przodków w dolinie Jequetepeque, w regionie La Libertad. W 1990 roku podjęto pierwszą próbę przeprowadzenia badań w świątyni Puémape. Znaleziska z tamtego okresu udokumentowały długą historię osadnictwa, łączącą ją z rozwojem kultury Cupisnique. Stanowisko to było jednym z pierwszych, na którym odkryto obecność monumentalnej architektury prekolumbijskiej, związanej z kulturą Cupisnique. Jednak po tym pionierskim odkryciu miejsce to popadło w zapomnienie, aż do dziś. W 2024 roku, prawie 35 lat później, Program Archeologiczny Chicama Narodowego Uniwersytetu San Marcos, którym kierują Henry Tantaleán Ynga i Carito Tavera Medina, przejął pałeczkę dzięki wsparciu nowoczesnej technologii i odnowionej perspektywie naukowej. W tym roku przeprowadzono nową fazę tych badań naukowych.

Prace wykopaliskowe w Puemape (fot. Program Archeologiczny Chicama)

piątek, 29 sierpnia 2025

Monumentalna przeszłość Cerro Malabrigo w dolinie Chicama

Oryginalny artykuł: Investigación arqueológica revela pasado monumental de Cerro Malabrigo en valle de Chicama 

Badania prowadzone na stanowisku archeologicznym Cerro Malabrigo, położonym w dolinie Chicama w regionie La Libertad, ujawniają istnienie monumentalnej architektury wzniesionej na początku Wczesnego Okresu Przejściowego, między II wiekiem p.n.e. a I wiekiem n.e., na długo przed pojawieniem się kultury Moche. Stanowisko to jest obecnie uznawane za kamień milowy w peruwiańskiej archeologii. 

Prace wykopaliskowe na terenie Cerro Malabrigo (fot. Program Archeologiczny Chicama)

poniedziałek, 25 sierpnia 2025

Stalagmity w meksykańskich jaskiniach ukazują czas trwania i skalę suszy w okresie upadku cywilizacji Majów

Oryginalny artykuł: Stalagmites in Mexican caves reveal duration and severity of drought during the Maya collapse 

Szczegółowa analiza izotopów tlenu pozwoliła zespołowi naukowców pod kierownictwem Uniwersytetu Cambridge określić poziom opadów dla poszczególnych pór deszczowych i suchych między 871 a 1021 rokiem, przypadających na okres schyłkowy cywilizacji Majów. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie Science Advances. W końcowym okresie klasycznym wiele miast Majów położonych na południu zostało opuszczonych, a tamtejsze dynastie królewskie już dobiegły końca. Majowie przenieśli się bardziej na północ i stracili znaczną część swej potęgi politycznej i gospodarczej. Dane zawarte w stalagmicie pochodzącym z jaskini Tzabnah na Jukatanie wykazały, że w tym okresie wystąpiło osiem okresów suszy w porze deszczowej, które trwały co najmniej trzy lata, przy czym najdłuższa susza trwała 13 kolejnych lat. Informacje klimatyczne pokrywają się z istniejącymi dowodami historycznymi i archeologicznymi: wznoszeniem zabytków i działalnością polityczną w kilku głównych ośrodkach kultury Majów, w tym w Chichén Itzá, gdzie zostały one wstrzymane w okresie stresu klimatycznego. Dokładnie i precyzyjnie datowane okresy suszy zapewniają nowe ramy do szczegółowej analizy czasu i dynamiki oddziaływań człowieka na klimat w regionie. Jak podaje główny autor badań, Daniel H. James, ten okres w historii Majów fascynuje uczonych od wieków. Istniało wiele teorii na temat przyczyn upadku Majów, takich jak zmiany szlaków handlowych, wojny i dotkliwe susze, opartych na świadectwach archeologicznych pozostawionych przez Majów. Jednak w ciągu ostatnich kilku dekad zaczęto lepiej poznawać zmiany klimatyczne i łączyć je z danymi archeologicznymi.

Mapa Nizin Majów. Ponumerowane kontury to modelowane średnie roczne opadów deszczu w latach 1979–2022, w milimetrach na rok.  Białe kwadraty oznaczają miejsca wcześniejszych badań paleoklimatycznych lub monitoringu jaskiń wspomniane w publikacji.
Białe kółka oznaczają stanowiska na północnych Nizinach Majów uwzględnione w kompilacji danych archeologicznych, a miejsce niniejszych badań, Jaskinia Tzabnah, jest oznaczona X
(źródło ilustracji: czasopismo Science Advances)

czwartek, 21 sierpnia 2025

Nowe odkrycie w peruwiańskiej Amazonii

Oryginalny artykuł: Sorprendente hallazgo en Amazonas: descubren 2 cabezas clavas y 200 estructuras en Ollape 

Naukowcy z Instytutu Archeologii i Antropologii "Kuélap" (INAAK) Narodowego Uniwersytetu Toribio Rodrígueza de Mendoza (UNTRM) odkryli na stanowisku archeologicznym Ollape, położonym w dystrykcie La Jalca, w prowincji Chachapoyas, w regionie Amazonas, dwie kamienne głowy, wyrzeźbione z piaskowca i wydobyte z gruzów murów obwodowych okrągłej konstrukcji, ich orientacja i położenie wskazują, że pierwotnie umieszczono je na zewnątrz budowli.

Jedna z kamiennych głów znaleziona podczas wykopalisk
(fot. Instituto de Investigación de Arqueología y Antropología “Kuélap” (INAAK) de la UNTRM)

niedziela, 17 sierpnia 2025

Czaszki z Huei Tzompantli w Tenochtitlán są przedmiotem nowatorskich badań

Oryginalny artykuł: A 10 años del hallazgo del Huei Tzompantli de Tenochtitlan, los cráneos humanos son objeto de análisis de vanguardia 

Dziesięć lat po odkryciu Huei Tzompantli z Tenochtitlán przez Program Archeologii Miejskiej (PAU) Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) pod ziemią historycznego centrum miasta Meksyk, prowadzone są bezprecedensowe badania skupiające się na osobach (post: „Odkrycie Huey Tzompantli na terenie dawnego Tenochtitlan”). Dyrektor PAU, Raúl Barrera Rodríguez, kierownik terenowy projektu Tenochtitlan Huei Tzompantli, Lorena Vázquez Vallín i koordynator zespołu antropologii fizycznej, Jorge Gómez-Valdés poinformowali, że po zakończeniu wykopalisk w budynku przy ulicy Guatemala 24, kontynuowane są badania w laboratorium z zakresu antropologii fizycznej i innych dyscyplin. 214 ludzkich czaszek, które zostały oczyszczone i odrestaurowane, jest analizowanych w ramach dwóch projektów w kolekcji ceramiki Museo del Templo Mayor (MTM) przy wsparciu laboratoriów bioarcheologii i genetyki Narodowej Szkoły Antropologii i Historii (ENAH). Pierwszym z nich jest analiza stabilnych izotopów, mająca na celu określenie chronologii. Badane są izotopy węgla (C), tlenu (O) i strontu (Sr) zawarte w pierwszych zębach trzonowych czaszek. Próbki 83 osobników zostały przesłane na Uniwersytet Georgii w Stanach Zjednoczonych, dzięki finansowaniu z Ministerstwa Kultury Meksyku. Projekt Huei Tzompantli zachowa kontrolę nad wynikami. 

Jedna z czaszek pochodzących z Huei Tzompantli (fot. Meliton Tapia, INAH)

środa, 13 sierpnia 2025

Dzięki sztucznej inteligencji natrafiono na 248 nowych geoglifów

Oryginalny artykuł: Líneas de Nasca: hallan 248 nuevos geoglifos en Ica gracias a la inteligencia artificial

Naukowcy z Uniwersytetu Yamagata w Japonii, pod kierownictwem profesora Masato Sakai, odkryli 248 nowych geoglifów w chronionej strefie archeologicznej Linie i Geoglify Nazca, położonej w regionie Ica, dzięki badaniom terenowym wspieranym przez sztuczną inteligencję. Poinformowano o tym w peruwiańskim pawilonie podczas Expo 2025 w Osaka-Kansai, gdzie prelegentem był Masato Sakai. Masato Sakai stwierdził, że w latach 2023 i 2024 Uniwersytet Yamagata i IBM przeprowadziły badania terenowe z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, które doprowadziły do odkrycia 248 nowych geoglifów na Pampie Nazca.

Jeden z nowo odkrytych geoglifów (fot. Andina)

sobota, 9 sierpnia 2025

Odkrycie artefaktów prekolumbijskich ujawnia wpływ kultury Chancay w Limie

Oryginalny artykuł: Hallazgo de ajuar funerario prehispánico revela influencia de la cultura Chancay en Lima 

Podczas prac prowadzonych przez firmę gazową w dzielnicy Puente Piedra w Limie natrafiono na ciała zmarłych i artefakty prekolumbijskie. Należą one do kultury Chancay, która rozwinęła się na środkowym wybrzeżu dzisiejszego Peru. Jak podaje Jesús Bahamonde, archeolog z firmy Cálidda, wstępne obliczenia wskazują, że odkryty grobowiec datowany jest na 1200 lub 1300 rok p.n.e.  Zmarłemu towarzyszyła wyprawa grobowa, obejmująca cztery naczynia ceramiczne i trzy tykwy. Ciało było zawinięte w cienkie płótno, które pod wpływem upływu czasu, temperatury i klimatu uległo znacznemu zniszczeniu. Zmarłego pochowano w pozycji zgiętej lub siedzącej. Ikonografia przedstawiona na przedmiotach znalezionych przy zwłokach pozwala powiązać to odkrycie z kulturą Chancay, która rozwijała się między doliną Fortaleza w Áncash a doliną Lurín w Limie w latach 1200 p.n.e. - 1470 n.e. 

Grobowiec odkryty w dzielnicy Puente Piedra w Limie (fot. Andina)

wtorek, 5 sierpnia 2025

W Palos Verdes (stan Sinaloa, Meksyk) odkryto dwa prekolumbijskie miejsca kremacji i pochówki

Oryginalny artykuł:  Descubren dos crematorios y un osario prehispánicos en Palos Verdes, comunidad de Guasave, Sinaloa

Sposób życia dawnych Guasaveños zaczyna być odkrywany dzięki pracom Projektu Archeologicznego Guasave. Podczas ostatnich badań terenowych w miejscowości Palos Verdes, położonej w północnej części stanu Sinaloa natrafiono na ossuarium i dwa miejsca kremacji, z których jedno prawdopodobnie służyło do kremacji dzieci. Badania uzyskały aprobatę Rady Archeologicznej Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH), a kieruje nimi archeolog Rodrigo Vivero Miranda. Wyjaśnia on, że konteksty te pozwolą nam zagłębić się w praktyki pogrzebowe prekolumbijskich mieszkańców tego regionu.

Ossuarium odkryte w Palos Verdes (fot. Rodrigo Vivero)

piątek, 1 sierpnia 2025

Analiza glinianych rzeźb znalezionych w jaskini w Meksyku

Oryginalny artykuł: Analizan esculturas de barro sin cocer creadas hace más de mil años en el interior de una cueva en México por una cultura desconocida 

W górach Sierra Mixe w stanie Oaxaca w Meksyku międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował dziesiątki niewypalanych glinianych rzeźb i reliefów, wykonanych ponad tysiąc lat temu w jaskini uważanej przez ludność tubylczą za świętą. Badanie, opublikowane w czasopiśmie Journal of Archaeological Science: Reports, dostarcza nowych spostrzeżeń na temat technik artystycznych kultur mezoamerykańskich i wskazówek dotyczących rytualnego znaczenia tej podziemnej przestrzeni. 

Mapa przedstawiająca położenie jaskini (źródło ilustracji: Journal of Archaeological Science: Reports)

poniedziałek, 28 lipca 2025

Nowe badania obalają mity na temat historii Wyspy Wielkanocnej

Oryginalny artykuł: Nuevas investigaciones desmienten mitos sobre la historia de la Isla de Pascua

Eksperci z Uniwersytetu w Uppsali w Szwecji twierdzą, że wprowadzenie na Wyspę Wielkanocną południowoamerykańskich upraw i rytuałów świadczy o rozszerzeniu sieci kontaktów, zmieniając tradycyjny pogląd na jej rozwój kulturowy. Pojawienie się gigantycznych posągów moai na Rapa Nui stanowiło punkt zwrotny w architekturze rytualnej Polinezji Wschodniej. Rzeźby te, które zaczęły pojawiać się na wyspie około 1350 roku, nie tylko na nowo zdefiniowały lokalny krajobraz, ale także wpłynęły na budowę megastruktur na innych wyspach, takich jak Islas de la Sociedad i Hawaje, w kolejnych stuleciach. Zjawisko to, jak wynika z najnowszych badań przeprowadzonych przez archeologów z Uniwersytetu w Uppsali i opublikowanych w czasopiśmie Antiquity, podważa tradycyjny pogląd, że Wyspa Wielkanocna pozostała odizolowana i niezależnie rozwinęła swoją kulturę po początkowej kolonizacji. Rapa Nui wcale nie była odciętą od świata enklawą, lecz utrzymywała kontakty i wymianę kulturową z innymi regionami Pacyfiku i Ameryki Południowej, co wpłynęło na rozwój tamtejszych praktyk rytualnych i zabytków. Badacze Paul Wallin i Helene Martinsson-Wallin twierdzą, że w następstwie dotarcia języka, roślin, zwierząt i kultury materialnej z zachodu, monumentalna architektura rytualna zaczęła rozprzestrzeniać się w przeciwnym kierunku, z Rapa Nui do Polinezji Wschodniej.

Mapa Pacyfiku z zaznaczoną strefą kulturową Polinezji Wschodniej  (autor ilustracji: P. Wallin)

czwartek, 24 lipca 2025

Nowe odkrycia ujawniają, że początki udomowienia kakao w Peru mogą sięgać nawet 6100 lat

Oryginalny artykuł: Hallazgos revelan que orígenes del cacao en el Perú se remontarían a más de 6,100 años

Do 2023 roku nie było wątpliwości, że kakao pochodzi z peruwiańskiej dżungli, a dowody na to sięgają ponad 5300 lat. Jednak nowe odkrycia, potwierdzone wynikami badań laboratoryjnych, ujawniają, że początki udomowienia tej rośliny sięgają wiele wieków wcześniej, około 6100 lat. Zespół badaczy pod kierownictwem Quirino Olivery odkrył w części Huaca Montegrande cenne dary: kamienne rzeźby przedstawiające strąki kakaowca oraz szczątki szczęki lamy, która według Olivery została przywieziona z Andów w celach obrzędowych. Jak podaje Quirino Olivera, prace polegały na pionowym przekopywaniu warstw, na dowody natrafiono około 3,5 metra poniżej poziomu, na którym wcześniej znaleziono ślady wskazujące na obecność kakao sprzed 5300 lat. Zdaniem badacza oznacza to, że możemy mieć do czynienia z próbkami sprzed 6100 lat.

Jedna z rzeźb przedstawiających strąk kakaowca (fot. Andina)

niedziela, 20 lipca 2025

W Ucayali odkryto fragmenty ceramiki kultury Tutishcaino

Oryginalny artykuł: Hallazgo arqueológico en Ucayali: descubren fragmentos de cerámicas de cultura Tutishcaino 

Podczas doraźnej interwencji archeologicznej w wiosce 7 de Junio w Ucayali, przeprowadzonej w ramach działań podjętych przez peruwiański rząd po ulewnych deszczach, które dotknęły ten region, odkryto fragmenty ceramiki i dawnych narzędzi związanych z kulturą Tutishcaino. Ich wiek jest szacowany na około 2000 lat. Pracami kierowała archeolożka Corina La Torre.

Fragmenty naczyń ceramicznych znalezione podczas wykopalisk (źródło fot. Andina)

środa, 16 lipca 2025

Peñico, nowy klejnot archeologiczny cywilizacji Caral sprzed 3800 lat

Oryginalny artykuł: Peñico, la nueva joya arqueológica de Caral construida hace más de 3,800 años 

W Strefie Archeologicznej Caral odsłonięto nowe stanowisko archeologiczne. To Peñico, położone w Dolinie Supe, który jego odkrywcy nazywają „Miastem Integracji Społecznej” dla mieszkańców tego obszaru, położonego w prowincji Huaura (Lima). Podczas prezentacji wyników ośmioletnich badań w Peñico archeolożka Ruth Shady stwierdziła, że ten ośrodek miejski rozwinął się zgodnie z kulturową tradycją Caral.

Widok stanowiska archeologicznego Peñico (fot. Zona Archeologica Caral)

sobota, 12 lipca 2025

Odkrycie grobowca założyciela dynastii w mieście Majów Caracol

Oryginalny artykuł: El descubrimiento de la Tumba del Primer Gobernante de la Antigua Ciudad de Caracol reescribe la historia Maya 

Zespół archeologów z Uniwersytetu w Houston natrafił w ruinach majańskiego miasta Caracol (Belize) na pochówek Te' K'ab Chaaka, pierwszego władcy i założyciela jego dynastii królewskiej. To odkrycie grobowca, w ciągu ponad czterech dekad wykopalisk, rzuca nowe światło na kontakty Majów z odległym Teotihuacán. Caracol, w okresie swojej świetności, w latach 560-680 było potęgą polityczną, która dominowała nad południową częścią półwyspu Jukatan, zanim została opuszczona około 900 roku. Jednak korzenie królewskiego rodu Caracol sięgają znacznie wcześniejszego okresu, gdyż Te' K'ab Chaak wstąpił na tron w 331 roku. Jego imię wspominane jest w dwóch inskrypcjach z późnego okresu klasycznego, które niestety nie są czytelne. Archeolodzy Arlen i Diane Chase prowadzą wykopaliska w Caracol od 40 lat.

Diane Chase w nowo odkrytym grobowcu (źródło fot. Caracol Archeological Project/University of Houston)

wtorek, 8 lipca 2025

Archeolodzy z INAH odzyskali szczątki ludzkie kultur pustynnych

Oryginalny artykuł: Rescatan conjunto mortuorio de las culturas del desierto, en una cueva subterránea de Coahuila 

W głębokiej, podziemnej jaskini znajdującej się w Área Natural Protegida (ANP) de Ocampo, w stanie Coahuila, specjaliści z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) natrafili na szczątki osób z tak zwanych kultur pustynnych sprzed co najmniej 500 lat. Odkrycie to dostarczy ważnych informacji o koczowniczych mieszkańcach regionu. Jak poinformował dyrektor Centrum INAH Coahuila, Francisco Aguilar Moreno, prace w jaskini przeprowadzono po otrzymaniu skargi od jednego z obywateli, dotyczącej kradzieży szczątków. 

Szkielety znalezione podczas prac w jaskini (fot. Centrum INAH Coahuila)